Sādhanadīpikā · Chapter 16
(9)
navama-kakṣā
atha mukhyaṃ tattvaṃ nirūpyate | śrī-bhāgavate (1.2.11)-
vadanti tat tattva-vidas tattvaṃ yaj jñānam advayam |
brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate ||
atra tat-tattva-trayeṣu bhagavān eva mukhyaḥ | bhagavān svayaṃ bhagavān | sa tu
śrī-kṛṣṇo vrajendra-nandano govinda eva | tatra pramāṇam-
īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ saccidānanda-vigrahaḥ |
anādir ādir govindaḥ sarva-kāraṇa-kāraṇam
yat tu brahma, tad asyaiva prabhā-rūpam, yathā-
yasya prabhā prabhavato jagad-aṇḍa-koṭi-
koṭiṣv aśeṣa-vasudhādi vibhūti-bhinnam |
tad brahma niṣkalam anantam aśeṣa-bhūtaṃ
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi
tatra bhagavad-gītā brahmaṇo hi pratiṣṭhāham ity ādi |
yaś ca paramātmā sa tu asya bhagavato'ṃśāṃśa-rūpaḥ, yathā dvitīye (2.2.8)-
kecit sva-dehāntar-hṛdayāvakāśe
prādeśa-mātraṃ puruṣaṃ vasantam |
catur-bhujaṃ kañja-rathāṅga-śaṅkha-
gadā-dharaṃ dhāraṇayā smaranti ||
kṛṣṇa-brahmaṇor aikyam (BRS 2.3.218) kiraṇārokopamājuṣoḥ ity ādeḥ | atas tat-
tattva-trayeṣu parama-tattva-rūpasya svayaṃ-bhagavato mukhyatvaṃ dṛśyate | tasmād
yoga-trayeṣu bhakti-yoga eva mukhyaḥ | sa tu anyābhilāṣitā-śūnyam ity ādua
uttamatvena gṛhītaḥ | yathā śrī-bhāgavate (11.11.48)-
prāyeṇa bhakti-yogena sat-saṅgena vinoddhava |
nopāyo vidyate samyak prāyaṇaṃ hi satām aham || ity ādeḥ |
[bhakti-rasāmṛta-sindhau 1.2.1,5]-
sā bhaktiḥ sādhanaṃ bhāvaḥ premā ceti tridhoditā |
vaidhī rāgānugā ceti sā dvidhā sādhanābhidhā ||
tatra rāgānugāyā mukhyatvam, yathā (BRS 1.2.281)-
rāga-bandhena kenāpi taṃ bhajanto vrajanty amī |
aṅghri-padma-sudhāḥ prema-rūpās tasya priyā janāḥ ||
vaiśiṣṭyaṃ pātra-vaiśiṣṭyād ratir eṣopagacchati | iti (BRS 2.5.1)
yathāvidha-svarūpānugatya-lakṣaṇaṃ śrīmat-prabhu-caraṇaiḥ (BRS 1.2.270)-
virājantīm abhivyaktāṃ vraja-vāsī janādiṣu |
rāgātmikām anusṛtā yā sā rāgānugocyate ||
iti pūrvaṃ vicāritam asti | śrībhāgavate ca (10.14.32)-
aho bhāgyam aho bhāgyaṃ nanda-gopa-vrajaukasām |
yan-mitraṃ paramānandaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam ||
atha rāgānugā sā dvidhā sambandhānugā kāmānugā ca | tatra kāmānugā
mukhyā | sā dvidhā sambhogecchāmayī tat-tad-bhāvecchāmayī ca |
keli-tātparyavaty eva sambhogecchā-mayī bhavet |
tad-bhāvecchātmikā tāsām bhāva-mādhurya-kāmitā || (BRS 1.2.299)
tatrādhikārī-
śrī-mūrter mādhurīṃ prekṣya tat-tal-līlāṃ niśamya vā |
tad-bhāvākāṇkṣiṇo ye syus teṣu sādhanatānayoḥ | (BRS 1.2.3)
matto'sya sukhaṃ bh ād iti sambhogecchāmayī | matto'nayoḥ sukhaṃ bhūyād iti tat-
tad-bhāvecchāmayīti dvayor bhedaḥ | yathā śrī-bhāgavate (10.44.14)
gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ
lāvaṇya-sāram asamordhvam ananya-siddham |
dṛgbhiḥ pibanty anusavābhinavaṃ durāpam
ekānta-dhāma yaśasaḥ śriya aiśvarasya ||
trailokye pṛthivī dhanyