સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

ગુણાઃ શૌર્યાદિવત્, અલઙ્કારાઃ કટકકુણ્ડલાદિવત્, રીતયો ઽવયવસંસ્થાનવિશેષવત્, દેહદ્વારેણોવ શબ્દાર્થદ્વારેણ તસ્યૈવ કાવ્યસ્યાત્મભૂતં રસમુત્કર્ષયન્તઃ કાવ્યસ્યોત્કર્ષકા ઇત્યુચ્યન્તે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) શ્રુતીતિ---શ્રુતિદુષ્ટાદયઃ અપુષ્ટત્વાદયોર્ઽથદોષાઃ ।
એતે ચ શબ્દાર્થદ્વારેણ રસમપકષર્યન્ત ઇત્યન્વયઃ ।
વ્યભિચારિભાવાદેઃ સ્વશબાદવાચ્યત્વાદયઃ સાક્ષાદિત્યર્થઃ ।
ઉત્કર્ષહેતવ ઇતિ---કાવ્યાત્મભૂતસ્ય રસસ્ય ઉત્કર્ષહેતવ ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ધેતુતા ચ શબ્દાર્થદ્વારેણ ઇતિ વ્યાખ્યાસ્યતે ।
શબ્દાર્થાવુત્કુષ્ય રસમુત્કર્ષયન્તીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ યદ્યપિ ગુણાનાં રસધર્મત્વં તથાપિગુણશબ્દો ઽત્ર ગુણાભિવ્યઞ્જકશબ્દાર્થયોરુપચર્યતે ।
અતશ્ચ "ગુણાભિઞ્જકાઃ શબ્દા રસસ્યોત્કર્ષકાઃ" ઇત્યુક્તં ભવતીતિ પ્રાગેવોક્તમ્ ।
એષામપિ વિશેષોદાહરણાનિ વક્ષયામઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) નનુ શબ્દાર્થદ્વારેણ રસોત્કર્ષકત્વમલઙ્કારરીતીનાં શબ્દાર્થધર્માણામેવ સમ્ભવતિ રસમાત્રધર્માણામેવ ગુણાનાં કથં તદ્દ્વારકત્વં વ્યાખ્યાતમિત્યત આહ---ઇહેતિ ।
ગુણાભિવ્યઞ્જકશબ્દાર્થયોરિતિ ।
યદ્યપિ વર્ણા એવ ગુણાભિવ્યઞ્જકા ઇતિ વક્ષ્યન્તે તથાપિ વર્ણેન પદંતેનાર્થસ્તેન ચ ગુણો વ્યજ્યતે, ઇત્યભિપ્રાયેણ અર્થસ્ય ગુણાભિવ્યઞ્જકત્વમુક્તમ્ ।
તથા ચ સ્વાવ્યાખ્યાતાર્થ એવાનેનોપપાદિતઃ સ્વયં, તથા વ્યાખ્યાને તુ ગુણાનાં સાક્ષાદ્રસોપકારકત્વેનૈવ કારિકાર્થઃ સંગચ્છતે ઇતિ બોધ્યમ્ ।
પ્રાગેવોક્તમિતિ---નનુ શબ્દાર્થદ્વારા ગુણાનાં રસોત્કર્ષકત્વં પ્રાઙ્નૈવૌક્તમ્ ।
તત્ કથમિદમુક્તમિતિ ચેત્, સત્યમ્ કિન્તૂત્કર્ષહેતવઃ પ્રોક્તા ગુણાલઙ્કારરીતય ઇત્યુક્તૌ અલઙ્કારરીત્યોઃ સમભિવાયહારેણ પાઠવશાત્ તદ્રીતિકત્વલાભઃ ।
અત ઉક્તમિત્યત્ર ઉક્તપ્રાયમિત્યેવાર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) શૌર્ય્યાદિવદિતિ--શૌર્ય્યાદિવ્યઞ્જકશરીરિકધર્મવિશેષવત્ ।
અલઙ્ગારાશ્ચાનુપ્રાસોપમાદયઃ, યે ચ તદ્ધર્મવિશેષાન્તઃ પાતિત્વાદિરૂપેણ પ્રતિપાદયિષ્યમાણાઃ પ્રાચીનોક્તાઃ શ્લેષપ્રસાદાદયઃ તદ્યુક્તશબ્દઃ ચાર્થશ્ચ પ્રાચીનોક્તશ્લેષપ્રસાદાદિગુણયુક્તઃ તયોઃ રસાદિરૂપવ્યઙ્ગ્યાનાં ગુણાનાં વ્યઞ્જકત્વેન ઉપચર્ય્યતે, તદાહ કાવ્યપ્રકાશકાર એવ, "ગુણવૃત્ત્યા પુનસ્તેષાં સ્થિતિઃ શબ્દાર્થયોર્મતા"ઇતિ ।
નનુ ભવન્મતે માધુર્ય્યાદયસ્ત્રય એવ ગુણાસ્તે ચ રસમાત્રનિષ્ટાઃ ।
પ્રાચીનોક્તાઃ શ્લેષપ્રસાદાદયઃ શબ્દાર્થનિષ્ટત્વેન વિંસાતિપ્રકારાસ્તે ચ ભવદ્ભિરસ્વીકૃતત્વેન ચ નિર્દ્દેષ્ટવ્યાઃ; તત્ કથમિદાનીં તદ્યુક્તયોઃ શબ્દાર્થયોર્વ્યઞ્જકત્વમ્ ? ઉચ્યતે ન ખલુ તેષામખીકારઃ, કિન્તુ અન્તર્ભાવિત્વાદિરૂપેણ શબ્દાર્થમાત્રનિષ્ટત્વાત્ રસમાત્રનિષ્ટગુણવૈજાત્યાત્ ન પૃથગુક્તિઃ ।
યદાહ--"કેચિદન્તર્ભવન્ત્યેષુ દોષત્યાગાત્ પરે શ્રિતાઃ"ઇતિ ।
ન વયં તેષાં યથાસમ્ભવં સસધર્મત્વેનોક્તાનાં વ્યઞ્જકત્વં ન સ્વીકુર્મઃ, કિન્તુ રસધર્મત્વમ્ ।
તદુક્તં ધ્વનિકૃતા, "રૌદ્રવીરરસાવિષ્ટા લક્ષ્યન્તે કાવ્યવર્તિનઃ ।
તદ્વ્યાક્તિહેતૂ શબ્દાર્થવાશ્રિત્યૌજો વ્યવસ્થિતમ્" ॥
ઇતિ સર્વમતાવદાતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ શ્રીમન્નારાયણચરણારબિન્ધમધુવ્રત- સાહત્યાર્ણવકર્ણધાર-ધ્વનિપ્રસ્થાપન-પરમાચાર્યકવિસૂક્તિરત્નાકરાષ્ટાદશભાષા-વારવિલાસિનીભુજઙ્ગ-સાન્ધિવિગ્રહિક-મહાપાત્ર-શ્રીવિશ્વનાથ-કવિરાજકૃતૌ સાહિત્યદર્પણો કાવ્યસ્વરૂપનિરૂપણો નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ।
દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ
વાક્યસ્વરૂપમાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, અ) સમ્પ્રતિ કાવ્યલક્ષણયોર્વાક્યરસયોઃ સ્વરૂપજિજ્ઞાસાયાં પ્રથમોદ્દિષ્ટં વાક્યં દ્વિતીયપરિચ્છેદેન સપરિકરં નિરૂપયિતુકામઃ તત્ સામાન્યતક્ષણપ્રતિપાદિકાં કારિકામવતારયતિ--વાક્યસ્વરૂપમિતિ ।
સ્વમસાધારણં રૂપં સ્વરૂપમ્; ઇતરવ્યાવર્તકો ધર્મઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાક્યં સ્યાદ્યોગ્યતાકાઙ્ક્ષાસત્તિયુક્તઃ પદોચ્ચયઃ ।
યોગ્યતા પદાર્થાનાં પરસ્પરસંબન્ધે બાધાભાવઃ ।
પદોચ્ચયસ્યૈતદભાવે ઽપિ વાક્યત્વે "વહ્નિના સિઞ્ચિતિ" ઇત્યાદ્યપિ વાક્યં સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) વાક્યં રસાત્મકં કાવ્યમિત્યુક્તત્વાત્ વાક્યલક્ષણં વક્તુમાહ---વાક્યસ્વરૂપમિતિ ।
બાધાભાવો બાધમાત્રાભાવત્વે બાધજ્ઞાનાભાવઃ, તુ બાધિતે બાધાજ્ઞાને શાબ્દબોધાનુપપત્તેઃ ।
વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યન્વયબોધનકસ્યૈવ વાક્યત્વં, સેકં પ્રતિ વન્હેઃ કરણતાન્વયબાધાન્નાન્વયબોધઃ ।
નન્વેવમન્વયબોધજનકત્વમેવ લક્ષણમિતિ વાચ્યમ્ ? અન્વયબોધજનકસામગ્રીપ્રદર્શનાર્થં તદ્ઘટિતલક્ષણકરણાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આકાઙ્ક્ષા પ્રતીતિપર્યવસાનવિરહઃ ।
સ ચ શ્રોતુર્જિજ્ઞાસારૂપઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) આકઙ્ક્ષેતિ---પ્રતીતિપર્ય્યવસાનવિરહમેવ વ્યાચષ્ઠે સચેતિ ।
જિજ્ઞાસા ચ પ્રતીતપદાર્થાતિરક્તપદાર્થઃ; સા ચ પ્રથમપ્રતીતપદાર્થાન્વયબાધાર્થમુત્થિતા બોધ્યા, તેન ગૌરશ્વ ઇત્યાદૌ દૈવાદશ્વેતિ જિજ્ઞાસાસત્ત્વે ઽપિ નાકાઙ્ક્ષા ।
ચૈત્રસ્ય ભ્રાતા ગૃહં ગચ્છતીત્યાદૌ ચૈત્રસ્ય ન ગૃહે આકાઙ્ક્ષા ઉદેતિ ભ્રાતરિ જનિતાન્વયબોધાત્ ।
તેન ચૈત્રસ્ય ગૃહમિતિ ન બોધઃ ।
"વિમલં જલં નદ્યાઃ કચ્છે મહિષશ્ચરતિ"ઇત્ય; વિમલજલે ઽન્વિતાયા અપિ નદ્યાઃ કચ્છસ્ય સમ્બન્ધિકત્વેનોપસ્થિતેઃ નદીરૂપે સમ્બન્ધિનિ તાત્પર્ય્યશાત્ કચ્છાન્વયાર્થમપિ કચ્છે જિજ્ઞાસ ઉદેતિ ઇતિ ન તત્રાવ્યાપ્તિઃ ।
વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યત્ર તુ કરણતાયાઃ કાર્યં વિતા અનુપપત્ત્યા સેકે તત્ કાર્ય્યે ઉદેતિ એવ આકાઙ્ક્ષા ઇતિ બોધ્યમ્ ।
એવં ચાકાઙ્ક્ષિતપરસ્પરસમ્બન્ધે બાધવિરહ એવ યોગ્યતા, અન્યથા અનાકાઙ્ક્ષિતસ્ય કાલિકસમ્બન્ધસ્ય વહ્નિકરણતાસેકયોરપિ સત્ત્વાદ્ યોગ્યતા સ્યાત્ ।
લોચના:
(લો, આ) વાક્યં સ્યાદિતિ ।
એતદ્ વિવૃણોતિ ।
યોગ્યતેતિ ।
પદાર્થાનામિતિ ।
પદાનાં ગૌરિત્યાદીનામર્થાઃ પદાર્થઃ ।
એતદભાવે યોગ્યતાયા અભાવે ઽપિ ગૌરિત્યાદીનાં પરસ્પરમાકાઙ્ક્ષાવિરહિણાં પદાનાં પ્રતીતિપર્ય્યવસાનવિરહ ઇત્યેવ વિશાદયતિશ્રોતુર્જિજ્ઞાસા ઇતિ ।
આકાઙ્ક્ષા આત્મધર્મઃ શ્રોતુર્જિજ્ઞાસારૂપત્વેન ઇચ્છાસ્મત્વાત્ ।
યોગ્યતાર્ઽથધર્મઃ સ્ફુટ એવ ।
એતદભાવાત્ ગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તીત્યત્ર ચ નાન્વયબોધઃ ।
સાકાઙ્ક્ષાવાક્યે ઽપિ અન્વયબોધાનન્તરં નિરાકાઙ્ક્ષત્વવ્યવહારાત્ ।
પ્રકૃતાન્વયબોધસમાનાકારશાબ્દબોધાભાવો ઽપિ આકાઙ્ક્ષાન્તરમ્ ।
અતો "ઘટમાનયઽ; ઇતિ વાક્યમ્ એકદા અન્વયબોધેજનિતે ન અન્વયબોધાન્તરજનકમ્ (કા-પ્ર-ટીદૃવિશ્વનાથ) ।
પ્રતીતીતિ-પ્રતીતેઃ પર્ય્યવસાનમ્ (સમાપ્તિઃ) તસ્યઃ વિરહઃ (અભાવઃ) કેવલં ક્રિયાશ્રવણે બોધાભાવોચ્ચ કારકસ્ય (પ્રથમં કર્ત્તુઃ તતઃ કર્મપ્રભૃતીનાં) જિજ્ઞાસા સ્વત એવોદેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

નિરાકાઙ્ક્ષસ્ય વાક્યત્વે "ગૌરશ્વઃ પુરુષો ઇસ્તી" ઇત્યાદીનામપ વાક્યત્વં સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ગૌરશ્વ ઇત્યાદિ ।
અત્ર ચાકાઙ્ક્ષાભાવાદેવ આકાઙ્ક્ષિતસમ્બન્ધે બાધવિરહરૂપા યોગ્યતૈવ નાસ્તિ; ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયા એવાભાવાન્ન વાક્યત્વમ્ ।
આકાઙ્ક્ષાભાવશ્ચ પ્રથમાન્તપદાર્થસ્ય પ્રથમાન્તપદાર્થાન્તરે ભેદેનાન્વયાર્થં જિજ્ઞાસાનુદયસ્યાનુભાવિકત્વાદેવ; અભેદાન્વયેતુ, બાધ એવ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આસત્તિર્બુદ્ધ્યવિચ્છેદઃ ।
બુદ્ધિવિચ્છેદે ઽપિ વાક્યત્વે ઇદાનીમુચ્ચારિતસ્ય દેવદત્તશબ્દસ્ય દિનાત્નરો ચ્ચારિતેન ગચ્છતીતિ પદેન સઙ્ગતિઃ સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) આસત્તિલક્ષણમાહ--યત્ પદબુવ્દ્યવ્યવધાનેન યત્ પદબુદ્ધિસ્તેનૈવ સહ તસ્યાસત્તિરિત્યર્થઃ ।
અવ્યવધાનં ચ તદન્વયાનુપયુક્તાર્થકસાર્થકપદાન્તરેણ, ચિરકાલેન વા બોધ્યમ્ ।
તેન કાષ્ઠૈઃ સ્થાલ્યાદિપદાર્થાનાં તદન્વયોપયોગિત્વાત્ ।
નિરર્થકેન વ્યવધાને તુ અસ્ત્યેવાઽસત્તિઃ--યથા"સ વૈ ગચ્છતિ"ઇત્યત્ર વૈકારસ્તુ નિરર્થકો ઽપિ પ્રામાણિકપ્રયુક્ત એવ બોધ્યઃ ।
નતુ ચકારાદિઃ ।
તેન તદન્વયાનુપયુક્તાર્થકેન પ્રામાણિકાપ્રયુક્તનિરર્થકેન ચાવ્યવધાનમર્થઃ ।
ગિરિર્ભુક્તમાગ્નિમાન્ દેવદત્તેન ઇત્યત્ર તુ ગિર્ય્યગ્નિમત્પદયોર્નાસત્તઃ ।
તિદન્વયાનુપયુક્તભુક્તપદેન વ્યવધાનાત્ ।
કાલવ્યવધાને તુ કાલસ્ય ચિરત્વં, તત્પદબુદ્ધિધારાલોપાધિકરણત્વમેવ ।
તત્રાસત્ત્યભાવં દર્શયતિ--બુદ્ધિવિચ્છેદે ઽપીતિ--નચ તત્ર પૂર્વોચ્ચારિતપદાર્થસ્મૃતિર્યદ્યસ્તિ તદેષ્વત એવ તત્ર વાક્યત્વં, નચૈતદભાવાદેવ શાબ્દબોધાનુત્પત્ત્યા વાક્યત્વાભાવ ઇતિ વાચ્યમ્, શબ્દબોધજનકત્વસ્યાસત્તિલક્ષણે ઽપ્રવેશેન તત્પદસ્મૃત્યભાવેન શાબ્દબોધાજનકતયા વાક્યે તત્રાતિવ્યાપ્તિપ્રદર્શનસ્ય ઔચિત્યાદેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતયોરાત્માર્થધર્મત્વે ઽપિ પદોચ્ચયધર્મત્વમપચારાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) નનુ બાધજ્ઞાનાભાવરૂપાયા યોગ્યતાયા જિજ્ઞાસારૂપાયા આકાઙ્ક્ષાયાશ્ચાત્માર્થવૃત્તિત્વાત્ કથં પદોચ્ચયસ્ય તદ્યુક્તત્વમ્ ઇત્યત આહ--આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતયોરિતિ---ઉપચારો વિષયતાસમ્બન્ધેન વૃત્તિઃ ।
સા ચ બાધવિરહસ્ય પ્રતિયોગિનો બાઘજ્ઞાનસ્ય વિષયે પદોચ્ચયે તદ્ વિષયતા સાક્ષાદેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાક્યોચ્ચયો મહાવાક્યમ્
યોગ્યતાકાઙ્ક્ષાસત્તિયુક્ત ઇત્યેવ ।
ઇત્થં વાક્યં દ્વિધા મતમ્

ઇત્થમિતિ વાક્યત્વેન મહાવાક્યત્વેન ચ ।
ઉક્તં ચ તન્ત્રવાર્તિકે--
"સ્વાર્થબોધસમાપ્તાનામઙ્ગાઙ્ગિત્વવ્યપેક્ષયા ।
વાક્યાનામેકવાક્યત્વં પુનઃ સંહત્ય જાયતે" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઇ) મહાવાક્યસ્યાપિ કાવ્યત્વે આચાર્ય્યસમ્પતિં દર્શયતિ---તદુક્તમિતિ ।
અઙ્ગઙ્ગિત્વેન પ્રબન્ધેષુ વિશકલિતાન્યપિ વાક્યાનિ, અન્યો ઽન્યમઙ્ગાઙ્ગિભાવં વિના તુ વાતુલપ્રલાપવદસમ્બન્ધતાં ભજન્તે ।
સંહત્ય સમેત્ય વાક્યમહાવાક્યયોરિત્યાદિષુ પ્રત્યેકં વ્યવચ્છેદ ઇત્યન્વયઃ ।
સાકાઙ્ક્ષાનિ અનેકપદાનિ, યથા દેવદત્તો દણ્ડેન ગામ્ ।
અનેકવાક્યાનિ ચ સંહત્ય સમુદિતાર્થબોધાનાર્થમ્ ઇતરવાક્યસાપેક્ષાણિ પ્રબન્ધેષુ પ્રસિદ્ધનિ ।
તથાભૂતાનાં હિ પદાનાં વાક્યાનાં ચ વિશકલિતાનેકાર્થબોધન એવ ભટ્ટમતે સામર્થ્યં નત્વેકાર્થબોધને ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર વાક્યં યથા--"શૂન્યં વાસગૃહમ્-ઽઇત્યાદિ (22 પૃ.) ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) વાક્યસ્ય દ્વૈવિધ્યમાહ---વાક્યોચ્ચય ઇતિ ।
ક્વચિત્ વાક્યમાત્રસ્ય ક્વચિચ્ચ મહાવાક્યસ્ય વાક્યત્વેન, દ્વયોરપિ લક્ષણકથને આકાઙ્ક્ષાસત્ત્વાત્ મહાવાક્યલક્ષણે ઽપિ યોગ્યતાદિકં વિશેષણમિત્યાહ---યોગ્યતાકાઙ્ક્ષેતિ ।
તત્રાર્દ્રકાષ્ઠે વહ્નિર્જ્વલતિ તેન સિઞ્ચિતીત્યત્ર મહાવાક્યત્વાપત્ત્યા તદ્વારણાય યોગ્યતાયાઃ, ચૈત્રઃ પચતિ, મૈત્રૌ ગચ્છતિ, ઇત્યેતદ્ વારણાયાકાઙ્ક્ષાયાઃ, દિનાન્તરોચ્ચારિતવાક્યદ્વયસ્ય વિરોધિવાક્યવ્યવહિતયોઃ સાકાઙ્ક્ષયોગ્યવાક્યયોર્વારણાયાઽસત્તેરુપાદાનમ્ ।
સૂન્યં વાસગૃહમિત્યાદિ---અત્ર સર્વપદાર્થાનામેવ ઉત્તરત્ર સાકાઙ્ક્ષત્વેન કસ્યાપિ સ્વાર્થબોધસમાપ્ત્યભાવાત્ ન મહાવાક્યત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મહાવાક્યં યથા--
રામાયણ-મહાભારત-રઘુવંશાદિ ।
પદોચ્ચયો વાક્યમિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કિં પદલક્ષણમિત્યત આહ--
વર્ણાઃ પદં પ્રયોગાર્હાનન્વિતેકાર્થબોધકાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ)---વર્ણ્ણાઃ પદમિતિ---પ્રયોગાર્હાશ્ચ તે ઽનન્વિતૈકાર્થબોધકાશ્ચેતિ કર્મધારયઃ ।
એકાર્થબોધકા ઇત્યત્ર એકૈકાર્થબોધકા ઇત્યર્થઃ ।
તેન વાક્યસ્થપદેષુ મિલનેન અનેકાર્થબોધકેષુ નાવ્યાપ્તિઃ ।
એકૈકાર્થવત્ત્વં હિ સ્વસમસંખ્યાર્થત્વમ્; અર્થસ્ય એકૈકત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
ન ત્રિવિધા સુરા ઇત્યત્ર એકસુરાશબ્દસ્ય ગૌડીપૈષ્ઠીમાધ્વીત્રયબોધકત્વાત્તત્રાવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્, તત્ર ગૌડી સુરા પૈષ્ઠી સુરામાધ્વી સુરા ઇત્યેવમાવૃત્ત્યૈવાન્વયબોધસ્વીકરણે સુરાપદત્રયસ્ય સ્વસમસંખ્યાર્થબોધકત્વેનાવ્યપ્ત્યભાવાત્ ।
ન ચ તૈત્ર-મૈત્ર-દેવદત્તાઃ સુન્દરા ઇત્યત્ર એકસુન્દરપદેન સુન્દરત્રિતયાબોધનાત્ તત્રાવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્; અર્થપદસ્યાર્થતાવચ્છેદેકપરત્વેન સૌન્દર્ય્યસ્યૈકત્વાદેવ ।
ન ચ તથાપિ ત્રિવિધા સુરા ઇત્યત્રાવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્ અર્થતાવચ્છેદકાનેકત્વે આવૃત્તેરેવ સ્વીકારાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--ઘટ. ।
પ્રયોગાર્હેતિ પ્રાતિપદિકસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) પ્રતિપદિકસ્યેતિ---તન્માત્રસાયેત્યર્થઃ ।
વિભક્ત્યન્તસ્યૈવ પદત્વસ્વીકારાત્, નહિ વિભક્તિં વિના સુદ્ધપ્રતિપદિકસ્ય પ્રયોગાર્હતા ।
નચાનન્વિતૈકાર્થપદે નૈવ પદ્વારણમિતિ વાચ્યમ્; અભિહિતાન્વયવાદે તસ્યાનન્વિતાભિધાયિત્વાદેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનન્વિતેતિ વાક્યમહાવાક્યયોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) વાક્યમહાવાક્યયોરિતિ---વ્યવચ્છેદ ઇત્યત્રાન્વયઃ ।
તયોઃ પરસ્પરમન્વિતાર્થબોધકત્વાદેવ ।
અત્ર ચ વાક્યસ્યાશ્વિતાનેકાર્થબોધકત્વાદેકાર્થબોધકત્વેનૈવ તદ્વારણસમ્ભવે ઽપિ તદ્ વિશેષણદાનમન્વિતાભિધાનવાદો ઽસ્મભિર્નાદ્રિયતે ઇત્યભિપ્રયસૂચનાયૈવ ઇત્યવધેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એકેતિ સાકાઙ્ક્ષાનેકપદવાક્યાનામ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) સાકાઙ્ક્ષાનેકેતિ---સાકાઙ્ક્ષાનિ અનેકાનિ પદાનિ યત્ર તાદૃશવાક્યાનાં વ્યવચ્છેદ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ વાક્યાનામિત્યેવ વિવક્ષિતં; વાક્યત્વેનૈવાનેકપદત્વપરસ્પરસાકાઙ્ક્ષત્વયોઃ પ્રાપ્તેઃ ।
સ્વરૂપાખ્યાનપરત્વાદેવ તયોરુપાદનસ્ય, ન ચાનન્વિતાર્થબોધકત્વવિશેષણાદેવાન્વિતાર્થબોધકવાક્યાવૃત્તિરિતિ વાચ્યમ્; પરસ્પરન્વિતાર્થકવાક્યદ્વયસ્ય મિલિત્વા પદત્વાપત્તિવારણપરત્વાદેવ વાક્યાનામિત્યુક્તેઃ ।
અનન્વિતાર્થેત્યાદિના તુ એકૈકવાક્યસ્યૈવ વારણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અર્થબોધકા ઇતિ કચટતપેત્યાદીનામ્ ।
વર્ણા ઇતિ બહુવચનમવિવક્ષિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ક-ચ-ટ-ત-પેત્યાદીનામિતિ---નનુ પ્રયોગાર્હેત્યત્ર પ્રયોગો નોચ્ચરણમાત્રં, તદા પ્રતિપદિકવારણાપત્તેઃ ।
કિન્તુ અર્થબોધનાર્થમુચ્ચારણમેવાવશ્યં વાચ્યમ્ ।
પ્રતિપદિકમાત્રસ્ય તદર્થમનુચ્ચારણાત્ ।
તથા ચ પ્રયોગાર્હપદાદેવ નિરર્થક-ક-ચ-ટ-ત-પાદીનાં વારણં સાયદિતિ ચેત્, સત્યમ્ ।
અર્થબોધકત્વાનુપાદાનેર્ઽથવિશેષણસ્યાનન્વિતેત્યસ્યાનુપાદાનમનાયત્યૈવ પર્ય્યવસ્યતિ ।
તતશ્ચ તદનુપાદાને વાક્યમહાવાક્યયોરતિવ્યાપ્ત્યાપત્ત્યા તદ્વારણાયાનન્વિતેત્યસ્ય દાનાવશ્મ્યભાવે તદનુરોધેન તદ્વિશેષસ્યાર્થસ્ય બોધકત્વમુપાદેયમ્ ।
અત એવ ક-ચ-ટ-ત-પિત્યાદેરપિ વારણમિત્યભિપ્રાયાત્ ।
કચટતપદાયશ્ચ પદૈકદેશવર્ણ્ણા ઇત્યત્ર બહુત્વાવિવક્ષામાહ---વર્ણ્ણા ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઈ) વર્ણા ઇતિ ।
બહુવચનમવિવક્ષિતં તેનૈકસ્ય વર્ણાસ્ય દ્વયોરપિ ચ પરિગ્રહઃ એવં ચ મયિ સાનુગ્રહો ભવેત્યત્ર અકારસ્ય એકવર્ણસ્ય વાસુદેવસમ્બન્ધોક્તસ્ય ન પદત્વહાનિઃ ।
તત્રેતિ--યથાસમ્ભવં પદવાક્યયોઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અર્થો વાચ્યશ્વ લક્ષ્યશ્ચ વ્યઙ્ગ્યશ્ચેતિ ત્રિધા મતઃ

એષાં સ્વરૂપમાહ--
વાચ્યોર્ઽથો ઽભિધયા બોધ્યો લક્ષ્યો લક્ષણયા મતઃ ।
વ્યઙ્ગ્યો વ્યઞ્જનયા તાઃ સ્યુસ્તિસ્ત્રઃ શબ્દસ્ય શક્તયઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) યોગ્યતાકાઙ્ક્ષયોરર્થઘટિતત્વેન અર્થસ્ય પ્રભેદમાહ---અર્થ ઇત્યાદિ ।
સ્વરૂપં લક્ષણમ્ ।
શક્તયો વૃત્તયઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) તત્રાભિહિતાન્વયવાદિનાં મતે વાક્યાર્થો ઽપિ પદભિધેય ઇતિ વક્ષ્યેત ।
આન્વતાભિધાનવાદિનાં મતે ચ વાક્યાભિધેયઃ, લક્ષ્યશ્ચ પદમાત્રસ્યાર્થઃ ।
વ્યઙ્ગ્યશ્ચ વર્ણપદવાક્યાદીનામ્ ।
યે ચાન્વિતાદયો લક્ષ્યે વાક્યાર્થે ઇતિ ઊચુઃ તન્મતે તત્પર્ય્યવૃત્તિરેવ વાક્યાર્થબોધિકા, દ્વિતીયલક્ષણેત્યપરં નામ ।
નનુ તત્ર ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ તટાર્થબોધિકા વક્ષ્યમાણલક્ષણા વૃત્તિઃ ।
ગૌણ્યાશ્ચ લક્ષણાયામન્તર્ભાવનીયત્વાદેવ ગૌણાર્થસ્ય ન પૃથઙ્નિર્દેશઃ ।
ઇહ વ્યઞ્જનાયા અભિધાલક્ષણયોઃ સાહચર્ય્યકથનપ્રસ્તાવાત્ શબ્દમાત્રશક્તિત્વવચનમુપલક્ષણમ્ ।
વ્યઞ્જનાપ્રસ્તાવે લક્ષણાપ્રસ્તાવે તુ ભટ્ટમતે "સા વૃત્તિર્વ્યઞ્જના નામ શબ્દસ્યાર્થાદિકસ્ય ચઽ; ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તા અભિધાદ્યાઃ ।
તત્ર સંકેતિતાર્થસ્ય બોધનાદગ્રિમાભિધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) તત્રાભિધાલક્ષણમાહ--તત્ર સંકેતિતાર્થસ્યેતિ ।
અભિધેતિ અભિધીયતે બોધ્યતે ઇતિ યોગાર્થ એવ લક્ષણમ્; તત્ર કસ્યાર્થસ્ય બોધનાત્તાદૃશો યોગાર્થ ઇત્યત્રાહ સંકેતિતેતિ ।
સંકેતો વૃત્તિર્ન ત્વભિધા, આત્માશ્રયાપત્તેઃ ।
તતસ્તદ્ ગ્રહાર્થે કારિતમ્ ।
તત્ર કર્મણિ ક્તપ્રત્યયેન ગૃહીતવૃત્તિકસ્યાર્થસ્યેત્યર્થઃ ।
એવં ચાગૃહીતવૃત્તિકાર્થબોધિકા વ્યઞ્જના કથં વારિતેતિ વાચ્યમ્ ।
ગૃહીતતદ્વૃત્તિકસ્યોત્યર્થાતઃ તતશ્ચ લક્ષણાયમતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાદિત્યત આહ---અગ્નિમેતિ ।
પ્રથમગૃહીતેત્યર્થઃ ।
લક્ષણા તુ શક્તિગ્રહોત્તરં બાધાવતારે સત્યેવ ગૃહ્યતે ।
અત એવ વ્યાખ્યાસ્યતિ--શત્ત્યન્તરાનન્તરિતેતિ ।
કેચિત્તુ તિસૄણાં વૃત્તીનામ્ અગ્રોક્તેત્યગ્રિમપદાર્થં વ્યાચક્ષતે ।
તન્ન ।
તદ્ભઙ્ગ્યાભિધાભિધેત્યેવમનન્વયાપત્તેઃ; શક્ત્યન્તરાનન્તરિતેતિ વ્યાખ્યાનુપપત્તેશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉત્તમવૃદ્ધેન મધ્યમવૃદ્ધમુદ્દિશ્ય "ગામાનય" ઇત્યુક્તે તં ગવાનયનપ્રવૃત્તમુપલભ્ય બાલો ઽસ્ય વાક્યસ્ય "સાસ્નાદિમત્પિણ્ડાનયનમર્થઃ" ઇતિ પ્રથમં પ્રતિપદ્યતે, અનન્તરં ચ "ગાં બધાન" "અશ્વમાનય" ઇત્યાદાવાવાપોદ્વાપાભ્યાં ગોશબ્દસ્ય "સાસ્નાદિમાનર્થઃ" આનયનપદસ્ય ચ "આહરણમર્થઃ" ઇતિ સંકેતમવધારયતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) તત્ર વૃદ્ધવ્યવહારદર્શનાર્થઃ સંકેતગ્રહઃ; તત્ પ્રકારં દર્શયતિ--ઉત્તમેતિ ।
મતમાશ્રિત્ય વ્યાચષ્ઠે--ઉત્તમેતિ ।
ણધ્યમં વૃદ્ધમ્ ।
બાલો વ્યુત્પિસુઃ ।
વાક્યસ્યાખણ્ડસ્યેત્યર્થઃ ।
સાસ્ત્રાદિમત્ પિણ્ડાનયનમસ્ય ખણ્ડાર્થઃ ।
નતુ પ્રત્યેકં ગોશબ્દસ્ય સાસ્ત્રાદિમાન્, પિણ્ડઃ ।
આનયનસ્ય આહરણમિતિ પ્રતિપદ્યતે જાનાતિ ।
અસ્ય વાક્યસ્યેતિ ।
અનેન પ્રથમં વાક્યવાક્યાર્થયોઃ શક્તિગ્રહો દર્શિતઃ ।
આવાપઃ પ્રતિજ્ઞા, ઉદ્વાપઃ ઉદ્ધારઃ ।
આવાપોદ્વાપૌ શ્રુતપદત્યાગેન તત્સ્થાને પદાન્તરશ્રુતિઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) ક્રમેણાભિધાદીનાં સ્વરૂપમાહ-તત્રપિ એતત્ કારિકાર્થમન્વિતાભિધાનઅયમર્થઃ-શબ્દતદર્થયોર્વાચ્યવાચકત્વે વ્યુત્પન્નાનામેવ વાક્યાર્થપ્રતીતિઃ, વ્યુત્પત્તિશ્ચ વૃદ્ધપ્રયોગાદેવ, સ ચ વાક્યરૂપ એવ, વાક્યં ચાન્વિતબોધનિયતમ્ ।
તતશ્ચોપદેશકલે ઽન્વિત એવ સમ્બન્ધગ્રહણમિતિ ।
નનુ તર્હિ વાક્યભાગરૂપેષુ પદેષુ પદાર્થબોધવ્યતિરેકેણ ભિન્નવાક્યનિષ્ટેષુ પદેષુ કથમર્થાવબોધ ઇત્યત આહ---અનન્તરં ચેતિ ।
અયમાશયઃ---યદ્યપિ વૃદ્ધવ્યવહારપૂર્વિકૈવ સર્વા વ્યુત્પત્તિઃ, વૃદ્ધવ્યવહારશ્ચ વાક્યેનૈવ, તથાપિ યસ્ય પદરૂપસ્ય વાક્યભાગસ્ય બોધે યસ્યાર્થભાગસ્યાવાપઃ, યદુદ્ધારે ચોદ્ધારસ્તસ્મેન્ પદાર્થે તસ્ય પદસ્ય શક્તિરાવાપોદ્ધરદર્શનેનૈવાનુગૃહીતતયાર્ઽથાપત્ત્યાવગમ્યત ઇતિ ।
એવં ચાત્ર પક્ષે પ્રત્યયાનુમાનાર્થાપત્તિભિઃ પ્રમાણૈઃ સંકેતગ્રહ ઇતિ સૂચિતમ્ ।
યદાહુઃ---
"શબ્દવૃદ્ધાભિધેયાંશ્ચ પ્રત્યક્ષેણાત્ર પશ્યતિ ।
શ્રોતુશ્ચ પ્રતિપન્નત્વમનુમાનેન ચેષ્ટયા ॥
અન્યથાનુપપત્ત્યા ચ બોધચ્છક્તિં દ્વયાત્મિકામ્ ।
અર્થાપત્ત્યા ચ બુધ્યેત સમ્બન્ધં ત્રિપ્રમાણકમ્" ॥
ઇતિ ।
અસ્ય હ્યર્થઃ--શબ્દો ગામાનય ઇત્યાદિવાક્યમ્, વૃદ્ધૌ પ્રયોજકપ્રયોજ્યૌ, અભિધેયો ગવાનયનાદિઃ ।
તાન્ શ્રોતા પ્રત્યક્ષેણ પશ્યતિ જાનાતિ ।
અનુમિતિ શરીરં ચ-યેયં પ્રયોજ્ય વૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્તિઃ સા એતદનુગુણબુદ્ધિ પૂર્વિકા; પ્રવૃત્તિત્વાત્; મદીયૈવંવિધપ્રવૃત્તિવત્ ।
સા ચ પ્રવૃત્તિરેતત્પ્રયોગજન્યા; એતદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાદિતિ દ્વયમાશ્રયભૂતસ્ય વાક્યસ્ય વાચકત્વનિયમનં, વિષયભૂતસ્ય વાચ્યત્વનિયમનમ્ આત્મા-સ્વરૂપં યસ્યાઃ તથાભૂતાં
શક્તિં વાચકવાચ્યત્વરૂપં સમ્બન્ધમ્ અન્યથાનુપપત્ત્યા અર્થાત્ પ્રયોજકવૃદ્ધપ્રવૃત્તેર્જાનાતિ ।
નન્વેવં ભિન્નવાક્યયોગાત્ પ્રતિવાક્યં વ્યુત્પત્તિરેવેક્ષણીયા, સાવાચ્યા દુરુપપાદ્યેતિ શબ્દવ્યવહારેચ્છેદે ઇત્યત આહ--અર્થાપત્ત્યા ચ ઇતિ ।
અત્ર ચકારેણ બોધે તુ શક્તિં દૂયાત્મિકામિત્યસ્યા પરામર્શઃ ।
અવબુધ્યતે ઇતિ પાઠે ત્વર્થત એવ તત્ પરામર્શઃ ।
એવં ચાયમર્થઃ; ગૃહીતસંકેતવાક્યભાગરૂપસ્ય તદર્થદ્વયાત્મિકાં શક્તિં વાચ્યવાચકસમ્બદ્ધામ્ અવાપોદ્ધારદર્શનાનુગૃહીતતયા અર્થાપત્ત્યા જાનાતીતિ ।
અર્થસ્તુ વાક્યવાક્યાર્થયોઃ વાચ્યવાચકત્વસમ્બન્ધિનિ બોધને એકાર્થાપત્તિઃ ।
પદતદર્થયોશ્ચાપરેતિ દ્વયોરપ્યર્થાપત્ત્યોઃ સામાન્યત એકતયાગણનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિચ્ચ પ્રસીદ્ધપદસમભિવ્યાહરાત્, યથા--
"ઇહ પ્રભિન્નકમલોદરે મધૂનિ મધુકરઃ પિબતિ" ઇત્યત્ર ।
ક્વચિદાપ્તોપદેશાત્, યથા--
"અયમશ્વશબ્દવાચ્યઃ" ઇત્યત્ર ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(લો, ઋ) ક્વચિદેકેનૈવોપમાનેન પ્રમાણેન સંકેતગ્રહં દર્શયતિ-ક્વચિચ્ચેતિ ।
અયમર્થઃ--ત્રિધા ખલુ ઉપમાનપ્રમાણવ્યવસ્થિતિઃ; યદાહુઃ--"સાદૃશ્યં ધર્મમાત્રં ચ વૈસાદૃશ્યં ચ ભેદતઃ"ઇતિ; તત્ર સાદૃશ્યે ગોસદૃશો ગવયઃ ।
વૈસાદૃશ્યે કાકવિસદૃશઃ કોકિલઃ ।
ધર્મમાત્રે પ્રકૃતમેવ ।
ઉપાદેયાદ્યુદાહરણમ્--અત્ર હિ પ્રભિન્નકમલોદરે મધુપાતૃત્વધર્મપ્રતિપાદકૈઃ પૂર્વાવધારિતસંકેતતયા પ્રસિદ્ધૈઃ પદૈઃ સમભિવ્યાહારત્ મધુકરપદાર્થો ભ્રમર ઇતિ સઙ્કેતમવધારયતિ ।
એતચ્ચ ઉપલક્ષણં; તેન ગોસદૃશો ગવયઃ કાકવિસદૃશઃ કોકિલ ઇત્યનયોરુપમાનપ્રમાણેન સઙ્કેતગ્રહઃ સૂચિતઃ ક્વચિત્ શબ્દપ્રમાણ ઇત્યત આહ---ક્વચિદિતિ ।
આપ્તો વિશ્વસ્તઃ, સ ચ નિર્દ્ધારિતવચનઃ ।
તેનાયમશ્વશબ્દવાચ્ય ઇત્યુક્તો ઽપ્યશ્વાર્થં સંકેતં ગૃહ્ણાતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તં ચ સઙ્કેતિતમર્થં બોધયન્તી શબ્દસ્ય શક્ત્યન્તરાનન્તરિતા
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(લો, ૠ) અગ્રિમેતિ--કારિકાપદાર્થઃ શક્ત્યન્તરાનન્તરિતેતિ ।

તેન લક્ષણાવ્યઞ્જનયોરસ્ય વૈપરીત્યં સૂચિતમ્ ।
લક્ષણા હિ અભિધાન્તરિતૈવ; વ્યઞ્જના યત્ર લક્ષણા નાસ્તિ તત્રાભિધાન્તરિતા ।
તદ્દ્વિતીયાન્તરિતા, યદ્ વા, અગ્રિમેત્યનેન યન્નામા યત્ર ચૈત્રાદિઃ તન્નામાવિષયતયાપિ સ ઇત્યુક્તપ્રકારાદાશ્રિત ચૈત્રેત્યાદિનાન્ના વિષયોદેરિવ સાન્તરાયસંકેતિતાદ્વૈતલક્ષણં સૂચિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શક્તિરભિધા નામ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ક્વચિચ્ચેતિ---સમભિવ્યાહારો ઽન્વયિત્વેનૈકવાક્યે નિર્દ્દેશઃ ।
પ્રભિન્નેતિ-- અત્ર મધુપદં પિબતિપદં ચ પ્રસિદ્ધમ્ ।
કેનાપિ કૃતોપ્યગૃહીતશક્તિકસ્ય મધુકરપદસ્યસમભિવ્યાહૃતમધુપાનાન્વયિત્વાત્ ભ્રમરે શક્તિર્ગૃહ્યતે ।
તં ચ સઙ્કેતિતમિતિ--તત્તદ્ગ્રાહકગૃહીતવૃત્તિકમિત્યર્થઃ ।
શક્ત્યન્તરાનન્તરિતેતિ--શક્તિવૃત્તિસ્તદ્ગ્રહાનન્તરિતેત્યર્થઃ ।
ઇયમ્ આગ્રિમપદવ્યાખ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સઙ્કેતો ગૃહ્યતે જાતૌ ગુણદ્રવ્યક્રિયાસુ ચ

જાતિર્ગોપિણ્ડાદિષુ ગોત્વાદિકા ।
ગુણો વિશેષાધાનહેતુઃ સિદ્ધો વસ્તુધર્મઃ ।
શુક્લાદયો હિ ગવાદિરં સજાતીયેભ્યઃ કૃષ્ણગવાદિભ્યો વ્યાવર્તયન્તિ ।
દ્રવ્યશબ્દા એકવ્યક્તિવાચિનો હરિહર-ડિત્થડવિત્થાદયઃ ।
ક્રિયાઃ સાધ્યરૂપા વસ્તુધર્માઃ પાકાદયઃ ।
એષુ હિ અધિશ્રયણાવશ્રયણાન્તાદિપૂર્વાપરીભૂતો વ્યાપારકલાપઃ પાકાદિશબ્દવાચ્યઃ ।
એષ્વેવ હિ વ્યક્તેરુપાધિષુ સંકેતો ગૃહ્યતે, ન વ્યક્તૌઃ આનન્ત્યવ્યભિચારદોષાપાતાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) નનુ સંકેતિતોર્ઽથઃ કિં ધર્મો ધર્મો વા ઇત્યત્રાહ--સઙ્કેતિતેતિ ।
શબ્દભેદેન સંકેતગ્રહવિષયોર્ઽથો ભિન્ન ઇત્યુક્તક્રમેણ ।
વિશેષાધાનમિતરતો વૈલક્ષણ્યબોધજનકમ્; એતદ્ રૂપો યો વસ્તુધર્મઃ સ સિદ્ધો નિત્ય ઇત્યાહ--સિદ્ધો વસ્તુધર્મ ઇતિ---એતન્મેત ગુણા અપિ નિત્યા એવ---ઉત્પત્તિવિનાશપ્રતીતિસ્ત્વાવિર્ભાવતિરોભાવરૂપૈવ ।
ગુણાનાં વિશેષાધાનં ગ્રાહયતિ--સુક્લાદયોહિ ઇતિ--વ્યાવર્ત્તયન્તિ વિલક્ષણતયા બોધયન્તિ હરિહરેતિ ।
ઇદં ચ બાલ્યાદ્યવસ્થાભેદેન વ્યક્તિભેદાનઙ્ગીકારે ।
તદઙ્ગીકર્ત્તૄણાં મતે તુ અયમપિ જાતિશબ્દ એવ ।
આકાશવિન્ધ્યમન્દરાદિશબ્દા એકૈકવ્યક્તિદ્રવ્યવાચકા બોધ્યાઃ ।
ક્રિયા ઇતિ--સાધ્યરૂપાઃ જન્યરૂપા મહાપ્રલયે પરમાણૂનામપિ નિષ્ક્રિયત્વેન ક્રિયાયા ન નિત્યત્વમ્, અતસ્તસ્યા જન્યત્વમેવેત્યતસ્તસ્યાનાવિર્ભાવતિરોભાવકલ્પના ।
અપાકજરૂપાણિ પરમાણુવૃત્તીનિ--નિત્યાન્યેવ ઇત્યતસ્તદ્વૃત્તિપદાર્થવિભાજકોપાધિકત્ત્વરૂપં નિત્યત્વં સર્વગુણાનામેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
એષ્વેવેતિ--એષુ ક્રિયારૂપવસ્તુધર્મેષુ બોધ્યેષુ પાકાદિશબ્દવાચ્યો ઽધિશ્રયણાવશ્રયણાન્તાદિક્રિયાકલાપ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથાનેકક્રિયાઘટિતપાકે કા ક્રિયાપદધાત્વર્થઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
એષ્વેવેતિ--દ્રવ્યંવિના એષુ વ્યક્તેરુપાધિષુઇત્યર્થઃ ।
આનન્ત્યેતિ---ગવાદિવ્યક્તીનામ્ આનન્ત્યેન તત્ર સર્વત્ર શક્તિગ્રહાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
યદિ ચ એકવ્યક્તાવેવ સંકેતગ્રહ ઇત્યુચ્યતે તદાહ---વ્યભિચારેતિ ।
યદ્વ્યક્તૌ સંકેતો ગૃહીતસ્તતભિન્નસ્તત્સજાતીયવ્યક્તાવપિ સ્વરૂપોદ્બોધાત્ કારણં શક્તિગ્રહં વિનાપિ કાર્ય્યબોધાદ્ વ્યભિચારજોષ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ઇહ કેચિદાહુઃ; જાતિરેવ પદાર્થઃ, કેચિત્ જાતિવ્યક્તી, કેચિદ્ વ્યક્ત્યાકૃતિજાતય ઇત્યાદીનિ મતાન્તરાણિ પરિહૃત્ય સર્વેષાં વાઙ્મયાના વ્યાકરણમૂલત્વાત્ અલઙ્કારપ્રન્થેષુ ચ પ્રાયેણ તદનુગતત્વેનૈવ વ્યવહારાચ્ચ મહાભાષ્યકારમતમાશ્રિત્યાહ---સઙ્કેત ઇતિ ।
ગુણપદાર્થં વિવૃણોતિ--ગુણ ઇતિ ।
વિશેષાધાનહેતુરિતિ જાતેર્વ્યવચ્છેદઃ ।
સિદ્ધ ઇતિ ક્રિયાયાઃ ।
ગુણાનાં વિશેષાધાનહેતુત્વોપપત્તિમાહ--શુક્લાદય ઇતિ ।
ગવાદિકં જાત્યા લબ્ધગોવ્યવહારયોગ્યતાકમ્ ।
દ્રવ્યેત્યાદિ ।
હેતું વિનાપિ અયં ડિત્થઃ ડવિત્થ ઇત્યાદિરૂપેણં શૃઙ્ગગ્રાહિકયા વક્તૃસંકેતેન વ્યક્તિષુ સાન્નિવેશિતઃ ।
સજાતીયશૂન્યે ડિત્થાદ્યર્થોપસ્થાપકઃ શબ્દઃ સંકેતસ્ય વિષય ઇતિ ।
પૂર્વાપરીભૂતઃ પ્રધાનક્રિયાયા અવયવરૂપતયા કાર્ય્યકારણભૂતેન સન્તાનીભૂતઃ ।
એષ્વેવેતિ---એષુ જાત્યાદિષુ ।
ઇહ ચ દ્રવ્યસ્યોપાધિવિષયત્વાસમ્ભવે ઽપિ તત્સંજ્ઞાયાઃ ઉપાધિત્વેન તત્ત્વમુપચારાત્ ।
ડિત્થાદ્યર્થે ચાનન્ત્યવ્યભિચારાભાવાત્ ઉપાધિં વિનૈવ સમ્ભવતિ વાચ્યવાચકસમ્બન્ધસમયગ્રહ ઇતિ નોપાધિરપેક્ષ્યતે ।
વક્તૃસ્વેચ્છાકલ્પિતસ્ય સંજ્ઞાશબ્દસ્ય સ્વપ્રવૃત્તાવુપાધ્યુપગમે પુનરાત્માશ્રયદોષઃ ।
તથાપિ દ્રવ્યસંજ્ઞાયા અપ્યુપાધિત્વં પ્રતીત્યનુરોધેનોક્તમ્ ।
અત એવ ગુણદ્રવ્યકિયાસુ ચેતિ દ્રવ્યકિયાસુ ચેતિ દ્રવ્યસ્ય સંકેતવિષયત્વમુક્તં, તત્રાનન્ત્યવ્યબિચારદોષાપાતાભાવાત્ ।
આનન્ત્યેતિ-વ્યક્તીનામનન્તત્વાત્ પ્રત્યેકં ચ રેખોપરેખાદિસંસ્થાનવિશેષસ્ય ચ ભિન્નત્વાત્ તત્રાશક્યઃ સભયગ્રહ ઇતિ ।
નન્વેવં ગવાદિપદેન સંકેતિતત્વાત્ જાતાવન્તર્હિતાયાં કથં વ્યક્તિપ્રતીતિઃ ।
અવિનાભાવસ્યાનુસન્ધાનમન્તરેણાક્ષેપકત્વાભાવાત્ ।
યથા વા ધૂમાદિગતસ્ય વહ્ન્યાદેરવિનાભાવાનુસન્ધાનં ચાત્રાનુપલબ્ધિબાધિતં; તત્રાનુપયોગિતયા વ્યક્તેઃ શબ્દબોધિતત્વં વિના શાબ્દે ઽન્વયે પ્રવેશાસમ્ભવ ઇતિ જાત્યભિધાયકે શબ્દે તદ્બોનાર્થં વ્યઞ્જનૈવ વૃત્તિરૂપાસિતુમુચિતેતિ રહસ્યમ્ ।
એવં ચ જાતિમાત્રસઙ્કેતપક્ષે ચ નિર્વિવાદમ્ ।
કિં ચ સંશયાપગમાર્થમ્ ઉપાત્તાનિ પદાનિ સંસર્ગસ્ય મુખ્યાઙ્ગં સંસૃજ્યમાનં વ્યક્તિરૂપં સાક્ષાન્ન બોધયન્તિ, બહિરઙ્ગન્તુ તદુપાધિભૂતં સામાન્યમેવ બોધયન્તિ, ઇત્યસઙ્ગતમ્ ।
યે ત્વાહુઃ, "વ્યક્તિસધ્રીચીનાયામેવ જાતૌ સઙ્કેતઽ; ઇતિ તૈરપિ પ્રકૃતસ્ય લક્ષણસ્યાસઙ્કેતિતત્વાત્ સઙ્કેતિતભેદાનામભાવાત્, પ્રકૃતસંસર્ગયોગ્યવ્યક્તિપ્રતીતૌ શક્ત્યન્તરમવશ્યમભ્યુપેયમ્ ।
સામાન્યસ્ય સર્વવિશેષત્વાઙ્ગીકારાત્ સઙ્કેતેન સર્વવિશેષ્યજ્ઞાને તુ સર્વસ્યાપિ સર્વજ્ઞત્વાપત્તિઃ ।
પ્રથમોદ્દેશકાલે તુ સર્વવ્યક્તીનાં સામ્મુખ્યાઙ્ગીકારતયા સામાન્યલિઙ્ગિતયા પ્રત્યઙ્ગીકારે પુનરાધુનિકસ્યાપિ સ્વલક્ષણસ્ય પ્રથમોપદેશકાલવત્ સમ્મુખીકારેણૈવ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
તતશ્ચાન્વયોપપાદિકાયાઃ સાક્ષાત્ પ્રતીતેઃ પદસ્ય શક્ત્યન્તરં વિના કિં બીજભિત્યલં બહુના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ લક્ષણા--
મુખ્યાર્થબાધે તદ્યુક્તો યયાન્યોર્ઽથઃ પ્રતીયતે ।
રૂઢેઃ પ્રયોજનાદ્વાસૌ લક્ષણા શક્તિરર્પિતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) લક્ષ્યો લક્ષણયા ગ્રાહ્યઃ ઇત્યુક્તત્વાલ્લક્ષણાયા લક્ષણમાહ---મુખ્યાર્થેતિ ।
મુખ્યાર્થઃ શક્યાર્થઃ, તત્રાપરપદાર્થસ્યાન્વયબાધે જ્ઞાતે સતીત્યર્થઃ ।
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ મુખ્યાર્થસ્ય ગઙ્ગાયા અબાધાત્; કિન્તુ અપરપદાર્થસ્ય ઘોષાન્વયસ્યૈવ બાધાત્ ।
તદ્યુક્તોમુખ્યાર્થસમ્બદ્ધઃ અન્યો મુખ્યાર્થાદન્યઃ ।
યથા વૃત્યા જ્ઞાતયા ઇતિ શેષઃ ।
ન કેવલં મુખ્યાર્થબાધજ્ઞાનાધીનં તજ્જ્ઞાનં, અપિ તુ રૂઢેઃ પ્રયોજનાદ્ વાપીતિ ।
---રૂઢિઃ ભૂરિકાલપ્રયોગઃ ।
તથા ચ એતત્ત્રિતયજ્ઞાપિતયા યા વૃત્ત્યા મુખ્યાર્થાદન્યો મુખ્યાર્થસમ્બદ્ધોર્ઽથઃ પ્રતીયતે અસૌ શક્તિર્વૃત્તિર્લક્ષણેત્યર્થઃ ।
સા ચાર્પિતા વક્તૃપુરુષેણ લક્ષ્યાર્થવિષયતયા-જનિતેત્યર્થઃ, તથા ચ વક્તૃતાત્પર્ય્યત્મિકૈવ સા બોધ્યા ।
નતુ નૈયાયિકોક્તશક્યસમ્બન્ધરૂપા; તસ્યા વવત્રાન્યેન વાર્પિતત્વાભાવાત્ ।
યા તુ વ્યઙ્ગ્યાર્થે તાત્પર્ય્યખ્યા વૃત્તિર્ધ્વનિકેનોક્તા યા ચ પદાર્થદ્વયસંસર્ગે તાત્પર્ય્યાખ્યા વૃત્તિઃ પ્રાચીવનૈયાયિકૈરુક્તા સા નૈતાત્ત્રિતય-જ્ઞાપિતા; ઇત્યતો ભિન્નૈવ સા ।
મુખ્યાર્થે ઽપરપદાર્થાન્વયબોધે ઽપિ તાત્પર્ય્યવિષયસ્ય તાદૃશાન્વયસ્ય મુખ્યતાવચ્છેદકરૂપેણ બોધાનુપપત્તિરેવ; તેન છત્રિણો ગચ્છન્તિ કુન્તાઃ પ્રવિશન્તીત્યત્ર મુખ્યાર્થયોઃ છત્રિકુન્તયોઃ ગમનપ્રવેશાન્વયસત્ત્વે ઽપિ નિરુક્તમુખ્યાર્થબાધસત્ત્વાન્નાવ્યાપ્તિઃ ।
છત્રિસાર્થવાહિત્વેન કિન્તિત્વેન ચ રૂપેણાન્વયસ્ય તાત્પર્ય્યવિષયસ્ય મુખ્યતાવચ્છેદકચ્છત્રિત્વકુન્તત્વાભ્યામનુપપત્તેઃ ।
અત્ર ચ તાત્પર્ય્યવિષયત્વાનુપાદાને તુ છત્રિકુન્તયોર્ગમનપ્રવેશાન્વયસ્ય મુખ્યતાવચ્છેદકચ્છ ત્રિત્વકુન્તાભ્યામુત્પદ્યમાનત્વાત્--તત્રાવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ ।
એવં મુખ્યતાવચ્છેદ્રકરૂપેણ ઇત્યનુપાદાને ઽપિ તયોરેવાવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ ।
તાત્પર્ય્યવિષયસ્ય છત્રિસાર્થવાહિનો ગમનાન્વયસ્ય કુન્તિનઃ પ્રવેશાન્વયસ્ય ચ લક્ષતાવચ્છેદકચ્છત્રિસાર્થવાહિત્વકુન્તિત્વાભ્યામુપપત્તેઃ ।
અન્યોર્ઽથ ઇત્યત્રાપિ મુખ્યતાવચ્છેદકાન્યધર્માવાચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
તેન ઘટપદસ્ય નીલઘટે લક્ષણાયાં તસ્ય ઘટન્યત્વાભાવે ઽપિ નાવ્યાપ્તિઃ ।
મુખ્યતાવચ્છેદકઘટત્વાન્યનીલઘટત્વાવચ્છિન્નત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, એ) અથેતિ-અથાભિધાનન્તરં લક્ષણોદ્દેશક્રમપ્રાપ્તા લક્ષણા નિરૂણ્યત ઇતિ શેષઃ ।
મુખ્યાર્થેતિ---મુખ્યાર્થો ગઙ્ગાદિશબ્દસ્ય જલમયાદિઃ તસ્ય ચ આધેયપદાર્થાન્તરે ઽન્વયાનુપપત્તૌ, ન ચ યતઃ કુતશ્ચિત્ યદેવ તદેવ લક્ષ્યતે-અતિપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ---તદ્યુક્ત ઇતિ ।
તેન મુખ્યાર્થેન યેન કેનચિત્ સમ્બન્ધેન સમ્બદ્ધઃ અન્યોર્ઽથઃ તટાદિઃ યયા શબ્દશક્ત્યા પ્રતીયતે બોધ્યતે; ન ચ સમ્બન્ધમાત્રાદપિ લક્ષ્યાર્થપ્રતીતિઃ અપિ પ્રસઙ્ગાદેવ ઇત્યાહ--રૂઢેઃ પ્રયોજનાદ્ વા ।
ક્વચિદ્ રૂઢેઃ અનાદિવૃદ્ધવ્યવહારપ્રસિદ્ધેઃ ક્વચિત્ પાવનત્વાદ્યતિશયં પ્રયોજનમુદ્દિશ્ય ।
અર્પિતપદાર્થશ્ચ વૃત્તાવેવ સુવ્યક્તઃ ।
એવં ચાત્ર લક્ષણાયાં હેતુત્રયં મુખ્યાર્થબાદઃ; ચ તત્ સમ્બન્ધઃ, ક્વચિત્ રૂઢિઃ ક્વચિત્ પ્રયોજનં ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"કલિઙ્ગઃ સાહસિકઃ" ઇત્યાદૌ કલિઙ્ગાદિશબ્દો દેશવિશેષાદિરૂપે સ્વાર્થે ।
ઞસંભવન્ યયા શબ્દશક્ત્યા સ્વસંયુક્તાન્ પુરુષાદીન્ પ્રત્યાયયતિ, યયા ચ "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્યાદૌ ગઙ્ગાદિશબ્દો જલમયાદિરૂપાર્થવાચકત્વાત્પ્રકૃતે ઽસંભવન્ સ્વસ્ય સામીપ્યાદિસંબન્ધસંબન્ધિનં તટાદિં બોધયતિ, સા શબ્દસ્યાર્પિતા સ્વાભવિકેતરા ઈશ્વરાનુદ્ભાવિતા વા શક્તિર્લક્ષણા નામ ।
પૂર્વત્ર હેતૂ રૂઢિઃ પ્રસિદ્ધિરેવ ।
ઉત્તરત્ર "ગઙ્ગાતટે ઘોષઃ" ઇતિ પ્રતિપાદનાલભ્યસ્ય શીતત્વપાવનત્વાતિશયસ્ય બોધનરૂપં પ્રયોજનમ્ ।
હેતું વિનાપિ યસ્ય કસ્યચિત્સંબન્ધિનો લક્ષણો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્, ઇત્યુક્તમ્--
"રૂઢેઃ પ્રયોજનાદ્વાસૌ" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) વ્યાચષ્ટે---કલિઙ્ગ ઇતિ ।
સ્વાભાવિકેતરેતિ ।
ગવાદિશબ્દસ્ય સ્વભાવસિદ્ધા વૃત્તિઃ શક્તિસ્તદ્ભિન્ના ।
સ્વાભાવિકસ્યાપિ પુનરુક્તત્વગૌરવાદાહ---ઈશ્વરમાત્રનિયમિતેતરેત્યર્થઃ ।
માત્રગર્ભત્વાકરણે વક્તૃતાત્પર્ય્યયાપિ ઈશ્વરનિયતત્વાત્તસ્ય ચ તદ્ભિન્નત્વાનુપપત્તેઃ ।
ઈશ્વરાનઙ્ગીકર્ત્તૃમીમાંસકમતે તુ શક્તિરૂપાદતિરિક્તપદાર્થાન્તરાદિતરેત્યર્થઃ ।
શક્તિર્વૃત્તિઃ ।
પૂર્વત્રેતિ--કલિઙ્ગઃ સાહસ્ક ઇત્યત્રેત્યર્થઃ ।
પ્રસિદ્ધિરતિ ભૂરિકાલપ્રયોગ ઇત્યર્થઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ-ઇયં કવિપ્રયોગાર્હા લક્ષણા વ્યુત્પાદ્યતે ।
રૂઢિપ્રયોજનશૂન્યા, લક્ષણા તુ નેયાર્થ ઇતિ વક્ષ્યતે, સા ચ કાવ્યે દોષ એવ ।
તત્રાતિ પ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) ઉદાહરણદર્શનપૂર્વકં કારિકાર્થં વૃત્ત્યા વિશદયતિ--કલિઙ્ગ ઇતિ ।
સ્વાર્થે વાચ્યરૂપે ઽસમ્ભવન્ દેશવિશેષાદિરૂપાર્થસ્યાચેતનતયા સાહસિકાદ્યર્થેનાન્વયાનુપપત્ત્યાનુપપદ્યમાનપ્રયોગઃ કુત ઇત્યાહ--જલમયાદિરૂપાર્થસ્ય વાચકત્વાત્ ।
અયમર્થઃ--ગઙ્ગદિશબ્દો યસ્માત્ જલમયાદિરૂપમેવાર્થં સમયસ્મરણાકાતરઃ સન્ સ્મારયતિ, તસ્માદ્ વાચ્યરૂપસ્ય જલાદ્યર્થસ્ય ઘોષાદ્યર્થેન સહાન્વયાનુપપત્ત્યા પ્રકૃતે વાચકત્વેન તસ્ય પ્રયોગો ન ઘટત ઇતિ ।
સ્વસ્યાત્મીયસ્ય વાક્યાદ્યર્થસ્ય જલમયાદેઃ, તસ્યાક્ષેપમાકૃષ્યોપનયનમ્ ।
સમ્બન્ધસ્યાન્વયસ્ય, તદ્ધિ તટશબ્દાર્થં યયા બોધયતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભટ્ટમતે સ્વાભાવિકી અભિધા, તદન્યા પદસ્ય શક્તિર્વ્યાપારઃ, તેષામીશ્વરાનાદરાત્ સંકેતસ્યાનાદિવ્યવહારપ્રવૃત્તિસ્વીકારાત્ ।
ઈશ્વરાનુદ્ભાવિતેતિ નૈયાયિકમતમ્ ।
તદનયોરેકતરા સ્વાભાવિકી, ઇતરા ઈશ્વરાનુદ્ભાવિતેતિ દ્વિધા વ્યાખ્યાતમ્ ।
પૂર્વત્ર કલિઙ્ગઃ સાહસિક ઇત્યત્ર, ઉત્તરત્ર ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ ।
ગઙ્ગાતટ ઇત્યાદૌ તટસ્ય ગઙ્ગાશબ્દેન પ્રતિપાદનાત્ ગઙ્ગાતાદાત્મ્યપ્રતીતેઃ ગઙ્ગાર્થનિષ્ટાનાં નટાર્થનિષ્ઠાતિશયિતાનાં શીતત્વપાવનત્વાદીનાં પ્રતીતિર્લક્ષણાયાઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેચિત્તુ "કર્મણિ કુશલઃ" ઇતિ રૂઢાવુદાહરન્તિ ।
તેષામયમભિપ્રાયઃ--
કુશાંલ્લાતીતિ વ્યુત્પત્તિલભ્યઃ કુશગ્રાહિરૂપો મુખ્યોર્ઽથઃ પ્રકૃતે ઽસંભવન્ વિવેચકત્વાદિસાધર્મ્યસમ્બન્ધસમ્બન્ધિનં દક્ષરૂપમર્થં બોધયતિ ।
તદન્યે ન મન્યન્તે ।
કુશગ્રાહિરૂપાર્થસ્ય વ્યુત્પત્તિલભ્યત્વે ઽપિ દક્ષરૂપસ્યૈવ મુખ્યાર્થત્વાત્ ।
અન્યદ્ધિ શબ્દાનાં વ્યુત્પત્તિનિમિત્તમન્યચ્ચ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
વ્યુત્પત્તિલભ્યસ્ય મુખ્યાર્થત્વે "ગૌઃ શેતે" ઇત્યત્રાપિ લક્ષણા સ્યાત્ ।
"ગમેર્ડેઃ" (ઉણાદિ--2-67) ઇતિ ગમધતોર્ડેપ્રત્યયેન વ્યુત્પાદિતસ્ય ગોશબ્દસ્ય શયનકાલે પ્રયોગાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) કાવ્યપ્રકાશકૃદુક્તં રૂઢિલક્ષણોદાહરણં દૂષયિતુમુત્થાપયતિ--કેચિત્તુ ઇતિ ।
પ્રકૃતે અસમ્ભવન્નિતિ--કર્મણીત્યસ્ય લૌકિકકર્મપરત્વેન તન્નિમિત્તં કુશગ્રહણમસમ્ભવદિત્યર્થઃ ।

દક્ષસ્યૈવ મુખ્યાર્થત્વાદિતિ---ભૂરિપ્રયોગેણ દક્ષત્વસ્ય લઘુત્વેન ચ તદચ્છિન્નસ્યૈવ શક્યત્વેન મુખ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
અન્યદ્ધિ ઇતિ---વ્યુત્પત્તિર્યોગાર્થબાધઃ ।
પ્રવૃત્તિઃ પ્રયોગઃ ।
તથા ચ તેનૈવ નિમિત્તેન શબ્દસ્ય પ્રવૃત્તેસ્તદવચ્છિન્ન એવ મુખ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષ્યાર્થે ક્વચિત્ પ્રયોગસ્તુ તાત્પર્ય્યવિશેષસત્વે એવ; યથા દક્ષે શક્તસ્ય કુશલપદસ્ય ગૃહવિશેષે શક્તસ્ય મણ્ડપપદસ્ય ચ દૈવકર્મણિ કુશલ ઇતિ રોગી મણ્ડપ ઇતિ ચ તયોદવકર્મરોગિપદસમભિવ્યાહરસ્ય તાત્પર્ય્યગ્રાહકત્વાત્ ।
ગૌઃ શેતે ઇત્યત્ર શેતે ઇતિ સુપ્તગોઃ- પ્રદર્શનાર્થમેવ ।
ગૌરસ્તીતિ સુપ્તગવિ પ્રયોગે ઽપિ લક્ષણા સ્યાદિતિ બોધ્યમ્ ।
અયં ચ પ્રતિબન્ધઃ ન સર્વસમ્મતઃ ।
ઉણાદિપ્રત્યયાનાં વ્યુત્પત્તેઃ પ્રાયિકત્વેન તયા પ્રયોગાભાવાત્ ।
અત એવ ચિન્તામણિકૃતોક્તં "પઞ્ચપાદિકાલભ્યાન્ ઉણાદિપ્રત્યયાન્"એકેનૈવ "ઉણાદયો બહુલમ્ઽ; ઇતિ સૂત્રેણ વદતઃ પાણિનેઃ અયમભિપ્રાયો યદુણાદિપ્રત્યયાનાં પ્રાયિક્યેવ વ્યુત્પત્તિરિતિ, તથા ચ ન તયા પ્રયોગઃ ।
તથા ચ ગોત્વેનૈવ રૂપેણ રૂઢિશક્ત્યા ગોપદં સ્વપદગચ્છદ્ ગોસાધારણ્યેન પ્રયુજ્યતે, ન ઉણાદિ-પ્રત્યયવ્યુત્પત્ત્યા ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદ્ભેદાનાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઓ) કેચિત્ત્વિતિ---પ્રકૃતે કર્મણિ કુશલ ઇત્યનેનાપિ અર્થતયાસમ્ભવન્ અનુપપત્તિર્બાધિતઃ ।
વિવેચકરૂપસ્ય મુખ્યાર્થત્વાદિત્યનેન મુખ્યાર્થબાધાભાવાદત્ર કથં લક્ષણેત્યર્થઃ ।
ગોશબ્દો યદ્યપિ ગમનાર્થો વ્યુત્પત્તિનિમિત્તં તથાપિ ગોત્વાપત્તિકિયૈવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ અત એવ ગચ્છત્યાગચ્છતિ ગવિ ગોશબ્દપ્રયોગઃ ।
યદાહ, ઘટશબ્દપ્રસંગે"ઘટંન ચ તદાત્મત્વાપત્તિરૂપા કિયા મતાઽ; ઇતિ ।
તદ્ભેદાનિતિ;--તયોઃ રૂઢિપ્રયોજનાભ્યાં દ્વિધોક્તયોર્લક્ષણયોર્ભેદાન્ વિશેષાન્ ભિદ્યતે ઽનેન ઇતિ ભેદ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મુખ્યાર્થસ્યેતરાક્ષેપો વાક્યાર્થે ઽન્વયસિદ્ધયે ।
સ્યાદાત્મનો ઽપ્યુપાદાનાદેષોપાદાનલક્ષણા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) તદ્ભેદાનાહ---મુખ્યાર્થસ્યેતિ ।
વાક્યાર્થે બોધ્યે, મુખ્યાર્થસ્ય તાત્પર્ય્યવિષયાન્વયસિદ્ધયે ઇતરસ્ય અમુખ્યાર્થસ્યાક્ષેપઃ પ્રત્યાયનમિત્યર્થઃ ।
અન્વયવાક્યાર્થયોરભેદાત્ વાક્યાર્થે મુખ્યાર્થસ્યાન્વયસિદ્ધયે ઇતિ નાન્વયઃ ।
અત્રાપિ યયૈતિ શેષઃ ।
અસ્યા ઉપાદાનસંજ્ઞાવ્યુત્પત્તિમાહ---સ્યાદાત્મનો ઽપીતિ ।
આત્મનો મુખ્યાર્થસ્યાપિ ।
અત્ર તાત્પર્ય્યવિષયત્વં યદિ અન્વયવિશેષણં ન ક્રિયતે તદા છત્રિણે ગચ્છન્તિ કુન્તાઃ પ્રવિશન્તિ ઇત્યાદિષુ અવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્; અત્ર તાત્પર્ય્યાવિષયસ્ય શુદ્ધશક્યાર્થસ્યાન્વયસિદ્ધિસમ્ભવેન તદર્થમિતિરેષામચ્છત્રિકુન્તાદીનામનાક્ષેપાત્ ।
ઇતરસાહિત્યેનાન્વયે તાત્પર્ય્યવશાદેવ શુદ્ધમુખ્યાન્વયસ્ય બાધો ઽવધેયઃ ।
તદ્બાધો ઽપિ મુખ્યતાવચ્છેદકરૂપેણાસમ્ભવરૂપ એવ; લક્ષતાવચ્છેદકરૂપેણ તુ નાસમ્ભવ ઇતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂઢાવુપાદાનલક્ષણા યથા--
"શ્વેતો ધાવતિ" ।
પ્રયોજને યથા--
"કુન્તાઃ પ્રવિશન્તિ" ।
અનયોર્હિ શ્વેતાદિભિઃ કુન્તાદિભિશ્ચાચેતનતયા કેવલૈર્ધાવનપ્રવેશનક્રિયયોઃ કર્તૃતયાન્વયમલભમાનૈરેતત્સિદ્ધયે આત્મસમ્બન્ધિનો ઽશ્વાદયઃ પુરુષાદ યશ્ચાક્ષિપ્યન્તે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) લક્ષણસામાન્યલક્ષણોક્તં રૂઢિપ્રયોજનાન્યતરહેતુકત્વમત્ર ઘટયન્નુદાહરતિ---રૂઢાવુપાદાનેતિ ।
શ્વેતઃ શ્વેતગુણવાન્ ।
કુન્તા ઇતિ કુન્તવન્ત ઇત્યર્થઃ અનયોર્મુખ્યાર્થાન્વયબાધં દર્શયતિ ।
અનયોરિતિ ।
શ્વેતાદિભિરિત્યાદિપદાત્ નીલાદિગુણાનાં કુન્તાદિભિરિત્યાદિ પદાત્ અસ્ત્રાન્તરાણાં ચ પરિગ્રહઃ ।
અચેતનતયેતિ ।
ઇદમેતદુદાહરણાભિપ્રાયેણૈવોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ છત્રિણો ગચ્છન્તિ ઇત્યત્ર છત્રિણશ્ચેતનત્વે ઽપિ તાત્પર્ય્યવિષયચ્છત્ર્યન્વયત્ત્યાલાભ એવ સર્વસાધારણો મુખ્યાર્થબાધો બોધ્યઃ ।
અશ્વાદય ઇત્યાદિપદચ્છ્વેતગવાદેઃ, પુરુષાદયઃ ઇત્યાદિપદાત્ કુન્તધારિવત્ ઇતરસ્ય પરિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પૂર્વત્ર પ્રયોજનાભાવાદ્રૂઢિઃ, ઉત્તરત્ર તુ કુન્તાદીનામતિગહનત્વં પ્રયોજનમ્ ।
અત્ર ચ મુખ્યાર્થસ્યાત્મનો ઽપ્યુપાદાનમ્ ।
લક્ષણલક્ષણાયાં તુ પરસ્યૈવોપલક્ષણમિત્યનયોર્ભેદઃ ।
ઇયમેવાજહત્સ્વાર્થેત્યુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) પ્રયોજનાભાવાદિતિ--રૂઢિસત્ત્વાદેન પ્રયોજનાનનુસન્ધાનાત્ તદભાવઃ ।
પ્રયોજનં પ્રયોજનીભૂતજ્ઞાનવિષયઃ ।
એવં રીત્યૈવ પાવનત્વાદિરપિ પ્યોજનપદાર્થો બોધ્યઃ ।
લક્ષણલક્ષણાયામિતિ---વક્ષ્યમાણાયામિતિ શેષઃ ।
પરસ્યૈવેતિ એવકારાન્મુખ્યાર્થવ્યવચ્છેદઃ ।
ઉપલક્ષણમુપસ્થાપનમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) મુખ્યાર્થેતિ---મુખ્યાભિધેયોર્ઽથઃ તસ્ય ઇતરઃ પ્રકૃતનિર્વાહૌપાયિકઃ, તસ્યાક્ષેપઃ આકૃષ્ય ઉપનયનમ્ ।
અન્વયસમ્બન્ધસ્ય સિદ્ધયે નિર્વાહાય ।
આત્મનો ઽપ્યુપાદાનાત્, અયમર્થઃ, ઇહ ખલ્વભિધયા બોધિતસ્યાપિ શ્વેતકુન્તાદ્યર્થસ્ય પુનઃ પુરુષાદેર્વિશેષણતયા લક્ષણીયત્વેન ઉપાદાનમિતિ ।
અતિગહનત્વં-કુન્તયુક્તાઃ પુરુષાઃ પ્રવિશન્તીતિ અભિધાનાલભ્યમ્ ।
ઉચ્યતે-પરૈરિતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અર્પણં સ્વસ્ય વાક્યાર્થે પરસ્યાન્વયસિદ્ધયે ।
ઉપલક્ષણહેતુત્વાદેષા લક્ષણલક્ષણા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) લક્ષણલક્ષણામાહ--અર્પણમિતિ ।
અત્ર અર્પણમિત્યત્ર પરત્રૈવેતિ શેષઃ, સ્વસ્ય પરમાત્રવિષયતા ઇત્યર્થઃ ।
નતુ મુખ્યાર્થવિષયતાપીત્યર્થઃ ।
ઉપાદાનલક્ષણાયાં તુ મુખ્યાર્થસ્યાપિ વિષયતા ઇતિ ભેદઃ ।
સ્વસ્યેત્યત્ર યસ્યા ઇતિ શેષઃ ।
તથા ચ વાક્યાર્થે બોધ્યે પરસ્ય અમુખ્યાર્થસ્ય અન્વયસિદ્ધયે અન્વયબોધાય યસ્યા લક્ષણાયાઃ સ્વસ્ય અર્પણં પરમાત્રવિષયતા; એષા લક્ષણલક્ષણેત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થન્વયયોરભેદાદ્વાક્યાર્થે પરસ્યાન્વયસિદ્ધયે ઇતિ તુ નાન્વયઃ ।
તાદૃશસંજ્ઞાવ્યુત્પત્તિમાહ---ઉપલક્ષણેતિ ।
મુખ્યાર્થં વિહાયામુખ્યાર્થમાત્રબોધનમ્ ઉપલક્ષણં સ્વસ્ય તદ્ધેતુત્વાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂઢિપ્રયોજનયોર્લક્ષણલક્ષણા યથા--
"કલિઙ્ગઃ સાહસિકઃ" "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇતિ ચ ।
અનયોર્હિ પુરુષતટયોર્વાક્યાર્થે ઽન્વયસિદ્ધયે કલિઙ્ગગઙ્ગાશબ્દાવાત્માનમર્પયતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) અત્ર રૂઢિપ્રયોજનહેતુકત્વે યથાસંખ્યમુદાહરણદ્વયમાહ---કલિઙ્ગ ઇત્યાદિ ।
અત્ર કલિઙ્ગઃ સાહસિક ઇતિ ન પાઠઃ ।
કિન્તુ કલિઙ્ગઃ સાહસં કરોતિ ઇત્યેવ પાઠઃ ।
સાધ્યવસાનાલક્ષણાયા ઉદાહરણપ્રસઙ્ગે વ્યક્તિર્ભાવિષ્યતીત્યર્થઃ ।
ઉભયત્રૈવ મુખ્યાર્થં કલિઙ્ગરૂપં દેશં પ્રવાહરૂપાં સઙ્ગા ચ વિહાય તદ્દેશસ્થપુરુષતત્તીરયોઃ પરયોરન્વયપ્રબોધાય પુરુષતરિ-રૂપ-માત્ર-વિષયતા લક્ષણાયાઃ ।
તદ્દર્શયતિ---અનયોર્હેતિ ।
વાક્યાર્થ બોધ્યે પુરુષતટયોરન્વયસિદ્ધયે ઇત્યન્વયઃ ।
સમર્પયત ઇત્યત્ર પરમાત્ર ઇતિ શેષઃ ।
પરમાત્રં ---વિષયીકુરુત ઇત્યર્થઃ ।
કલિઙ્ગગઙ્ગાશબ્દૌ ઇત્યત્ર કલિઙ્ગગઙ્ગાશબાદપદં તન્નિષ્ઠલક્ષણાદ્વયપરં યથા વ્યાખ્યાતાર્થનુસારેણ બોધ્યમ્ ।
એવમુત્તરત્રપિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) અર્પણં સ્વસ્ય ગઙ્ગાદેઃ ।
પરસ્યાઙ્ગસ્ય તટાદિરૂપલક્ષણહેતુત્વાત્ સમ્બન્ધમાત્રસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા--
"અપકૃતં બહુ તત્ર કિમુચ્યતે સુજનતા પ્રથિતા ભવતા પરમ્ ।
વિદધદીદૃશમેવ સદા સખે ! સુખિતમાસ્સ્વ તતઃ શરદાં શતમ્" ॥
અત્રાપકારાદીનાં વાક્યાર્થે ઽન્વયસિદ્ધયે ઉપકૃતાદયઃ શબ્દા આત્માનમર્પયન્તિ ।
અપકારિણં પ્રત્યુપકારાદિપ્રતિપાદનાન્મુખ્યાર્થબાધો વૈપરીત્યલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ, ફલમપ્યપકારાતિશયઃ ।
ઇયમેવ જહત્સ્વાર્થેત્યુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) પ્રયોજનહેતુકત્વે ઉદાહરણાન્તરમાહ-યથા વા-ઉપકૃતમિતિ ।
અપકારિત્વેન અન્યતો જ્ઞાતં પ્રતીયમુક્તિઃ ।
ત્વયા બહુ ઉપકૃતં તત્ર કિમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યત્રેતિ પાઠે તુ તત્રેતિ પૂરણીયમ્ ।
અપકારાદીનામિતિ--અત્રાદિપદાદ્ દુર્જનતાદુઃ ખિતયોઃ પરિગ્રહઃ ।
ફલમ્ અપકારદ્યતિશય ઇતિ ફલીભૂતજ્ઞાનવિષય ઇત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરોત્તરમપિ બોધ્યમ્ ।
ઇદં ચ ન રુચિરમુક્તમ્ ।
લક્ષ્યાર્થાતિશયસ્ય પ્રયોજનત્વે રૂઢિલક્ષણાયામપિ તત્સમ્ભવાત્ વિશેષાભાવાપત્તેઃ ।
કિન્તુ અપકારદુર્જનત્વલક્ષણયોઃ ફલં સમ્બોધ્યસ્ય કૌટિલ્યં દુઃ ખિતલક્ષણાયાસ્તુ કૌટિલ્યફલત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) અપકારાર્દાનામિત્યાદિશબ્દેન દુર્જનત્વદુઃ ખિતત્વે ઉપકૃતાદયં ઇત્યાદિશબ્દેન સુજનત્વસુખિતત્વે ।
અપકારાદ્યતિશયઃ-સ્વશબ્દાભિધાનાલભ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આરોપાધ્યવસાનાભ્યાં પ્રત્યેકં તા અપિ દ્વિધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ઉપાદાનલક્ષણલક્ષણાદ્વયં રૂઢિપ્રયોજનદ્વયહેતુકત્વેન ચતુર્વિધમુક્તમ્ ।
અધુનાતચ્ચતુષ્ટયસ્ય દ્વૈગુણ્યેનાષ્ટવિધમાહ---આરોપેતિ ।
લક્ષ્યાર્થે પ્રથમતઃ શક્યાર્થાભેદારોપ આરોપઃ ।
તસ્યારોપસ્ય ઉત્કટત્વમધ્યવસાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તાઃ પૂર્વોક્તાશ્ચતુર્ભેદલક્ષણાઃ ।
વિષયસ્યાનિગીર્ણસ્યાન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિકૃત

સારોપા સ્યાન્નિગીર્ણસ્ય મતા સાધ્યવસાનિકા ।
વિષયિણા અનિગીર્ણસ્ય વિષયસ્ય તેનૈવ સહ તાદાત્મ્યપ્રતીતિકૃત્સારોપા ।
ઇયમેવ રૂપકાલઙ્કારસ્ય બીજમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) તે કીદૃશત્વે ભવત ઇત્યત્રાહ---વિષયસ્યેતિ ।
વિષય આરોપાધિકરણં લક્ષ્યાર્થઃ ।
તસ્ય અનિગાર્ણ્ણસ્ય અનાચ્છાદિતસ્ય અર્થાત્ સ્વવાચકનામપદેન ઉક્તસ્ય અન્યતાદાત્મ્યં શક્યાર્થાભેદઃ ।
તત્પ્રતીતિકૃલ્લક્ષણ સારોપા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નિગીર્ણ્ણસ્ય વિશિષ્ય સ્વાવાચક-નામપદેન અનુક્તસ્ય તુ સાધ્યવસાનિકા મતેત્યર્થઃ ।
અન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિશ્ચ લક્ષણજ્ઞાનતઃ પૂર્વં બોધ્યા ।
તત્પ્રતીતિકૃચ્ચ યદ્યપિ સમાનવિભક્તિકપદદ્વયમેવ, ન તુ લક્ષણા; તથાપ્યન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિપૂર્વકપ્રતિતિકૃદિત્યેવાન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિકૃદ્ ઇત્યસ્યાર્થઃ ।
ન ચ સાધ્યવસાનાયાં સ્વાવાચકનામપદેનાનિર્દ્દેશે સમાનવિભક્ત્યન્તપદાભાવાત્, કથં તાદાત્મ્યપ્રતીતિકૃદિતિ વાચ્યમ્, આખ્યાતેન લક્ષ્યાર્થસ્યોક્તૌ તત્ પ્રતીતેઃ; તચ્ચાગ્રે દર્શયિષ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઇ) એવં ચતુર્વિધાપિ લક્ષણા પ્રત્યેકં સારોપા સાધ્યવસાના ઇત્યષ્ટવિધેત્યાહ--આરોપેતિ ।
અનિગીરાર્ણસ્વરૂપસામાન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિરારોપઃ ।
વિષયનિગરણે ઽભેદપ્રતિપત્તિર્વિષયિણો ઽધ્યવસાનમ્ ।
એવં સ્વશબ્દાર્થનામ્ના ગતાર્થે ઽપિ સ્ફુટીકરણાય લક્ષણેન નિર્દ્દિશતિ--વિષયસ્યેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂઢાવુપાદાનલક્ષણા સારોપા યથા--
"અશ્વઃ શ્વેતો ધાવતિ" ।
અત્ર હિ શ્વેતગુણવાનશ્વો ઽનિગીર્ણસ્વરૂપઃ સ્વસમવેતગુણતાદાત્મ્યેન પ્રતીયતે ।
પ્રયોજને યથા--
"એતે કુન્તાઃ પ્રવિશન્તિ" ।
અત્ર સર્વનામ્ના કુન્તધારિપુરુષનિર્દેશાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અશ્વઃશ્વેત ઇતિ---અત્ર શ્વેતગુણવાનશ્વઃ લક્ષ્યાર્ઽથો ઽનિગાર્ણ્ણો ઽશ્વશબ્દેનૈવોક્તત્વાત્ ।
શ્વેતગુણશ્વયોઃ સમાનવિભક્ત્યા તાદાત્મ્યપ્રતીતિઃ ।
પ્રયોજને યથા--ઇતિ ઉપદાનલક્ષણેતિ શેષઃ ।
એતે કુન્તા ઇતિ; કુન્તાનામવિરલત્વમત્ર પ્રયોજનમ્ ।
કુન્તવાન્ લક્ષ્યાર્થઃ ।
એતત્ પદેનોક્તત્વાત્ અનિગીર્ણ્ણઃ ।
અત્ર સર્વનામ્નેતિ---કાવ્યપ્રકાશે તુ સર્વનામ્ના લક્ષ્યાર્થનિર્દ્દેશે વિશિષ્ય સ્વાવાચકકુન્તાદિપદેનાનુપાદાનાત્ સાધ્યવસાનૈવ સેત્યુક્તમ્ ।
વિશિષ્ય સ્વાવાચકપદનિર્દ્દેશ એવ સારોપત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) અશ્વ આરોપવિષયઃ ।
સ્વસમવેત ઇત્યનેન સમવાયરૂપસ્ય લક્ષણાહેતોઃ સ્વસમ્બન્ધસ્ય નિગરણં શ્વેતગુણ આરોપ્યમાણઃ ।
પ્રયોજન ઇત્યનન્તરં પૂર્વોક્તા ઉપાદાનલક્ષણા સારોપેતિ અનુષજ્યતે ।
એવમુત્તરોદાહરણેષ્વપિ ।
સર્વનામ્ના એતત્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂઢૌ લક્ષણલક્ષણા સારોપા યથા--
"કલિઙ્ગઃ પુરુષો યુધ્યતે" ।
અત્ર કલિઙ્ગ પુરુષયોરાધારાધેયભાવઃ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રયોજને યથા--
"આયુર્ઘૃતમ્" ।
અત્રાયુષ્કારણમપિ ઘૃતં કાર્યકારણભાવસમ્બન્ધસમ્બન્ધ્યાયુસ્તાદાત્મ્યેન પ્રતીયતે ।
અન્યવૈલક્ષણ્યેનાવ્યભિચારેણાયુષ્કરત્વં પ્રયોજનમ્ ।
યથા વા--
રાજકીયે પુરુષે ગચ્છતિ "રાજાસૌ ગચ્છતિ" ઇતિ ।
અત્ર સ્વસ્વામિભાવલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ ।
યથા વા--
અગ્રમાત્રે ઽવયવભાગે "હસ્તો ઽયમ્" ।
અત્રાવયવાવયવિ ભાવલક્ષણસમ્બન્ધઃ ।
"બ્રાહ્મણો ઽપિ તક્ષાસૌ" ।
અત્ર તાત્કર્મ્યલક્ષણઃ ।
ઇન્દ્રાર્થાસુ સ્થૂણાસુ "અમી ઇન્દ્રાઃ" ।
અત્ર તાદર્થ્યલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ ।
એવમન્યત્રાપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) કલિઙ્ગઃ પુરુષ ઇતિ---અત્ર પુરુષપદેન લક્ષ્યાર્થોપાદાનાત્ અનિગીર્ણ્ણત્વમ્ ।
કલિઙ્ગત્વેન લક્ષણા ।
પ્રયોજને યથેતિ---લક્ષણલક્ષણેતિ શેષઃ ।
અન્યવૈલક્ષણ્યેનાવ્યભિચારેણેતિ, અવ્યભિચારઃ અન્યવેલક્ષણ્યં ચ હેતુરુક્તઃ ।
કાવ્યપ્રકાશે તુ આયુર્ઘૃતમિતિ સારોપાયમન્યવૈલક્ષણ્યમ્ ।
આયુરિદમિતિ સાધ્યવસાનાયમવ્યભિચાર ઇતિ દ્વયોઃ પૃથક્ પ્રયોજનદ્વયમુક્તમ્ ।
કાર્ય્યકારણભાવરૂપસમ્બન્ધેન સારોપાં લક્ષણામુક્ત્વા સમ્બન્ધાન્તરૈરપિ તાં દર્શયતિ---રાજર્કાયેતીતિ ।
અત્ર અસાવિતિપદેન લક્ષ્યાર્થે પુરુષે નિર્દ્દિષ્ટે રાજ્ઞો ઽભેદારોપાત્ સારોપા ।
એવમુભયત્રાપિ સર્વનામ્ના લક્ષ્યાર્થનિર્દ્દશે તથાત્વાં બોધ્યમ્ ।
સ્થૂણાઃ સ્તમ્ભા ઇન્દ્રધ્વજરૂપાઃ તાદર્થ્યલક્ષણઃ તત્પૂજાર્થતાલક્ષણઃ, અત્ર ઇન્દ્રવત્ પૂજ્યત્વં પ્રયોજનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિગીર્ણસ્ય પુનવિષયસ્યાન્યતાદાત્મ્યપ્રતીતિકૃત્સાધ્યવસાના ।
અસ્યાશ્ચતુર્ષુ ભેદેષુ પૂર્વોદાહરણાન્યેવ ।
તદેવમષ્ટપ્રકારા લક્ષણા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) ઇત્થં સારોપામુક્ત્વા "નિગીર્ણ્ણસ્ય મતા સાધ્યવસાનિકાઽ; ઇતિ કારિકાઞ્ચલં વ્યાચષ્ટે-નિગીર્ણ્ણસ્ય પુનરિતિ ।
અસ્યાશ્ચતુર્ષ્વિતિ રૂઢિપ્રયોજનદ્વયે ઉપાદાનલક્ષણાદ્વયં તદ્દ્વયે લક્ષણલક્ષણાદ્વયં ચેતિ સાધ્યવસાનાયશ્ચત્વારોભેદાઃ ।
પૂર્વોદાહરણાન્યેવેતિ રૂઢાવુપાદાનલક્ષણાયાઃ---"શ્વેતો ધાવતિઽ; ઇતિ પ્રયોજને ઉપાદાનલક્ષણાયાઃ "કુન્તાઃ પ્રવિશન્તિઽ; ઇતિ યદ્દ્વયમુદાહૃતં રૂઢૌ લક્ષણલક્ષણાયાઃ "કલિઙ્ગઃ સાહસં કરોતિઽ; ઇતિ પ્રયોજને લક્ષણલક્ષણાયાં તુ રાજકીયે પુરુષે ગચ્છતિ "રાજાસૌ ગચ્છતિઽ; ઇતિ યદુદાહૃતં તત્ર ઇદં પદત્યાગેન ઉદાહરણમિત્યત એતાનિ ચત્વારિ સાધ્યવસાનાયા ઉદાહરણાનીત્યર્થઃ ।
રાજા ગચ્છતીત્યત્ર રાજવત્ પરિચારકવેષ્ટિતત્વં પ્રયોજનમ્ ।
એતેષુ ચતુર્ષુ હિ કર્ત્ર્યા ખ્યાતેનૈવ કર્તૃલક્ષ્યાર્થસ્ય ઉપસ્થાપનાત્ નામપદેન તુ અનુપસ્થાનાન્નિગીર્ણ્ણતા ।
તસ્મિંશ્ચ પ્રથમં શક્યાર્થતાદમ્યારોપાત્ સાધ્યવસાનત્વમિતિ બોધ્યમ્ ।
પ્રથમાન્તોક્તકારકે પ્રથમાન્તપદાર્થસ્યાભેદાન્વયત્યુત્પત્તેઃ ।
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇતિ તુ લક્ષણલક્ષણોદાહરણં યદ્દર્શેતં તત્તુ ન સાધ્યવસાનોદાહરણમ્ ।
તત્ર લક્ષ્યાર્થે તીરે પ્રવાહતાદાત્મ્યાનારોપાત્ ।
એવં ચ રૂઢૌ લક્ષણલક્ષણેદાહરણં કલિઙ્ગ ઇત્યાદિકં યદુક્તં તત્ર સાહસિક ઇતિ પ્રામાદિકઃ પાઠઃ ।
નામપદેન સાહસિક ઇત્યનેન લક્ષ્યાર્થસ્ય પુરુષસ્યોપાદાનાત્ સારોપત્વેન સાધ્યવસાનત્વાભાવાત્ ।
કિન્તુ કલિઙ્ગઃ સાહસં કરોતિ ઇત્યેવ તત્ર પાઠઃ ।
ઇત્થમુપાદાનલક્ષણાલક્ષણલક્ષણયોઃ રૂઢિપ્રયોજનહેતુકત્વેન ચતુર્વિધયોઃ સારોપાસાધ્યવસાનિકારૂપત્વેન દ્વૈગુણ્યાત્ અષ્ટવિધત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) એવમારોપે રૂઢિપ્રયોજનયોરુદાહરણે ચતુષ્ટયં દર્શયિત્વા વિષયવ્યાપ્ત્યર્થં સમ્બન્ધભેદેન ઉદાહરણાન્યાહ--યથા વેત્યાદિ---રાજાસૌ ઇત્યત્ર પૂર્વવત્ અદઃ શબ્દેન વિષયપ્રકટનમ્ ।
અગ્રેતિ ।
અત્ર હસ્તાવયવે ઽગ્રે ઽપિ હસ્તશબ્દપ્રયોગઃ, એકદેશદાહે ઽપિ ગ્રામો દગ્ધ ઇતિ વત્ ।
અત્ર ઇદંશબ્દો રાજા અસૌ ઇત્યત્ર ચ અદઃ શબ્દવત્ ।
સાધ્યવસાનાલક્ષણં વિવૃણોતિ--નિગીરાર્ણસ્યેતિ--પૂર્વોદાહરણાનિ શ્વેતોધાવતિ, કુન્તાઃ પ્રવિશન્તિ, કલિઙ્ગઃ
સાહસિકઃ, ગઙ્ગયાં ઘોષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાદૃશ્યેતરસંબન્ધાઃ શુદ્ધાસ્તાઃ સકલા અપિ

સાદૃશ્યાત્તુ મતા ગૌણ્યસ્તેન ષોડશ ભેદિતાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) ષોડશભેદાનાહ---સાદૃશ્યેતરેતિ ।
સાદૃશ્યેતરસમ્બન્ધાઃ કાર્ય્યકારણભાવાદિરૂપાઃ પૂર્વદર્શિતાઃ સકલા અષ્ટવિધા અપિ સુદ્ધાઃ શુદ્ધપરિભાષિતાઃ ।
સાદૃશ્યસમ્બન્ધાત્તુ તા અષ્ટવિધા ગૌણ્યઃ સાદૃશ્યઘટકરૂપશક્યગુણયોગરૂપયોગાર્થેન ગૌણ્યો ગૌણીપરિભાષિતા ઇત્યર્થઃ ।
ષોડશભેદિતા અષ્ટદ્વૈગુણ્યાત્ ।
લોચના:
(લો ઊ) એવમષ્ટવિધાપિ લક્ષણા પ્રત્યેકં શુદ્ધા ગૌણી ચેતિ ષોડશપ્રકારેતિ દર્શયતિ---સાદૃશ્યેતરેતિ ।
વૃત્તૌ સ્પષ્ટો લક્ષણાર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તાઃ પૂર્વોક્તા અષ્ટભેદા લક્ષણાઃ ।
સાદૃશ્યેતરસંબન્ધાઃ કાર્યકારણભાવાદયઃ ।
અત્ર શુદ્ધાનાં પૂર્વોદાહરણાન્યેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) પૂર્વોક્તોદાહરણાન્યેવ ઇતિ---શ્વેતો ધાવતીત્યાદીનિ, ઇન્દ્રાર્થા સ્થૂણા ઇત્યન્તાનિ સકલાનિ એવ ।
તેષુ એકત્રાપિ સાદૃશ્યસમ્બન્ધાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂઢાવુપાદાનલક્ષણા સારેપા ગૌણી યથા--
એતાનિ તૈલાનિ હેમન્તે સુખાનિ" ।
અત્ર તૈલશબ્દસ્તિલભવસ્નેહરૂપં મુખ્યાર્થમુપાદાયૈવ સાર્ષપાદિષુ સ્નેહેષુ વર્તતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઋ) એતાનીતિ---અત્ર તૈલશબ્દસ્ય તિલભવસ્ત્રેહમાત્રવાચકત્વાત્ પ્રકૃતે તસ્ય કેવલસ્ય સુખમયત્વાદિવિવક્ષણત્ મુખ્યાર્થબાદઃ; પ્રયોજનાભાવાત્ રૂડિઃ ઉપાદાનલક્ષણાત્વં મુખ્યાર્થમુપાદાયૈવ ઇતિ વૃત્ત્યા સ્મારિતમ્ ।
સ્ત્રેહેષુ વર્ત્તત ઇત્યનેન ઉભયોઃ સ્ત્રેહરૂપત્વાત્ સાદૃશ્યલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ ।
એતાનીતિ સર્વાનમ્ના સારોપાત્વમ્, એવમુત્તરોદાહરણેષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રયોજને યથા--
રાજકુમારેષુ તત્સદૃશેષુ ચ ગચ્છત્સુ"એતે રાજકુમારા ગચ્છન્તિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) તિલભવસ્નેહરૂપં મુખ્યાર્થમિતિ ।
તિલસ્યેદમિતિ યોગાર્થવશાત્તસ્ય મુખ્યાર્થત્વં, તસ્ય ચિક્કણતાકારિત્વેન સાદૃશ્યાશ્રયં શક્યલક્ષ્યોભયમેવાત્ર તૈલ શબ્દાર્થ ઇત્યતો મુખ્યોપાદાનમ્ ।
એતે રાજકુમારા ઇતિ ।
અત્ર રાજકુમારતુલ્યશોભાવત્ત્વં પ્રયોજનમ્--તુલ્યવયસ્કત્વંસાદૃશ્યમ્ ।
ઉભયત્રૈવ એતાનિ એતે ઇતિ સર્વનામપદેન લક્ષ્યાર્થોપાદાનાત્ તત્ર શક્યાર્થતાદાત્મ્યારોપાચ્ચ સારોપા લક્ષણા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂઢાવુપાદાનલક્ષણા સાધ્યવસાના ગૌણી યથા--
"તૈલાનિ હેમન્તે સુખાનિ" ।
પ્રયોજને યથા--
"રાજકુમારા ગચ્છન્તિ"
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક્ષ) સાદૃશ્યાત્ સાધ્યવસાનામાહ---તૈલાનીતિ ।
અત્ર સર્વનામપદેન લક્ષ્યાર્થાનુપસ્થાપનાન્ન સારોપા, કિન્તુ શક્યાર્થાવ્યાવર્ત્તકેન શક્યલક્ષ્યસાધારણ્યેન સુખપદેન લક્ષ્યાર્થોપસ્થાપનાત્તસ્યાચ્છાદનરૂપા નિગીર્ણ્ણતા ।
તતઃ શક્યાર્થતાદાત્મ્યારોપાત્ સાધ્યવસાના ।
રાજકુમાર ઇતિ ।
અત્રાખ્યાતેનૈવ કર્ત્તૄણાં લક્ષ્યાર્થાના મુપસ્થાપનાત્તેષાં નિગીર્ણ્ણતા ।
તત્ર શક્યરાજકુમારતાદાત્મ્યારોપશ્ચેતિ સાધ્યવસાના ।
તુલ્યશોભાવત્ત્વં પ્રયોજનમ્, તુલ્યવયસ્કત્વં સાંદૃશ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂઢૌ લક્ષણલક્ષણા સારેપા ગૌણી યથા--
"રાજા ગૌડેન્દ્રં કણ્ટકં શોધયતિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) રાજા ગૌડેન્દ્રમિતિ ।
અત્ર દુઃ ખદાયિત્વેન કણ્ટકસદૃશઃ ગૌડેન્દ્રો લક્ષ્યાર્થઃ સ્વશબ્દેનૈવોપાત્તઃ ।
અત્ર કણ્ટકતાદાત્મ્યારોપાત્ સારોપા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રયોજને યથા--
"ગૌર્વાહીકઃ" રૂઢૌ લક્ષણલક્ષણા સાધ્યવસાના ગૌણી યથા--
"રાજા કણ્ટકં શોધયતિ" ।
પ્રયોજને યથા--ગૌર્જલ્પતિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) ગૌર્વાહીક ઇતિ ।
વાહીકો હલાવાહકઃ ।
સ ચ સ્વશબ્દેનૈવોપાત્તઃ ।
અજ્ઞત્વધર્મેણ સાદૃશ્યમ્ ।
જાડ્યમાન્દ્યાદિકમ્ અવૈદગ્ધ્યં વા પ્રયોજનમ્ ।
રાજા કણ્ટકમિત્યર્થપરમ્પરાલિખિતઃ પ્રામાદિક એવ પાઠઃ ।
તક્ષ્યાર્થસ્ય કેનાપિ પદેન અનુપસ્થાપનાત્, પ્રથમં તત્ર શક્યતાદાત્મ્યારોપાનુપપત્તેઃ ।
કિન્તુ રાજ્ઞા કણ્ટકં શોધ્યતે, ઇત્યેવ પાઠઃ ।
તત્ર કર્માખ્યાતેનોપસ્થાપિતે શોધ્યે કર્મણિ વૌરીણિ પ્રથમાન્તકણ્ટપદશક્યાર્થસ્ય તાદાત્મ્યારોપાત્ ।
ગૌર્જલ્પતીત્યત્રાપિ ગૌર્જલ્પકત્વાસમ્ભવાદાખ્યાતેનોપસ્થાપિતે જલ્પકે નિગીર્ણ્ણે ગોતાદાત્મ્યારોપાત્ સાધ્યવસાના ।
ગોવદ્ વૈદગ્ધ્યં પ્રયોજનમ્, જડત્વાદિના સાદૃશ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) પ્રયોજન ઇત્યનન્તરમ્ ઉપાદાનલક્ષણા સારોપા ગૌણીત્યનુષજ્યતે, એવમુત્તરત્રાપ્યુદાહરણે પૂર્વોક્તા વૃત્તિઃ ।
એતે ઇતિ ।
અત્ર રાજકુમારસદૃશેષુ રાજકુમારપ્રયોગાત્ મુખ્યાર્થબાદઃ ।
શૌર્ય્યસૌન્દર્ય્યપરિચ્છદાદિભિઃ સાદૃશ્યં સમ્બન્ધઃ ।
પ્રયોજનમેષામતિશયઃ ।
લાજેતિ--ગૌડેન્દ્રે કણ્ટકશબ્દસ્ય પ્રયોગે પ્રયોજનાભાવાદ્રૂઢિઃ ।
ક્ષુદ્રદુઃ ખદાયિત્વં સાદૃશ્યં સમ્બન્ધઃ ।
કણ્ટકશબ્દસ્ય પ્રકૃતે સ્વાર્થપરિત્યાગાત્ લક્ષણલક્ષણા, ગૌડેન્દ્રસ્ય વિષયસ્યાનિગરણાત્ સારોપાત્વમ્ ।
ગૌર્વાહીક ઇત્યાદિએતસ્મિન્ ઉદાહરણે યથા પ્રયોજને લક્ષણલક્ષણા સારોપા ગૌણી ।
તથા વૃત્તાવેવાગ્રે સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
એવં ગૌર્જલ્પતીત્યત્રાપિ પ્રયોજને લક્ષણલક્ષણા સાધ્યવસાના ગૌણી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર કેચિદાહુઃ--ગૌસહચારિણો ગુણા જાડ્યમાન્દ્યાદયો લક્ષ્યન્તે ।
તે ચ ગોશબ્દસ્ય વાહીકાર્થાભિધાને નિમિત્તીભવન્તિ ।
તદયુક્તમ્--
ગોશબ્દસ્યાગૃહીતસઙ્કેતં વાહીકાર્થમભિધાતુમશક્યત્વાદ્ ગોશબ્દાર્થમાત્રબોધનાચ્ચ ।
અભિધાયા વિરતત્વાદ્ વિરતાયાશ્ચ પુનરુત્થાનાભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અત્ર કેચિદિતિ---સ્વાર્થો ગોત્વં તત્સહચારિણ ઇત્યર્થઃ ।
વાહીકાર્થાભિધાને ઇતિ---અભિધયા પ્રતિપાદને ઇત્યર્થઃ ।
નિમિત્તીભવન્તીતિ---શક્યતાવ્ચ્છેદકીભવન્તીત્યર્થઃ ।
તથા ચ જડત્વેન રૂપેણ વાહીકઃ શક્ત્યૈવ, જડો વાહીક ઇતિ પ્રતીતિરિતિ તત્સિદ્ધાન્તઃ ।
તદયુક્તમિતિ ।
અયં ચ દોષઃ તત્ સિદ્ધાન્તાનવકલેનાદેવ ધર્મે લક્ષણયા એવ ધર્મિણિ શક્તિગ્રાહકત્વસ્ય તૈઃ સિદ્ધાન્તિતત્વાત્ ।
ગોશબ્દાર્થેતિ---સકૃદુચ્ચારિતસ્ય શબ્દસ્ય સકૃદર્થબોધનેન શબ્દવિરિત્યા અભિધાયા અપિ વિરતેરિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) સમ્પ્રતિ પૂર્વપક્ષનિરાસપૂર્વકં ગૌણ્યા વૃત્તેર્લક્ષણાયામન્તર્ભાવં દર્શયન્ એકત્રાપિ ઉદાહરણે વિપ્રતિપત્તિનિરાસેન સર્વમપિ સામઞ્જસ્યં ભવિષ્યતીત્યાહ--અત્રેતિ ।
ગૌર્વાહીક ઇત્યત્ર સ્વાર્થો ગૌઃ; લક્ષ્યન્તે લક્ષણયા બોધ્યન્તે તે તત્ર લક્ષિતા ગુણાઃ; ચકારેણ ન ખલુ તેષાં લક્ષિતત્વમાત્રેણ વિશ્રન્તિરિતિ, વાહીકાર્થસ્યાભિધાને ઽભિધયા બોદને નિમિત્તીભવન્તિ ।
પુનરુત્થાનાભાવાત્ શબ્દબુદ્ધિકર્મ્મણાં વિરમ્ય વ્યાપારાભાવ ઇતિ ન્યાયાત્, અભિધાન્તરકલ્પને કલ્પનાગૌરવમિત્યાશયઃ ।

********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યે ચ પુનર્ગૌશબ્દેન વાહીકાર્થો નાભિધીયતે, કિન્તુ સ્વાર્થસહચારિગુણસાજાત્યેન વાહીકાર્થગતા ગુણા એવ લક્ષ્યન્તે ।
તદપ્યન્યે ન મન્યન્તે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ગુણા એવ લક્ષ્યન્ત ઇતિ---વાહીકપ્રતીતિસ્ત્વાક્ષેપાદિતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, એ) મતાન્તરમાહ--અન્ય ઇતિ ।
નાભિધીયતે ઉક્તાદેવ ન્યાયાત્ ।
સ્વાર્થો ગૌઃ ।
સાજાત્યેન સમ્બન્ધેન વાહીકગતા ગુણા જાડ્યમાન્દ્યાદય એવ ; અત્રૈવકારેણ ગુણિનો વ્યવચ્છેદઃ ।
લક્ષ્યન્તે લક્ષણયા બોધ્યન્તે તત્ સમનન્તરોક્તં મતાન્તરમપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાહિ--
અત્ર ગોશબ્દાદ્વાહીકાર્થઃ પ્રતીયતે, ન વા ? આદ્યે ગોશબ્દાદેવ વા ? લક્ષિતાદ્વા ગુણાદ્ ? અવિનાભાવાદ્વા ? તત્ર, ન પ્રથમઃ, વાહીકાર્થે ઽસ્યાસઙ્કેતિત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઐ) અત્ર પક્ષે આદ્યે પ્રતીતિપક્ષે ।
લક્ષિતાત્ ગુણાત્ સ્વનિષ્ટજાડ્યમાન્દ્યાદેઃ ।
અવિનાભાવો ઽવ્યભિચારસમ્બન્ધઃ તદ્દ્રારા તદ્વલેનાક્ષેપાદિભાવઃ ।
પ્રથમઃ ગૌશબ્દમાત્રાત્ વાહીકસ્ય પ્રતીતિપક્ષેઃ ।
પ્રતીતિશ્ચાભિધયા બોધિતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન દ્વિતીયઃ,--
અવિનાભાવલભ્યસ્યાર્થસ્ય શાબ્દે ઽન્વયે પ્રવેશાસંભવાત્ ।
શાબ્દી હ્યાકાઙ્ક્ષા શબ્દેનૈવ પૂર્યતે ।
ન દ્વિતીયઃ,--
યદિ હિ ગોશબ્દાદ્વાહીકાર્થો ન પ્રતીયતે, તદાસ્ય વાહીકશબ્દસ્ય ચ સામાનાધિકરણ્યમસમઞ્જસં સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) આદ્યે ઽપીતિ--ગોશબ્દાદ્ વાહીકપ્રતીતિપક્ષે ઇત્યર્થઃ ।
ન પ્રથમૈત્યનેન તદ્દૂષણમ્ ।
અસંકેતિતત્વાદિતિ---એતદુદ્ધારશ્ચ તન્મતે દર્શિત એવ, ઇત્યવધેયમ્ ।
ન દ્વિતીયો--લક્ષિતગુણાવિનાભાવેનાક્ષેપાત્ પ્રતીતિપક્ષઃ ।
શાબ્દે ઽન્વયે પ્રવેશાસમ્ભવાદિતિ--ઇદં ચ સ્વસિદ્ધાન્તાભિપ્રાયેણૈવોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ જાતિશક્તિવાદે જાત્યવિનાભાવલભ્યાયા વ્યક્તેઃ શાબ્દબોધપ્રવેશવદત્રાપિ તથાત્વે બાધકાભાવાત્ ।
ન તૃતીય ઇતિ--ગોશબ્દાત્ વાહીકપ્રતીત્યભાવપક્ષે ।
સામાનાધિકરણ્યમિતિ---સ્વાર્થયોરભેદબોધકત્વનિયતં સમાનવિભક્તિકત્વમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અવિનાભાવલભ્યસ્ય ન તુ શબ્દબોધિતસ્યેત્યર્થઃ ।
આચાર્ય્યસમ્મતિમાહ--શાબ્દીત્યાદિ--હિ યસ્માત્ શબ્દેનૈવ ન ત્વાવિનાભાવાદિલભ્યાર્થેન ।
તૃતીયો ન પ્રતીતેપક્ષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તસ્માદત્ર ગોશબ્દો મુખ્યયાવૃત્ત્યા વાહીકશબ્દેન સહાન્વયમલભમાનો ઽજ્ઞત્વાદિસાધર્મ્યસંબન્ધાદ્વાહીકાર્થં લક્ષયતિ ।
વાહીકસ્યાજ્ઞત્વાદ્યતિશયબોધનં પ્રયોજનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) તથા હિ ગોશબ્દસ્ય વાહીકગતજાડ્યમાન્દ્યાદિ ગુણોર્ઽથઃ ।
વાહીકશબ્દસ્ય હલવાહિકોર્ઽથઃ ।
વાહીકાર્થં લક્ષયતીતિ--ગોસદૃશત્વેન રૂપેણેતિ શેષઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) તત્ કા ગતિરિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સ્વમતમાહ-તસ્માદિતિ ।
યસ્માદેવમન્યા ગતિર્નાસ્તિ ઇત્યર્થઃ ।
ગોશબ્દો ગોશબ્દાર્થઃ ।
શબ્દતદર્થયોરભેદોપચારાત્ ।
એવમન્યત્રાપ્યેવંવિધસ્થલે બોદ્ધવ્યમ્ ।
મુખ્યા વૃત્તિરભિધાપ્રયોજનમ્ ।
વાહીકો ઽજ્ઞ ઇતિ સ્વશબ્દપ્રતિપાદનાલભ્યમ્, એતસ્યા ગૌણ્યાખ્યાયા વૃત્તેર્મુખ્યાર્થબાધાદિત્રિતયહેતુકત્વાત્ લક્ષણાયામન્તર્ભાવઃ સ્ફુટ એવ ઇત્યાશયઃ ।
ઇહ ચ ગઙ્ગતટયોસ્તાદાત્મ્યપ્રતીત્યા તટે શીતત્વાદ્યતિશયઃ ।
ગૌર્વાહીક ઇત્યત્ર ગોવાહીકશબ્દયોસ્તાદાત્મ્યપ્રતીત્યા વાહીકે જાડ્યાદ્યતિશયઃ પ્રતીયતે ઇતિ વ્યર્થો ઽયમુપચારો લક્ષણાયાસઃ કાવ્યપ્રકાશકારસ્યેતિ ચણ્ડીદાસપણ્ડિતાનામવિચારિતાભિધાનમ્ ।
તથાહિ સાદૃશ્યસમ્બન્ધિનોરિવ તદિતરસમ્બન્ધિનોર્ન સમ્બન્ધૌદાસીન્યેન વૃત્તિઃ; અત એવાન્યૈરુક્તસમ્બન્ધાન્તરં લક્ષ્યલક્ષ્યકયોઃ સાક્ષાત્ સમ્બન્ધેન, સાદૃશ્યં તુ ગૌર્વાહીકાદિતદ્ધર્મસાજાત્યરૂપં, ન તથેતિ, અત એવ ક્વચિત્ તટાદૌ ગઙ્ગદિસમ્બન્ધાત્ કિઞ્ચિત્ શેત્યાદિકમસ્ત્વેવં, કિન્તુ ગઙ્ગાશબ્દેન પ્રતિપાદને ગઙ્ગાત્વપ્રતીતૌ તત્શૈત્યાદિકમાધિકં પ્રતીયતે ।
વાહીકે પુનર્ગોનિષ્ટાનાં ગુણાનાં કદાચિન્ન સમ્ભવઃ, કિન્તુ તત્સજાતીયાનામ્ ।
કિઞ્ચ ગૌર્વાહીક ઇત્યુક્તે ઽપિ પ્રતિપત્તુઃ સર્વથા નાભેદપ્રતિપત્તિઃ, કિન્તુ સામાનાધિકરણ્યપ્રયોગાત્ તસ્યાઃ સ્થગનમાત્રમ્ ।
તદુક્તં શારીરિકમીમાંસાવ્યાખ્યાને વાચસ્પતિમિશ્રૈઃ---"અપિ ચ પરશબ્દઃ પરત્ર લક્ષ્યમાણગુણયોગેન વર્ત્તતઽ; ઇતિ યત્ર પ્રયોક્તૃપ્રતિપત્ત્રોઃ સમ્પ્રતિપત્તિઃ સ ગૌણઃ, સચ ભેદપ્રત્યયપુરઃ સર ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયં ચ ગુણયોગાદ્રૌણીત્યુચ્યતે ।
પૂર્વા તૂપચારામિશ્રણાચ્છુદ્ધા ।
ઉપચારો હિ નામાત્યન્તં વિશકલિતયોઃ શબ્દયોઃ સાદૃશ્યાતિશયમહિમ્ના ભેદપ્રતીતિસ્થગનમાત્રમ્ ।
યથા--અગ્રિમાણવકયોઃ" ।
શુક્લપટયોસ્તુ નાત્યન્તં ભેદપ્રતીતિઃ, તસ્માદેવમાદિષુ શુદ્ધૈવ લક્ષણા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) ગુણયોગાદિતિ---શક્યગોનિષ્ઠજાઙ્યાદિગુણસજાતીયજાડ્યાદિગુણયોગાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વા ત્વિતિ--સુક્લપટઃ, આયુર્ઘૃતમિત્યાદિકેત્યર્થઃ ।
નનુ તત્રાપિ સમાનવિભક્તિકત્વવશાદાયુર્ઘૃતયોઃ પ્રથમભેદોપચારો ઽસ્તેયેવ ઇત્યત આહ---ઉપચારો હીતિ ।
સમાનવિભક્તિકત્વાભિધાનેન ઉપચારેણામિશ્રણં ન શૌદ્ધત્વપ્રયોજકં, કિન્તુ તત્રૈવ સાદૃશ્યસત્ત્વે એવેતિ ભાવઃ ।
શુક્લપટયોસ્ત્વિતિ--આયુર્ઘૃતયોશ્ચેત્યપિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) એતદભિપ્રેત્ય ઉક્તપ્રકારેણ લક્ષણાવિશેષણયોર્ગૌણશુદ્ધયોર્ભેદં દર્શયતિઇયં ચેતિ ।
ઇયં સાદૃશ્યસંબન્ધહેતુકા ગુણયોગાત્ નતુ સાક્ષાત્સમ્બન્ધાત્ ।
ઉપચારો નામ અત્યન્તં વિશકલિતયોરિત્યનેન સમ્બન્ધસ્ય
સાક્ષાત્ત્વં દર્શિતમ્ ।
સ્થગનમાત્રં નતુ સર્વથાભાવઃ ।
નાત્યન્તં ભેદપ્રતીતઃ ઉક્તનયેન સમ્બન્ધસ્ય સાક્ષાત્ત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગૂઢાગૂઢત્વાદ્દ્વિધા સ્યુઃ ફલલક્ષણાઃ

પ્રયોજને યા અષ્ટભેદા લક્ષણા દશિતાસ્તાઃ પ્રયોજનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય ગૂઢાગૂઢતયા પ્રત્યેકં દ્વિધા ભૂત્વા ષોઢશ ભેદાઃ ।
તત્ર ગૂઢઃ, કાવ્યાર્થભાવનાપરિપક્વબુદ્ધિવિભવમાત્રવેદ્યઃ ।
યથા--
"ઉપકૃતં બહુ તત્ર-" ઇતિ ।
અગૂઢઃ, અતિસ્ફુટતયા સર્વજનસંવેદ્યઃ ।
યથા--
ઉપદિશતિં કામિનીનાં યૌવનમદ એવ લલિતાનિ" ॥
અત્ર"ઉપદિશતિ" ઇત્યનેન "આવિષ્કરોતિ" ઇતિ લક્ષ્યતે ।
આવિષ્કારતિશયશ્ચાભિધેયવત્સ્ફુટ પ્રતીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ફલલક્ષણાઃ પ્રયોજનવત્યો લક્ષણાઃ ।
પ્રયોજને યા અષ્ટભેદા દર્શિતા ઇતિ ષોડશસુ રૂઢાવષ્ટૌ પ્રયોજને ત્વષ્ટાવિતિ દર્શતત્વાત્ ।
પરિપક્વબુદ્ધૈઃ દૃઢસંસ્કારજા બુદ્ધિઃ ।
ઉપકૃતમિતિ---અત્ર ગ્રન્થકૃન્મતે ઽપકારદ્યતિશયઃ, અન્યમતે ત્વપકારિણઃ કૌટિલ્યાદિકં પ્રયોજનં, વ્યઙ્ગ્યવિદગ્ધૈકગમમ્ ।
સોલ્લુણ્ઠનાર્થસ્યાવિદગ્ધાવેદ્યત્વાત્ ।
આવિષ્કરોતીતિ--ઉપદેશકત્વસ્ય ગુરુધર્મત્વેન યૌવનમદે તદ્બાધાત્ ઇતિ ભાવઃ ।
આવિષ્કારાતિશયશ્ચેતિ--ઇદં તુ નાનુભાવિકમુક્તમ્ ।
કાવ્યપ્રકાશે તુ શિક્ષાદાનમેવ લક્ષ્યાર્થસ્તત્રાનાયાસ એવ પ્રયોજનમભિધેયવત્ સર્વજનવેદ્યમ્ ।
તદ્ધિ પ્રયોનજમુપદેશસ્ય વાક્યાર્થસ્ય ધર્મો લક્ષ્યાર્થે શિક્ષાદાને પ્રતીયતે---ઉપદેશાત્ શિક્ષાયાં ચાનાયાસઃ સર્વજનવેદ્ય એવ ઇતિ તદભિપ્રાયઃ ।
લોચના:
(લો, આ) સમ્પ્રતિ વ્યઙ્ગ્યવૈચિત્ર્યૈણૈવ લક્ષણાભેદાન્ દર્શયતિ, વ્યઙ્ગયસ્યેતિફલં પ્રયોજનં, તદ્યુક્તા લક્ષણા ।
લલિતાનિ ચેષ્ટિતાનિ ।
આભ્યામેવ વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગૂઢાગૂઢત્વાભ્યાં ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યૌ કાવ્યપ્રકારવિશેષૌ વક્ષ્યેતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ધર્મિધર્મગતત્વેન ફલસ્યૈતા અપિ દ્વિધા ।
એતા અનન્તરોક્તાઃ ષોડશભેદા લક્ષણાઃ ફલસ્ય ધર્મિગતત્વેન ધર્મગતત્વેન ચ પ્રત્યેકં દ્વિધા ભૂત્વા દ્વાત્રિંશદ્ભેદાઃ ।
દિઙ્માત્રં યથા--
"સ્ત્રિગ્ધશ્યામલકાન્તિલિપ્તવિયતો વેલ્લદ્વલાકા ઘના વાતાઃ શીકરિણઃ પયોદસુહૃદામાનન્દકેકાઃ કલાઃ ।
કામં સન્તુ દૃઢં કઠોરહૃદયો રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે વૈદેહી તુ કથં ભવિષ્યતિ હહા હા દેવિ ધીરા ભવ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ષોડશભેદા ઇતિ---ગૂઢાગૂઢપ્રયોજનરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
ધર્મિધમર્ગતત્વેનેતિ; ધર્મો લક્ષ્યાર્થઃ ।
ધર્મસ્તુ લક્ષ્યાર્થનિષ્ઠપદાર્થઃ સ્ત્રિગ્ધશ્યામલેતિ---પ્રાવૃટ્કાલે ઉપસ્થિતે સીતાવિરહિણો રામસ્યેયમુક્તિઃ ।
વેલ્લન્તી ચઞ્ચલા વલાકા યત્ર તાદૃશાઃ ।
પયોદસુહૃદાંમયૂરાણામ્ એતે વિરહોદ્દીપકાઃ કામં સ્વાચ્છન્દ્યેન સન્તુ તથાપિ માં મારયિતું ન શક્તા ઇત્યર્થઃ ।
યતો રામો ઽસ્મિ, દુઃ ખસહિષ્ણુરસ્મિ, તથાત્વે હેતુમાહકઠોરેતિ ।
અત ઉક્તં ઘનાદિકં સર્વમહં સહે ઇત્યર્થઃ ।
વૈદેહી તુ અનીદૃશી ।
કથં ભવિષ્યતિ, કિપ્રકારા ભવિષ્યતીત્યર્થઃ ।
હાહા ખેદે ।
તસ્માદ્દેવિ વૈદેહિ ! ધીરા ભવ---દુઃ ખસહિષ્ણુર્ભવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાત્યન્તદુઃખસહિષ્ણુરૂપે રામે ધર્મિણિ લક્ષ્યે તસ્યૈવાતિશયઃ ફલમ્ ।
"ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્યત્ર તટે શીતત્વપાવનત્વરૂપધર્મસ્યાતિશયઃ ફલમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) રામે લક્ષ્યે ઇતિ---ઘનાદ્યુદ્દીપકસહરામત્વસ્ય પ્રયોજકત્વાદ્દુઃ ખસહિષ્ણુત્વરૂપેણ રામો લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યૈવાતિશય ઇતિ તસ્યૈવ દુઃ ખસહિષ્ણો રામસ્યાતિશયઃ વિપ્રલમ્ભરૂપઃ, નચાત્ર દુઃ ખસહિષ્ણુત્વસ્યાપ્યતિશયઃ પ્રતીયત એવ ।
તત્ કથમિદં ધર્મગતસ્યોદાહરણં ન દર્શિતમિતિ વાચ્યમ્ ।
વિવક્ષિતાર્થાવિવેકેન તસ્યાપિ ધર્મિગત્વાદેવ; તથાહિ દુઃ ખસહિષ્ણુત્વં તાવદ્દુઃ ખદ્વેષાભાવસ્તસ્ય ચાભાવરૂપસ્યાતિશયાન્તરાભાવદ્વેષસામાન્યાભાવરૂપત્વમેવતિશયઃ ।
સ ચ નાતિરિક્તપદાર્થઃ ।
કિન્તુ અભાવસ્વરૂપ એવ ।
તસ્ય ચ રામરૂપધર્મિગતત્વાદેવ ।
શીતત્વપાવનત્વાતિશયસ્યેતિ---અતિશયસ્યાતિશયાન્તરાભાવાદતિશયિતશીતત્વપાવનત્વયોરિત્યર્થઃ ।
અત્ર ચાતિશયિતાંશો નાતિપ્રયોજનઃ સમ્પાતાયાત એવ બોધ્યઃ નન્વત્ર ધર્મિગતે શીતત્વપાવનત્વે એવ પ્રયોજને કિં ન સ્યાદિતિચેન્ન ।
ગઙ્ગસમ્બન્ધવશાત્તટસ્ય શીકત્વપાવનત્વે વાસ્તવે એવ ।
તતશ્ચ લક્ષણયા તટપ્રતીતૌ તત્સમ્બન્ધિનોઃ તયોઃ સ્મરણસ્યૈવં સમ્ભવેન વ્યઙ્ગ્યત્વનિયમરહિતયોસ્તયોરતિશય એવ પ્રયોજનમિત્યભિપ્રાયાત્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) સ્નિગ્ધેતિ--વેલ્લનં ચલનં; પયોદસુહૃદાં મયૂરાણામ્; આનન્દેન કેકાઃ ધ્વનયઃ કલા મધુરાસ્ફુટાઃ ।
અત્રેતિ--અયમર્થઃ; રામો ઽહં સર્વં સહ ઇત્યત્ર રામસ્ય સર્વંસહત્વસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ; મુખ્યાર્થબાધાત્ રામસ્યાત્યન્તદુઃ ખસહિષ્ણુત્વરૂપોવિશેષો લક્ષ્યતે ।
તેન ફલાત્ અત્યન્તદુઃ ખસહિષ્ણૂ રામો ઽસ્મિ ઇતિ શબ્દાભિધાનાલભ્યં તથાભૂતરામવિશેષસ્ય એવાતિશયસ્તન્નિષ્ટમેવ પ્રયોજનમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદેવં લક્ષણાભેદાશ્ચત્વારિંશન્મતા બુધૈઃ

રૂઢાવષ્ટૌ ફલે દ્વાત્રિંશદિતિ ચત્વારિશલ્લક્ષણાભેદાઃ ।
કિઞ્ચ--
પદવાક્યગતત્વેન પ્રત્યેકં તા અપિ દ્વિધા ।
તા અનન્તરોક્તાશ્ચ ત્વારિંશદ્ભેદાઃ ।
તત્ર પદગતત્વે યથા--
"ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ।
વાક્યગતત્વે યથા--
"ઉપકૃતં બહુ તત્રઽઇતિ ।
એવમશીતિપ્રકારા લક્ષણા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ફલે દ્વાત્રિંશદિતિ--પૂર્વોક્તાષ્ટવિધપ્રયોજનસ્ય ગૂઢાગૂઢત્વાભ્યાં દ્રૈગુણ્યેન ષોડશવિધસ્ય ધર્મિધર્મગતત્વેન દ્વૈગુણ્યાદ્ દ્વાત્રિંશદિત્યર્થઃ ।
પદવાક્યગતત્વેન વ્યઙ્ગ્યત્વેન ।
ગઙ્ગાયામિતિ--નન્વિદમપિ ઘોષન્વયવશાત્ વાક્યમેવ યદિ ચ વાક્યસ્થૈકપદસ્યૈવ લાક્ષણિકત્વાત્તદ્વ્યઙ્ગ્યસ્ય પદગતત્વં તદા ઉપકૃતં બહ્વિત્યત્રાપિ ન વાક્યગતત્વમ્ ।
ઉપકૃતં બહુ તત્ર કિમુચ્યતે ઇતિ વાક્યસ્થસ્યોપકૃતપદસ્ય એકસ્યૈવ લક્ષણિકત્વાદિતિ ચેન્ન ।
વાક્યગતપદદ્વયસ્ય લાભણિકત્વે તયોઃ પદયોર્વાક્યત્વેન વાક્યગતત્વાત્ ।
ભવતિ હિ ઉપકૃતમિત્યત્ર ઉપકૃતમિત્યત્ર ઉપકૃતસુજનતાપદયોર્વાક્યસ્થયોર્લાક્ષણિકત્વમ્ ।
નચ કિમુચ્યતે ઇત્યન્તસ્ય ભિન્નવાક્યત્વાત્ કથં તયોરેકવાક્યત્વમિતિ વાક્યમ્, "કિમુચ્યતે અતઃ સુજનતા પ્રથિતા"ઇત્યેવમેકવાક્યત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) તસ્માત્ એવમુક્તપ્રકારેણ"ઉપકૃતં બહુ તત્ર"ઇત્યત્ર બહુપદનિષ્ટત્વાભિપ્રાયેણ વાક્યગતત્વમ્ ।
એવમેવ હિ ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યદોષગુણાલઙ્કારાણાં વાક્યનિષ્ટત્વમ્ પ્રાચીનાલઙ્કારગ્રન્થષ્વપિ પ્રયશો દૃશ્યતે ।
તથાહિ કાવ્યપ્રકાશકૃતો હિ નિહતાર્થત્વે ઉદાહરણમ્ ।
"સાયકસહાયવાહોર્મકરધ્વજનિયમિતક્ષમાધિપતેઃ ।
અબ્જરુચિભાસ્વરસ્તે ભાતિતરામવનિપશ્લોક." ॥
ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વ્યઞ્જના--
વિરતાસ્વભિધાદ્યાસુ યયાર્ઽથો બોધ્યતે પરઃ

સા વૃત્તિર્વ્યઞ્જના નામ શબ્દસ્યાર્થાદિકસ્ય ચ ।
"શબ્દબુદ્ધિકર્મણાં વિરમ્ય વ્યાપારાભાવઃ" ઇતિ નયેનાભિધાલક્ષણાતાત્પર્યાખ્યાસુ તિસૃષુ વૃત્તિષુ સ્વં સ્વમર્થં બોધયિત્વોપક્ષીણાસુ યથા અપરો ઽન્યો ઽન્યોર્ઽથો બોધ્યતે સા શબ્દસ્યાર્થસ્ય પ્રકૃતિપ્રત્યયાદેશ્ચ શક્તિર્વ્યઞ્જનધ્વનનગમનપ્રત્યાયનાદિવ્યપદેશવિષયા વ્યઞ્જના નામ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) વ્યઙ્ગ્યો વ્યઞ્જનયેત્યુક્તત્વાત્ વ્યઞ્જનાલક્ષણં વક્તુમાહ---અથેતિ ।
નયેનેતિ ।
એતન્ન્યાયાત્ શબ્દસ્યેવ તન્નિષ્ઠવૃત્તેરપિ વિરતિઃ સિદ્ધ્યતિ ઇત્યર્થઃ ।
ઉપક્ષીણાસ્વિતિ ।
અર્થાન્તરબોધને ક્ષીણસમર્થ્યાસુ ।
લોચના:
(લો, ઉ)--ઉદ્દેશકમપ્રાપ્તાં વ્યઞ્જનાં નિરૂપયતિ--અથેતિ ।
પરોભિધેયાદિવ્યતિરિક્તો વ્યઙ્ગ્યત્વેન નિરૂપયિષ્યમાણો વસ્ત્વલઙ્કારરસલક્ષણઃ ।
તિસૃષ્વિતિ---અભિહિતાન્વયવાદિમતમાશ્રિત્ય અન્વિતાભિધાનમતે તુ દ્વયોઃ ।
તત્રાપિ લક્ષણાયા અભાવે તુ પ્રથમમતે તુ દ્વયોઃ દ્વિતીયમતે ત્વેકસ્યાઃ ।
ધ્વનનાદયો વ્યઞ્જનસ્ય પર્યાયાન્તરણિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
અભિધાલક્ષણામૂલા શબ્દસ્ય વ્યઞ્જના દ્વિધા

અભિધામૂલામાહ--
અનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય સંયોગાદ્યૈર્નિયન્ત્રિતે ।
એકત્રાર્થે ઽન્યધીહેતુર્વ્યઞ્જના સાભિધાશ્રયા

આદિશબ્દાદ્વિપ્રયોગાદયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અનેકાર્થસ્યેતિ---સંયોગાદીન્ વક્ષ્યતિ, તૈરનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય એકાર્થે નિયન્ત્રિતે અર્થાન્તરબોધં પ્રતિરુધ્ય બોધિતે સતિ અન્યસ્ય પ્રતિરુદ્ધાર્થસ્ય ધિયો હેતુર્યા વૃત્તિઃ સા વ્યઞ્જનાભિધાશ્રયા ઇત્યર્થઃ ।
આદ્યશબ્દાદિતિ સંયોગાદ્યૈરિત્યાદ્યશબ્દાદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) અનેકાર્થસ્ય વિષ્ણુસિંહાદ્યનેકાભિધેયશબ્દસ્ય હર્ય્યાદેઃ એકાર્થે નિયન્ત્રિતે ઇત્યન્વયઃ ।
અર્થે વાચ્યરૂપે નિયન્ત્રિતે અર્થાન્તરનિરુદ્ધપ્રસરતયા વ્યવસ્થાપિતે ।
અન્યસ્ય સંયોગાદિસાચિવ્યાભાવાત્ અભિધાયા અવિષયસ્ય બુદ્ધિહેતુઃ વ્યઞ્જના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તં હિ--
"સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચ સાહચર્યં વિરોધિતા ।
અર્થઃ પ્રકારણં લિઙ્ગંશબ્દસ્યાન્યસ્ય સંનિધિઃ ॥
સામર્થ્યમૌચિતી દેશઃ કાલો વ્યક્તિઃ સ્વરાદયઃ ।
શબ્દાર્થસ્યાનવચ્છેદે વિશેષસ્મૃતિહેતવઃ" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) સંયોગઃ, સમભિવ્યાહૃતાપરપદાર્થસ્ય ।
વિપ્રયોગઃ---ત્યાગઃ, સો ઽપિ તસ્યૈવ ।
સાહચર્ય્યં-સમભિવ્યાહૃતપદાર્થેન સહ સર્વદા સ્થિતિઃ વિરોધિતા વૈરિતા સાપિ તાદૃશાપરપદાર્થેન સહ ।
અર્થઃ પ્રયોજનં તચ્ચ સમભિવ્યાહૃતમ્ ।
પ્રકરણમુપક્રમઃ ।
લિઙ્ગં ચિહ્નં તદપિ સમભિવ્યાહૃતમ્ ।
સામર્થ્યં સમભિવાયાહૃતપદાર્થજનને ।
ઔચિતી તાત્પર્ય્યમ્ ।
તેશકાલાવપિ સમભિવ્યાહૃતૌ ।
વ્યક્તિઃ શબ્દસ્ય પુંસ્ત્વાદિલિઙ્ગાનિ ।
સ્વરઃ ઉદાત્તાદિઃ ।
અનવચ્છેદે ઽનેકત્વે ।
વિશેષસ્યૈકસ્યૈવાર્થસ્ય સ્મરણહેતવઃ સંયોગાદય ઇત્યર્થઃ ।
નૈયાયિકમતે સર્વેષામેવ પદાર્થનાં સ્મરણમન્વયબોધસ્ત્વેકમેવ પદાર્થમાદાય ।
એતન્મતે તુ યસ્ય પદાર્થસ્યાન્વયબોધસ્તસ્યૈવ વિશેષસ્ય સ્મરણમિતિ ।
લોચના:
(લો, ઋ) ઉક્તં હિ ભર્તૃહરિણા ઇતિ શેષઃ ।
સંયોગ ઇતિ ।
વિલોધો વધ્યઘાતકાદિઃ ।
અર્થઃ ફલમ્, પ્રકરણં પ્રસ્તાવઃ ।
લિઙ્ગમ્, વિષયવ્યાવૃત્તો ધર્મઃ ।
સન્નિધિઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
સામર્થ્યં તત્ કારણનિયમઃ ।
દેશસ્તદ્ વિશેષઃ ।
કાલસ્તદ્વિશેષઃ ।
વ્યક્તિઃ પુંસ્ત્વાદિઃ સ્વરા ઉદાત્તાદયઃ ।
અનવચ્છેદે એકવાક્યનિયમે ।
વિશેષ એકવાક્યરૂપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સશઙ્ખ્ચક્રો હરિઃ" ઇતિ શઙ્ખ્ચક્રયોગેન હરિશબ્દો વિષ્ણુમેવાભિધત્તે ।
"અશઙ્ખચક્રો હરિઃ" ઇતિ તદ્વિયોગેન તમેવ ।
"ભીમાર્જુનૌ" ઇતિ અર્જુનઃ પાર્થઃ ।
"કર્ણાર્જુનૌ" ઇતિ કર્ણઃ સૂતપુત્રઃ ।
"સ્થાણું વન્દે" ઇતિ સ્થાણુઃ શિવઃ ।
"સર્વં જાનાતિ દેવઃ" ઇતિ દેવો ભવાન્ ।
"કુપિતો મકરધ્વજઃ" ઇતિ મકરધ્વજઃ કામઃ ।
"દેવઃ પુરારિઃ" ઇતિ પુરારિઃ શિવઃ ।
"મધુના મત્તઃ પિકઃ" ઇતિ મધુર્વસન્તઃ ।
"યાતુ વો દયિતામુખમ્" ઇતિ મુખં સાંમુખ્યમ્ ।
"વિભાતિ ગગને ચન્દ્રઃ, ઇતિ ચન્દ્રઃ શશી ।
"નિશિ ચિત્રભાનુઃ" ઇતિ ચિત્રભાનુર્વાહ્નિઃ ।
"ભાતિ રથાઙ્ગમ્" રથાઙ્ગમ્" ઇતિ નપુંસકવ્યક્ત્યા રથાઙ્ગં ચક્રમ્ ।
સ્વરસ્તુ વેદ એવ વિશેષપ્રતીતિકૃન્ન કાવ્ય ઇતિ તસ્ય વિષયો નોદાહૃતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) તદવિયોગેનેતિ---શઙ્ખચક્રત્યાગેનેત્યર્થઃ ।
નઞો ઽત્ર ત્યાગાર્થકત્વાત્ ।
ભીમાર્જુનાવિતિ સાહચર્ય્યે ।
અત્ર અર્જુનપદં પાર્થકાર્ત્તવીર્ય્યયોઃ ।
ભીમપદં મહેશપાર્થયોરનેકાર્થમ્ ।
કર્ણાર્જુનાવિતિ વિરોધિતાયામ્ ।
અત્ર દ્વયમપિ પદમનેકાર્થમ્ ।
પ્રયોજને સ્થાણુમિતિ ।
અત્ર રાજ્ઞ ઉપક્રમો વાક્યાન્તરાલ્લભ્યઃ ।
ચિહ્ને-કુપિત ઇતિ કોપસ્ય કામચિહ્નત્વાત્ ।
સમુદ્રો ઽપિ મકરધ્વજઃ ।
નચ કામદેવસ્યાપિ કોપ ઇતિ વાચ્યમ્, વિરહિણ્યાં કુપતિ ઇત્યર્થાત્ ।
અન્યશબ્દસન્નિધૌ સ દેવ ઇતિ--અત્ર દેવશબ્દો ઽનેકાર્થઃ ।
તુલ્યવિભાક્તિકપુરારાતિશબ્દસ્ય સાન્નિધ્યમ્ ।
સામર્થ્યે મધુનેતિ---અત્ર મધુર્દૈત્યવિશેષે ઽપિ, કોકિલમાદને વસન્તસ્યૈવ સામર્થ્યમ્ ।
ઔચિત્યાં "પાતુ વઽ; ઇતિ--અત્ર મુખપદં પ્રભૃત્યાદાવનેકાર્થમ્ ।
માનિન્યાઃ સામ્મુખ્યે વક્તુસ્તાત્પર્ય્યમ્ ।
દેશે ભાવીતિ--અત્ર ચન્દ્રપદં કર્પૂરે ઽપિ ।
દેશોગમનમ્ ।
કાલે નિશીતિ--ચિત્રભાનુઃ સૂર્ય્યો ઽપિ ।
વ્યક્તૌ--રથાઙ્ગમિતિ, ચક્રવાકસ્તુ રથાઙ્ગઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) એષાં નિયન્ત્રણસ્વરૂપં ક્રમાદુદાહરણૈર્દર્શયતિ---સશઙ્ખેત્યાદિ ।
વિષ્ણુમેવેત્યેવકારેણ શકસિંહાશ્વાદેર્વ્યવચ્છેદઃ ।
તયોઃ શઙ્વચક્રયોર્વિયોગે ઽભાવે ઽપિ તમેવ હરિમેવાભિધત્તે ઇત્યનુષજ્યતે, પ્રતિષેધસ્ય પ્રસક્તિપૂર્વકત્વાત્ ।
પાર્થો નતુ વૃક્ષવિશેષઃ ।
સૂતપપુત્રો નતુ શ્રવણમ્ ।
અત્ર વધ્યઘાતકો વિરોધઃ, સહાનવસ્થાને તુ છાયાતપાવિતિ ।
સ્થાણુશબ્દસ્ય શઙ્કુવાચકત્વે લબ્ધચ્છેદાખ્યં ન ઘટતે ।
ભવાન્ પ્રકૃતો રાજા ।
કામો ન તુ મકરાકારો ધ્વજઃ, તસ્ય કોપરૂપધર્માભાવાત્ ।
શિવો ન મુરરિપુઃ ।
વસન્તો ન તુ મદ્યમ્ ।
સાન્નિધ્યં ન તુ વદનં, તસ્ય કામકાતરતાયોગ્યત્વાભાવાત્ શશી ન તુ કર્પૂરમ્ ।
વહ્નિર્ન તુ રવિઃ ।
ચકં ન તુ ચક્રવાકઃ ।
વેદ એવ વિશેષપ્રતીતિકૃત્ ઇતિ અનેકાર્થવાચકશબ્દસ્ય એકાર્થવાચકત્વે નિયન્ત્રણરૂપઃ, તત્પ્રત્યયં ચ સ્વરો વેદે એવ કરોતિ ।
યથા ઇન્દ્રશત્રુરિત્યાદૌ ષષ્ટીતત્પુરુષે સમાસાન્તોદાત્તસૂચિતે ઇન્દ્રસ્ય શમીયતા વા દૈત્યો ઽરિરેવાભિધીયતે ।
બહુવ્રીહૌ તુ પૂર્વપદાન્તોદાત્તનિર્ણોતે ઇન્દ્ર એવ શમયિતા શાતયિતા ચેતિ ।
ઇદં હિ કાવ્યપ્રકાશકારસ્ય ઉદાહરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં ચ કે ઽપ્યસહમાના આહુઃ--
સ્વરો ઽપિ કાક્કાદિરૂપઃ કાવ્યે વિશેષપ્રતીતિકૃદેવ ।
ઉદાત્તાદિરૂપો ઽપિ મુનેઃ પાઠોક્તદિશા શૃઙ્ગારાદિરસવિશેષપ્રતીતિકૃદેવ" ઇતિ એતદ્વિષયે ઉદાહરણમુચિતમેવ ઇતિ, તન્ન; તથાહિ--
સ્વરાઃ કાક્કાદયઃ ઉદાત્તાદયો વા વ્યઙ્ગ્યરૂપમેવ વિશેષં પ્રત્યાયન્તિ, ન ખલુ પ્રકૃતોક્તમનેકાર્થશબ્દસ્યૈકાર્થનિયન્ત્રણરૂપં વિશેષમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઌ) કે ઽપીતિ--શ્રીચણ્ડીદાસરાઘવાનન્દપ્રભૃતયઃ ।
અસહમાના ઇતિ ।
શબ્દાર્થસ્યાનવચ્છેદે વિશેષસ્મૃતિહેતવ ઇત્યત્ર વિશેષપદસ્યાર્ઽથાનવબોધને ઇતિ શેષઃ ।
આહુઃ--સ્વરો ઽપિ ઇત્યાદિ ઉચિતમેવેત્યન્તમ્ ।
તત્ર કાવ્યાદીનાં વિશેષપ્રતીતિકૃદેવ નિયન્ત્રણરૂપઃ ।
ઉદાહરણં તૈરેવ દર્શિતમ્ ।
યથા "મથ્નામીત્યનેન કાકુવચનેન મથ્નામ્યેવ ઇતિ વિશેષપ્રતીતિકૃદિતિ ।
મુનેઃ પાઠગુણોક્તમાર્ગશ્ચ તૈરેવ દર્શિતો યથા---"યથાહ મુનિર્ભરતઃ----"હસ્યશૃઙ્ગરયોઃ સ્વરીતોદાત્તં, વીરરૌદ્રાદ્ભુતેષુ ઉદાત્તકમ્પિતં, કરુણબીભંત્સભયાનકેષુ અનુદાત્તકમ્પિતમ્ ઉત્પાદયેદિતિ ।
તન્ન, તત્ તેષાં વચનમયુક્તમ્, કથમિત્યાહ--તથાહીતિ ।
વ્યઙ્ગ્યરૂપમેવ ભવદ્દર્શિતં, મથ્નમ્યેવેતિરૂપં શૃઙ્ગારસરૂપં ચ ।
પ્રકૃતોક્તં "સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચઽ; ઇત્યાદિના ભર્ત્તૃહરિણા ઉક્તં દર્શિતમ્ ।
અનેકાર્થે ઇત્યાદૌ અર્થશબ્દો વાચ્યપરઃ, વિશેષ ઇત્યનન્તરં સંયોગાદિપ્રયોગાદિતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********

કિઞ્ચ યદિ યત્ર ક્વચિદનેકાર્થશબ્દાનાં પ્રકરણાદિનિયમાભાવાદનિયન્ત્રિતયોરપ્યર્થયોરનુરૂપસ્વરવશેનૈકત્ર નિયમનં વાચ્યં, તદા તથાવિધસ્થલે શ્લેષાનઙ્ગીકારપ્રસઙ્ગઃ;
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) મુનેઃ પાઠોક્તદિશેતિ--મુનિના વેદસ્ય સ્વરવિશેષેણૈવ પઠનાત્ ।
દ્વયોરર્થયોરનુરૂપેતિ--દ્વયોર્ર્થયોર્મધ્યે એકસ્યાનુરૂપસ્વરવશેનેત્યર્થઃ ।
એકોચ્ચારણે દ્વયોરનુરૂપસ્વરાસમ્ભવાત્ ।
તથાત્વે એકત્ર નિયમનાસમ્ભવાચ્ચ ।
તદા તથાવિધસ્થલે શ્લેષાનઙ્ગીકારપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
એકાર્થનિયમને ઽન્યાર્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વેન તસ્યોપમાનત્વાત્ ઉપમાધ્વનિત્વસ્યૈવ પ્રસક્તેર્નતુ શ્લેષસ્ય ।
યથા વક્ષ્યમાણે દુર્ગાલઙ્ઘિતવિગ્રહે ઇત્યાદૌ પ્રકરણાદુમામહાદેવીવલ્લભભાનુદેવરાજનિયમને પાર્વતીવલ્લભસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વેન રાજ્ઞઃ તદુપમાધ્વનિરેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ચ તથા, અત એવાહુઃ શ્લેષનિરૂપણપ્રસ્તાવે--
"કાવ્યમાર્ગે સ્વરો ન ગણ્યતે" ઇતિચ નયઃ, ઇત્યલમુપજીવ્યાનં માન્યાનાં વ્યાખ્યાનેષુ કટાક્ષનિક્ષેપેણ ।
આદિશબ્દાત્ "એતાવન્માત્રસ્તની" ઇત્યાદૌ હસ્તાદિચેષ્ટાદિભિઃ સ્તનાદીનાં કમલકોરકાદ્યાકારત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો એ) એવં પ્રચીનોક્તં દૂષયિત્વા સ્વયમેવ પૂર્વપક્ષમુત્પાદ્ય નિરાચષ્ટે-કિઞ્ચેતિ ।
યત્ર ક્વચિત્---
"યેન ધ્વસ્તમનોભવેન વલિજિત્કાયઃ પુરા સ્ત્રીકૃતો
યશ્ચોદ્વૃત્તભુજઙ્ગહારવલયોગંગાં ચ યો ઽધારયત્ ।
યસ્યાહુઃ શશિમત્ શિરો હર ઇતિ સ્તુત્યં ચ નામામરાઃ
પાયાત્ સ સ્વયમન્ધકક્ષયકરસ્ત્વાં સર્વદોમાધવઃ" ॥
ઇત્યાદૌ દ્વયોરપ્યર્થયોર્હરિહરસ્તુતિપરયોરનુરૂપઃ સ્વર ઉદાત્તાદિરેકત્ર હરૌ હરે વા ।
નચ તથા શ્લેષાઙ્ગીકારઃ ।
અત્રાચાર્ય્યસમ્મતિ દર્શયતિ--અત એવેત્યાદિ ।
નયે નીત્યાં લોકપ્રસિદ્ધાયામ્ ।
તેષામુપજીવ્યત્વં-તદ્ગ્રન્થનિષ્ટયા સ્વવ્યુત્પત્ત્યા વિશેષસમ્પાદનાત્ ।
આદિશબ્દઃ, કાલો વ્યક્તિઃ સ્વરદય ઇત્યત્ર ।
ચેષ્ટાદીત્યાદિશબ્દેન---"ઇતઃ સ દૈત્યઃ પ્રાપ્તશ્રીર્નેત એવાર્હતિ ક્ષયમ્ઽ; ઇત્યાદૌ આત્મનિર્દ્દેશાદયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમેકસ્મિન્નર્થે ઽભિધયા નિયન્ત્રિતે યા શબ્દાર્થસ્યાન્યાર્થબુદ્ધિહેતુઃ શક્તિઃ સાભિધામૂલા વ્યઞ્જના ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) ન ચ તથેતિ--તથાત્વે પૃથુકાર્ત્તસ્વરપાત્રમિત્યાદિશ્લેષાલઙ્કારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
અત એવાહુરિતિ કાવ્યપ્રકાશકારાદય આહુરિત્યર્થઃ ।
ઉપજ્ઞીવ્યાનામિતિ કાવ્યમાર્ગે ઽપિ સ્વરગણયિતૃણાં પ્રાચીનાનામુપરીત્યર્થઃ ।
આદિશબ્દાદિતિ---સ્વરાદય ઇત્યાદિશબ્દાદિત્યર્થઃ ।
હસ્તેતિ---હસ્તચેષ્ટાદિભિઃ સ્તનાદીનાં કમલકોરકાદ્યાકારત્વં સ્માર્ય્યત ઇત્યર્થઃ ।
"એદ્દહમેત્તથિણિઆ એદ્દહમેત્તેહિ આચ્છિવત્તેહિ ।
એદ્દમેત્તાવત્થા એદ્દહમેત્તેહિં દિંઅ એહિ" ॥
ઇત્યાદિ પ્રાકૃતશ્લોકસ્ય હિ--- "એતાવન્માત્રસ્તનિકા એતાવન્માત્રૈરક્ષિપત્તૈઃ ।
એતાવન્માત્રાવસ્થા એતાવન્માત્રૈર્દિવસૈઃઽ; ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
સ્તનાદીનામિતિ---કમલકોરકાદિત્યાદિપદદ્વયાત્ ચક્ષુરાદીનાં પદ્મપલાશાદ્યાકારપરિગ્રહઃ ।
અત્ર એતત્પદં નાનાકારબોધકત્વેનાનેકાર્થમ્ ।
ચેષ્ટાવિશેષસ્ત્વાકારવિશેષસ્મારકઃ ।
શક્તિઃ વૃત્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મમ તાતપાદાન મહાપાત્રચતુર્દશભાષાવિલાસિનીભુજઙ્ગમહાકવીશ્વરશ્રીચન્દ્રશેખરસંધિવિગ્રહિકાણામ્--
"દુર્ગાલઙ્ઘિતવિગ્રહો મનસિજં સંમીલયંસ્તેજસા પ્રોદ્યદ્રાજકલો ગૃહીતગરિમા વિષ્વગ્વૃતો ભોગિભિઃ ।
નક્ષત્રેશકૃ તેક્ષણો ગિરિગુરૌ ગાઢાં રુચિં ધારયન્ ગામાક્રમ્ય વિભૂતિભૂષિતતનૂ રાજત્યુમાવલ્લભઃ" ॥
અત્ર પ્રકરણોનાભિધયા ઉમાવલ્લભશબ્દસ્યોમાનામ્નીમહાદેવીવલ્લભભાનુદેવનૃપતિરૂપેર્ઽથે નિયન્ત્રિતે વ્યઞ્જનયૈવ ગૌરીવલ્લભરૂપોર્ઽથો બોધ્યતે ।
એવમન્યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) દુર્ગાલઙ્ઘિતેતિ ।
અત્ર ઉમા નામ મહાદેવી તસ્યા વલ્લભો ભાનુદેવનૃપતિઃ ।
પ્રાકરણિકો રાજતિ ।
કીદૃશઃ શત્રુદુર્ગેણાવારિતયુદ્ધઃ ।
તેજસા દેહકાન્ત્યા મનસિજં સમ્મીલયન્ સાન્દૈર્ય્યગવાર્ત સઙ્કોચયન્ ।
પ્રોદ્યન્તી રાજકલા નૃપતિચાતુર્ય્યં યસ્ય તાદૃશઃ ।
ગરિમા, વપુઃ પુષ્ટિઃ, ગૃહીતતત્ત્વઃ ।
ભોગિભિર્નામ ભોગવદ્ભિઃ અમાત્યૈર્વિષ્વક્ સર્વતો વૃતઃ ।
ક્ષત્રૈશેષુ ક્ષત્રિયેશ્વરેષુ રાજસુ અવજ્ઞયા ન કૃતેક્ષણો અકૃતદૃક્પાતઃ ।
ગુરૌ મહત્યાં ગિરિ વાચિ, ગાઢાં રુચિં પ્રીતિં ધારયન્ ગામાક્રમ્ય પૃથિવીમધિકૃત્ય, વિભૂત્યા ઐશ્વર્ય્યેણ ભૂષિતતનુઃ ।
અત્ર દુર્ગાદિપદાન્યનેકાર્થાનિ પ્રકરણવશાદ્દર્શિતાર્થે નિયન્ત્રિતે વાચકાનિ (શબ્દાઃ) અર્થાન્તરં તુ વ્યઞ્જનયા બોધયન્તિ ।
તથા હિ--ઉમાયાઃ પાર્વત્યા વલ્લભો મહેશો રાજતિ ।
કીદૃશઃ--દુર્ગયા, પાર્વત્યા, લઙ્ઘિતવિગ્રહઃ આશ્લેષેણ આક્રાન્તશરીરઃ ।
તેજસા નેત્રજ્યોતિષા, મનસિજં સમ્મીલયન્ નિઘ્નન્ ।
રાજકલા ચન્દ્રકલા, શિરસિ પ્રદ્યોત્તત્કઃ ગૃહીતગરિમા ગૃહીતજગદ્ગુરુભારઃ ।
ભોગિભિઃ સર્પૈઃ સર્વતો વૃતઃ ।
ક્ષત્રેશેન ચન્દ્રેણ ઘટિતલોચનઃ સૂર્ય્યચન્દ્રાગ્નિમયલોચનત્વાત્ ।
ગિરીણાં ગુરૌ હિમાલયે ગાઢાં રુચિં ધારયન્ શ્વશુરત્વાત્ સ્વીયતપોનિલયત્વાચ્ચ ।
ગાં વૃષમ્ આક્રમ્યારુહ્ય રાજતીત્યન્વયઃ ।
વિભૂતિભિર્ભસ્મભિર્ભૂષિતતનુશ્ચ ।
ઇત્થમત્રાપ્રાકરણિકે મહેશે વ્યઞ્જિતે પ્રકૃતે સઙ્ગમનાય મહેશ ઇવ રાજેત્યુપમાવ્યઞ્જનાદુપમાધ્વનિરયમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) દુર્ગાલઙ્ઘિતેતિ---દુર્ગાણિ વનગિરિજલમયસ્થાનાનિ દુર્ગા પાર્વતી ચ, અલઙ્ઘિતો લઙ્ઘિતશ્ચ, વિગ્રહો યુદ્ધં દેહશ્ચ, સમ્મીલનં તિરસ્કારો દહનં ચ, તેજઃ કાન્તિ. નયનાગ્નિશ્ચ ।
રાજા પાર્થિવશ્ચન્દ્રશ્ચ ।
કલા કલનાં અંશશ્ચ, ગરિમા મહિમા ઐશ્વર્ય્યવિશેષશ્ચ ।
ભોગિનઃ સ્ત્રક્ચન્દનાદિભોગવન્તઃ સર્પાશ્ચ ।
ક્ષત્રેશ્વરેષુ અકૃતદૃષ્ટિઃ ક્ષત્રેશેન ચન્દ્રેણ કૃતનયનશ્ચ ।
ગુરૌ મહત્યામ્ ।
ગિરિ વાચિ ।
ગિરીણાં ગુરૌ, શ્રેષ્ટે ચ ગાં પૃથિવીં વૃષભં ચ ।
વિભૂતિઃ સમ્પત્ ભસ્મ ચ ।
ઉમાવલ્લભો ભાનુદેવ ઈશ્વરશ્ચ ।
પ્રકરણેન વર્ણનીયત્વાત્ ।
ઇહ ચ ઉમાવલ્લભશબ્દેન યો ઽયમપ્રકૃતો મહેશ્વરાર્થઃ પ્રતીયતે તસ્યાસમ્બદ્ધત્વમાસીદિતિ મહેશ્વરભાનુદેવયોરુપમાનોપમેયભાવઃ કલ્પ્યતે ।
તેન ઉમાવલ્લભૈવેત્યુપમાધ્વનિઃ વ્યઞ્જનયૈવ બોધ્યતે ।
ઇત્યત્રૈ વકારસ્યાયમાશયઃ-ઇહ ખલૂમાવલ્લભશબ્દે યેયં દ્વિતીયાર્થપ્રતીતિઃ તત્રાભિધાયા પ્રકૃતાર્થમાત્રબોધને વિરમાત્ લક્ષણાયાશ્ચ મુખ્યાર્થબોધહેતુકત્વાત્ ।
તાત્પર્ય્યસ્ય શક્ત્યભિહિતલક્ષિતસંસર્ગમાત્રબોધનનૈયત્યાત્ વ્યઞ્જનાખ્યા તુરીયા વૃત્તિરુપાસ્યૈવેતિ ।
નન્વત્રાપ્યર્થભેદેન શબ્દભેદ ઇતિ દર્શનાત્ શબ્દભેદદ્વયમસ્તિ ।
તચ્ચ સાજાત્યદૈક્યભ્રમહેતુઃ ।
અતશ્ચ પ્રથમમુમાવલ્લભાદિશબ્દેન રાજાર્થબોધનાદ્ વિરતાયાં પ્રથમાભિધાયાં દ્વિતીયઃ શબ્દઃ તન્નિષ્ટાભિધાશક્ત્યા દ્વિતીયાર્થં બોધયતુ કિં વૃત્ત્યન્તરકલ્પનયા ઇતિ ચેન્ન ।

અત્ર હિ શબ્દદ્વયકલ્પને કથં પ્રકૃતાર્થસ્ય પ્રથમં પ્રતીતિરનુભૂયતે, દ્વયોરભિધેયત્વેન પૂર્વપશ્ચાદ્ભાવનૈયત્યાસમ્ભવાત્ ।
એવં"ભ્રમિમરતિમ્"ઇત્યાદાવપિ વિષશબ્દસ્ય ગરલાર્થત્વે ભુજઙ્ગાદિપદસાચિવ્યાત્ ન પનરભિધાયા ઉજ્જીવનં, કિન્તુ વ્યઞ્જનૈવ વ્યાપારઃ ।
કિન્ત્વત્ર દ્વિતીયાર્થબોધે હેતુર્ભુજઙ્ગાદિરૂપઃ શાબ્દઃ ।
દુર્ગાલઙ્ઘિતેત્યાદાવાર્થઃ ।
"યેન ધ્વસ્તમ્" ઇત્યાદૌ તુ નિયામકાભાવાત્ અનેકાર્થવિષયઃ સન્દેહઃ"વ્યથાં દ્વયેષામપિ મેદિનીભૃતામ્"ઇત્યાદૌ ચોભયાભિધાનમપીતિ ચણ્ડીદાસપણ્ડિતાઃ ।
એતન્નિરાકરિષ્યામહે શ્લેષાલઙ્કારવ્યાખ્યાનાવસરે ।
દુર્ગાલઙ્ઘિતેત્યાદૌ ચ દ્વિતીયાર્થસ્યાનુભવસિદ્ધસ્યાભાવં વદતો મહિમાચાર્ય્યસ્ય ગજનિમીલિકૈવ દુર્વ્યાખ્યાતૃદુરુપદેશપરમ્પરયૈવ દ્વિતીયાર્થપ્રત્યાખ્યાને વ્યાસવાલ્મીકિપ્રભૃતિમહાકવીનાં તાદૃશકાવ્યનિબન્ધસ્ય નિષ્ફલતાપ્રસઙ્ગઃ ।
અર્થદ્વયસ્યાપિ પ્રતીયમાનત્વવિશેષાદ્ વ્યાખ્યાવિશેષનિગમનાયાં પ્રામાણ્યાભાવશ્ચ ।
કિઞ્ચ દ્વિતીયાર્થબોધને ધર્મિકલ્પનાતો વરં ધર્મકલ્પનેતિ ભિન્નશબ્દકલ્પનાત્ ભિન્ના એવ વ્યઞ્જનાખ્યા વૃત્તિરઙ્ગીકર્ત્તુમુચિતા ; તસ્યાસ્તુ યત્ર તત્ર પ્રસરે ઽતિપ્રસઙ્ગભીત્યા સમ્બન્ધત્વેન સૈવાભિધાશ્રીયત ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
લક્ષણામૂલામાહ--
લક્ષણોપાસ્યતે યસ્ય કૃતે તત્તુ પ્રયોજનમ્ ।
યયા પ્રત્યાય્યતે સા સ્યાદ્વ્યઞ્જના લક્ષણાશ્રયા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઓ) લક્ષણામૂલામુદ્દેશકમપ્રાપ્તામિતિ શેષઃ ।
ઉપાસ્યતે આદ્રિયતે, યસ્ય કૃતે યન્નિમિત્તમ્ યથા શબ્દશક્ત્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્યાદૌ જલમયાદ્યર્થબોધનાદભિધાયાં તટાદ્યર્થબોધનાચ્ચ લક્ષણાયાં વિરતાયાં યયા શીતત્વપાવનત્વાદ્યતિશયાદિર્બોધ્યતે સા લક્ષણામૂલા વ્યઞ્જના ।
એવં શબ્દીં વ્યઞ્જનામુ કત્વાર્થોમાહ--
વક્તૃબોદ્ધવ્યવાક્યાનામન્યસંનિધિવાચ્યયોઃ ।
પ્રસ્તાવદેશકાલાનાં કાકોશ્ચેષ્ટાદિકસ્ય ચ

વ્યઞ્જનેતિ સમ્બધ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) યસ્ય કૃતે ઇતિ ।
યત્પ્રતીતેર્નિમિત્તમિત્યર્થઃ ।
વૈશિષ્ટ્યાત્ વૈલક્ષણ્યાત્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) પ્રકરણસઙ્ગતિમાહ એવમિતિ--બોધ્યતે યઃ સ બોદ્ધવ્યઃ ।
શબ્દપ્રયોગસ્ય પરાર્થત્વાત્, યત્સમવેતા પ્રતીતિરુપપદ્યતે સ ઇત્યર્થઃ ।
ઉચ્યતે શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે યઃ સ વાચ્યઃ ।
તેન વાચ્ય-લક્ષ્ય-વ્યઙ્ગ્યાત્મનસ્ત્રિવિધસ્યાર્થસ્ય પરિગ્રહઃ ।
પ્રસ્તાવઃ પ્રકરણં, કાકુઃ ધ્વનેર્વિકારઃ, વૈશિષ્ટ્યાત્ વૈલક્ષણ્યાદિતિ વક્ત્રાદિષુ પ્રત્યેકમન્વયઃ ।
અન્યં પ્રાચીનાભિધેયાદિવૈલક્ષણ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર વક્તૃવાક્યપ્રસ્તાવદેશકાલવૈશિષ્ટ્યે યથા મમ--
"કાલો મધુઃ કુપિત એષ ચ પુષ્પધન્વા ધીરા વહન્તિ રતિખેદહરાઃ સમીરાઃ ।
કેલીવનીયમપિ વઞ્જુલકુઞ્જમઞ્જુર્- દૂરે પતિઃ કથય કિં કરણીયમદ્ય" ॥
અત્રૈતં દેશં પ્રતિ શીઘ્રં પ્રચ્છન્નકામુકસ્ત્વયા પ્રેષ્યતામિતિ સખીં પ્રતિ કયાચિદ્વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(લો, અ) કાલ ઇતિ ।
એષ ઇત્યનેન તત્કાલાનુભૂયમાનોંન્માદકત્વં કામસ્ય સૂચિતમ્ ।
પતિરિતિ--પતિર્ભર્ત્તા ન તુ પ્રિયઃ ।
અત્ર વક્ત્ર્યા મદનવિહ્વલતાદિના વૈશિષ્ટ્યમ્, વાક્યસ્ય તથાભૂતાનુભૂયમાનવિચ્છિત્તિયુક્તત્વેન ।
પ્રસ્તાવસ્ય પતિદૂરસ્થિત્યાદિના; દેશસ્ય ચ કીડાવનરૂપસ્ય વકુલકુઞ્જાદિના; કાલસ્ય વસન્તવત્ત્વેન; એવમેષાં
વૈશિષ્ટ્યેન વક્રોક્ત્યા વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રકાશનં સ્ફુટમેવ ।
(વિ, ન) કાલો મધુરિતિ--સખીં પ્રતિ પ્રોષિતભર્ત્તૃકાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
સ્પષ્ટોર્ઽથઃ ।
અત્રેતિ--એતં દેશં કેલીવનીરૂપમ્ ।
ઈદૃશવ્યઙ્ગ્યબોધે કેલીવનીરૂપસ્ય તત્પ્રદર્શનેન કરણીયાજજ્ઞાસાર્થકવાક્યસ્ય તત્ વક્ત્ર્યા ઉદ્દીપકપ્રદર્શનલબ્ધશૃઙ્ગારપ્રકરણસ્ય મધુરૂપકાલસ્ય ચ વૈલક્ષણ્યં હેતુઃ ।
લોચના:
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બોદ્ધવ્યવૈશિષ્ટ્યે યથા--
"નિઃ શેષચ્યુતચન્દનં સ્તનતટં નિર્મૃષ્ટરાગો ઽધરો નેત્રે દૂરમનઞ્જને પુલકિતા તન્વી તવેયં તનુઃ ।
મિથ્યાવાદિનિ ! દૂતિ ! બાન્ધવજનસ્યાજ્ઞાતપીડાગમે વાપીં સ્નાતુમિતો ગતાસિ ન પુનસ્તસ્યાધમસ્યાન્તિકમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) નિઃ શેષેતિ--ઉપનાયકમાનેતું પ્રેષિતાં યુવતિં તેનૈવ ઉપભુક્તામાગત્યાસૌ મત્પ્રાર્થનયાપિ નાયાત ઇતિ પ્રતારયન્તીં દૂતીં પ્રતિ નાયિકાયાઃ સોલ્લુણ્ઠનોક્તિરિયમ્ ।
હે મત્પ્રાર્થનયાપિ નાયાત ઇતિ મિથ્યાવાદિનિ ! દૂતિ ! બાન્ધવજનસ્ય મમ અજ્ઞાતકામપીડાગમે ઇતઃ સ્ત્રાતું વાપીં ગતાસિ ન પુનસ્તસ્યાધમસ્યાન્તિકં ગતાસિ ।
વાપીં સ્ત્રાતુમિતિ નાન્વયઃ, સ્ત્રાધાતોરકર્મકત્વાત્ ।
આપાતતઃ સ્ત્રાનકાર્ય્યાણિ દર્શયતિ---નિઃ શેષેતિ ।
યતસ્તે સ્તનતટં સ્તનપાર્શ્વભાગો નિઃ શેષચ્યુતચન્દનમ્ ।
અધરશ્ચ નિર્મૃષ્ટરાગઃ ।
નેત્રે ચ દૂરમતિશયં યથા સ્યાત્તથાનઞ્જને જાતે ઇતિ શેષઃ ।
તત્ ક્રિયાવિશેષણં ચ દૂરમિતિ ।
તથા ઇયં તન્વી કૃશા તવ તનુઃ પુલકિતા; સ્ત્રાનશૈત્યાત્ જાતપુલકા ઇત્યર્થઃ ।
તથેતિ વિશેષણસમુચ્ચયે ।
લોચના:
( લો, આ) નિઃ શેષેતિ--તટં સમીપં, સ ચ સમપ્રયો દેશઃ ।
તત્ર ચન્દનં નિઃ શેષચ્યુતં; ચૂચુકાદિષુ ચ શેષમ્; અધરો નિર્મૃષ્ટરાગઃ; દૂરભનઞ્જને નિકટે તુ સાઞ્જને; અઞ્જનસ્ય ક્વચિત્ ક્વચિદવશેષઃ સૂચિતઃ ।
ઇયં તનુઃ ચિરકાલે ઽપિ સ્ત્રાને ઇદાનીં પુલકિતા; તન્વી ક્ષામા ચ ।
અધમસ્ય પ્રાગપિ લક્ષિતનિકૃષ્ટપરિગ્રહસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર તદન્તિકમેવ રન્તું ગતાસીતિ વિપરીતલક્ષણયા લક્ષ્યમ્ ।
તસ્ય ચ રન્તુમિતિ વ્યઙ્ગ્યં પ્રતિપાદ્યં દૂતીવૈશિષ્ટ્યાદ્બોધ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) ગતાસિ ઇતિ લક્ષ્યમિતિ ।
ચન્દનચ્યવનાદીનાં રતિકાર્ય્યત્વેનૈવ પ્રતીત્યા તદીન્તકે ઽગમનબોધાત્, તદ્વિપરીતં ગમનં લક્ષણયાર્થઃ ।
તેષાં રતિકાર્ય્યત્વેનૈત પ્રતીતિર્હિ-ચન્દનાધરરગયોશ્ચ્યુતિમાર્જનાભ્યાં, સ્ત્રાને ત્વનયોઃ ક્ષાલનમેવોક્તં સ્યાત્ ।
તથા દૂરં ચુમ્બનસ્પૃષ્ટં નેત્રપ્રાન્તભાગં પ્રાપ્ય અનઞ્જને સ્ત્રાને તુ સમસ્તનેત્રસ્યૈવાનઞ્જનત્વમુક્તં સ્યાત્ ।
તથા ચન્દનચ્યુતિમહિન્મા ગ્રીષ્મકાલપ્રાપ્તૌ પુલકેન ચ તદાનીં સ્નાનેન પુલકાભાવાત્ ।
તતા તદન્તિકાગમને તસ્ય દોષાભાવાત્ અધમત્વોક્ત્યનૌચિત્યમ્, દૂતિરન્તૃત્વેનૈવાધમત્વોપપત્તેશ્ચ ।
અત્ર ગમનં લક્ષણયેતિ યદુક્તં તત્ કાવ્યપ્રકાશકારસ્યાસમ્મતમ્ ।
રન્તું તદન્તિકગમનસ્યૈવ તન્મતે વ્યઙ્ગ્યત્વાત્ ।
તથા હિ ન ગતાસીત્યસ્ય કાવ્યત્વેન તત્ર લક્ષણાયા એવાભાવાત્ ।
તદુક્તં "વાક્યે ન શક્તિર્નવા લક્ષણેતિઽ; પદલક્ષણા તુ ન સમ્ભવત્યેવ ગમનસ્ય ગમધાતુવાચ્યત્વાદેવ ।
નઞર્થસ્ય તુ વાપીગમનાન્વયેનૈવ તદુપપત્તેઃ ।
યદિ ચ વાક્યે ઽપિ લક્ષણા સ્વીક્રિયતે તથાપિ ન લક્ષણા ।
રન્તું તદન્તિકસ્યૈવ તન્મતે પ્રથમં વ્યઙ્ગ્યત્વાદેવ ।
તથા હિ ચન્દનચ્યવનાદીનાં પ્રથમં સ્નાનકાર્ય્યત્વેનૈવ પ્રતીત્યા બાધાનવતારાત્ ।
પ્રતિસન્ધાનવિશેષણ ઉત્તરકાલમેવ બાધાવતારાત્ ।
અત્ર ચ વ્યઞ્જનાયાઃ પ્રવૃત્તેર્નતુ લક્ષણાયા એવ ।
પ્રથમં બાધાવતાર એવ લક્ષણાયાઃ પ્રવૃત્તેઃ ।
તદુક્તમ્ ।
"ક્વચિત્ બાધ્યતયા ખ્યતિઃ ક્વચિત્ ખ્યાતસ્ય બાધનમ્ ।
પૂર્વત્ર લક્ષણૈવ સ્યાદુત્તરત્રાભિધૈવ તુ" ॥
ઇતિ ।
પૂર્વત્ર પ્રથમં બાધ્યતયા ખ્યાતૌ પ્રતીતૌ અભિધૈવ ત્વિત્યનેન તત્ર લક્ષણાયા અભાવાત્ ।
તદુત્તરં રન્તું તદન્તિકગમનં વ્યઞ્જનૈવેત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ચન્દનચ્યુતાદિસત્ત્વં બોદ્ધવ્યાયા દૂત્યા વૈલક્ષણ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) એષાં ચ પદાર્થાનાં વાપીસ્નાનવિરુદ્ધાનામનુસન્ધાનાદેવ વાપીસ્નાનાભાવમાત્રસ્ય પ્રરોહાભાવેન તદન્તિકં ન ગતાસીત્યત્ર વિપરીતલક્ષણયા ગતાસીતિ લક્ષ્યતે ન્તુમિત્યતઃ પૂર્વં તેન સહેતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યસંનિધિવૈશિષ્ટ્યે યથા--
"ઉઅ ણિચ્ચલ ણિપ્પન્દા, ભિસિણીપત્તમ્મિ રેહૈ બલાઆ ।
ણિમ્મલમરગઅભાઅણપરિટ્ઠિઆ (દા) સઙ્ખસુત્તિ વ્વ" ॥
અત્ર બલાકાયા નિસ્પન્દત્વેન વિશ્વસ્તત્વમ્, તેનાસ્ય દેશસ્ય વિજનત્વમ્, અતઃ સંકેતસ્થાનમેતદિતિ કયાપિ સંનિહિતં પ્રચ્છન્નકામુકં પ્રત્યુચ્યતે ।
અત્રૈવ સ્થાનનિર્જનત્વરૂપં વ્યઙ્ગ્યાર્થવૈશિષ્ટ્યં પ્રયોજનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) સઙ્કેતસ્થાનમુપનાયકે દર્શયન્ત્યા દૂત્યા ઉક્તિરિયમ્--ઉઅ ઇતિ ।
જાનીહીત્યર્થઃ પશ્યેતિ યાવત્ ।
નિશ્ચલેતિ સમ્બોધનમ્ ।
અથવા નિશ્ચલનિષ્પન્દેત્યેકં વા પદમ્ ।
તદા નિશ્ચલાદપિ નિષ્પન્દેત્યર્થઃ ।
શઙ્ખશુક્તિઃ શચ્ચ્યકપાલમ્ ।
ઉચ્યમાનસ્ય નાયકસ્ય સાન્નિધ્યાત્--સઙ્કેતસ્થલપ્રદર્શનં સામાજિકૈર્વ્યઞ્જનયાવગમ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ દ્યોત્યત ઇત્યત્ર દ્યોતનં સામાજિકૈર્વ્યઞ્જનયા બુધ્યત ઇતિ શેષઃ ।
નાયકેન તુ બલાકાપ્રદર્શનરૂપાત્ વક્ત્ર્યા વૈલક્ષણ્યાત્ સઙ્કેતસ્થલં વ્યઞ્જનયા બુધ્યતે ।
લોચના:

(લો, ઈ) ઉસ ણિચ્ચેતિ---
પશ્ય નિશ્ચલનિષ્પન્દા બિસિનીપત્રે રાજતે બલાકા ।
નિર્મલમરકતભાજનપ્રતિષ્ટિતા શઙ્ખસુક્તિરિવ ॥
નિશ્ચલેતિ---નિરુદ્યમેતિ વિટસમ્બોધનમ્ ।
શઙ્ખશુક્તિઃ સંખપાત્રી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભિન્નકણ્ઠધ્વનિર્ધોરૈઃ કાકુરિત્યભિધીયતે ।
ઇત્યુક્તપ્રકારાયાઃ કાકોર્ભેદા આકરેભ્યો જ્ઞાતવ્યાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઉ) ભિન્નેતિ--ભેદાઃ તત્તત્સહકારિભેદાઃ સ્વરૂપભેદાન્તાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતદ્વૈશિષ્ટ્યે યથા--
"ગુરુપરતન્ત્રતયા બત દૂરતરં દેશમુદ્યતો ગન્તુમ્ ।
અલિકુલકોકિલલલિતે નૈષ્યતિ સખિ ! સુરભિસમયે ઽસૌ" ॥
અત્ર નૈષ્યતિ, અપિ તર્હિ એષ્યત્યેવેતિ કાક્કા વ્યજ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) આકરેભ્ય ઇતિ---ભિન્નકણ્ઠધ્વનિરિત્યાદિકાકુવિવેચકગ્રન્થ આકરઃ ।
સ્વાભાવિકકણ્ઠધ્વનિતો ભિન્નઃ કણ્ઠધ્વનિરિત્યર્થઃ ।
ગુરુપરતન્ત્રતયેતિ--દૂરતરદેશગતં પતિં શોચયન્ત્યા નાયિકાયા ઉક્તિઃ પ્રથમાર્દ્ધમ્ ।
તામાશ્વાસયન્ત્યાઃ સખ્યા ઉક્તિઃ પરાર્દ્ધમ્ ।
નૈષ્યતીતિ---અપિ ત્વેષ્યત્યેવેત્યર્થઃ કાક્કા વ્યજ્યતે ઇતિ--કાક્કાઃ પરં નઞર્થોપસ્થાપનાન્ન એષ્યતિ એષ્યત્યેવેત્યેવંરૂપઃ ।
અત્ર શિરશ્ચાલનસહોત્પન્નત્વં કાકોર્વૈલક્ષણ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચેષ્ટાવૈશિષ્ટ્યે યથા--
"સંકેતકાલમનસં વિટં જ્ઞાત્વા વિદગ્ધયા ।
હસન્નેત્રાર્પિતાકૂતં લીલાપઙ્મં નિમીલિતમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઊ) સઙ્કેતેતિ--હસતા વિકશતા નેત્રેણ અર્પિતમાકૂતમભિપ્રયોયેન ઇતિ વિટવિશેષણમ્ ।
એષાં ચોક્તોદાહરણાનાં ધ્વનિગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યત્વે તાન્નિરૂપણે અગ્રેસ્ફુટીભવિષ્યતિ, કિન્તુ વ્યઞ્જનાયા આર્થત્વમાત્રેણોદાહરણમ્ ।
ચેષ્ટાદીત્યાદિશબ્દેન વરર્ણનીયનાયકાદિગતસાત્ત્વિકાદિપરિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર સંધ્યા સંકેતકાલ ઇતિ પઙ્મનિમીલનાદિચેષ્ટયા કયાચિદ્દ્યોત્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) સંકેતકાલેતિ---વિટં ધૂર્ત્તમ્ ઉપનાયકં સંકેતકાલમનસં તજ્જિજ્ઞાસાર્થં તન્મનસ્કં જ્ઞાત્વેત્યર્થઃ ।
હસતા નેત્રેણાર્પિતં સ્થાપિતમ્ આકૂતં ભાવો યત્ર તાદૃશં યથા સ્યાત્તથા લીલાપદ્મં નિમીલિતમિત્યર્થઃ ।
દ્યોત્યત ઇતિ વિટં પ્રતીત્યર્થઃ ।
સામાજિકૈસ્તુ તદ્દ્યોતનમપિ બુધ્યતે ઇતિ બોધ્યમ્ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં વક્ત્રાદીનાં વ્યસ્તસમસ્તાનાં વૈશિષ્ટ્યે બોદ્ધવ્યમ્ ।
ત્રૈવિધ્યાદિયમર્થાનાં પ્રત્યેકં ત્રિવિધા મતા

"અર્થાનાં વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યત્વેન ત્રિરૂપતયા સર્વા અપ્યનન્તરોક્તા વ્યઞ્જનાસ્ત્રિવિધાઃ ।
તત્ર વાચ્યાર્થસ્ય વ્યઞ્જના યથા-"કાલો મધુઃ-" ઇત્યાદિ ।
લક્ષ્યાર્થસ્ય યથા--"નિઃ શેષચ્યુતચન્દનમ્ઽ--ઇત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય યથા--"ઉઅ ણિચ્ચલ-" ઇત્યાદિ ।
પ્રકૃતિપ્રત્યયાદિવ્યઞ્જકત્વં તુ પ્રપઞ્ચયિષ્યતે ।
શબ્દબોધ્યો વ્યનક્ત્યર્થઃ શબ્દો ઽપ્યર્થાન્તરાશ્રયઃ ।
એકસ્ય વ્યઞ્જકત્વે તદન્યસ્ય સહકારિતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઋ) શબ્દબોધ્ય ઇત્યર્થાન્તરમપેક્ષતે, નત્વેકાર્થમાત્રપ્રતિપાદકો વ્યઞ્જકઃ યથા--દુર્ગાલઙ્ઘિતેત્યાદૌ ।
અર્થો ઽપિ શબ્દમપેક્ષતે યથા કાલો મધુરિત્યાદૌ ।
એકસ્યેત્યાદેરયમર્થઃ ।
શબ્દાર્થયોરેકસ્ય વ્યઞ્જકત્વે તદિતરઃ સહકારી સતુ અવર્જનીયસાન્નિધિમાત્રેણાવસ્થિતઃ ।
કિન્તુ યત્ર યચ્છક્તિરુત્કટા તત્ર તન્મૂલો વ્યઞ્જકત્વવ્યપદેશઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યતઃ શબ્દો વ્યઞ્જકત્વે ઽપ્યર્થાન્તરમપેક્ષતે, અર્થો ઽપિ શબ્દમ્, તદેકસ્ય વ્યઞ્જકત્વે ઽન્યસ્ય સહકારિતાવશ્યમઙ્ગીકર્તવ્યા ।
અભિધાદિત્રયોપાધિવૈશિષ્ટ્યાત્ર્ત્રિવિધો મતઃ ।
શબ્દો ઽપિ વાચકસ્તદ્વલ્લક્ષકો વ્યઞ્જકસ્તથા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) વક્તૃબોદ્ધવ્યાદિદશવૈશિષ્ટ્યાત્ યાર્ઽથો વ્યઞ્જનોક્તા, સા વ્યઞ્જકાર્થત્રૌવિધ્યાત્ ત્રિવિધેત્યાહ--અર્થાનાં વ્યઞ્જકાર્થાનામ્ ।
ઇયં દશવિધા વ્યઞ્જના ।
નિઃ શેષેત્યાદૌ લક્ષ્યાર્થસ્ય વ્યઞ્જકત્વં સ્વમતાભિપ્રાયેણૈવોક્તમ્ ।
ઉક્તશબ્દાર્થવ્યઞ્જકાર્થત્રૈવિધ્યસ્યૈવોક્તત્વાત્ ઇદાનીં વ્યઞ્જકશબ્દસ્યાપિ ત્રૈવિધ્યમાહ--અભિધાદિત્રયેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભિધોપાધિકો વાચકઃ ।
લક્ષણોપાધિકો લક્ષકઃ ।
વ્યઞ્જનોપાધિકો વ્યયઞ્જકઃ ।
કિઞ્ચ--
તાત્પર્યાખ્યાં વૃત્તિમાહુઃ પદાર્થાન્વયબોધને ।
તાત્પર્યાર્થં તદર્થં ચ વાક્યં તદ્વોધકં પરે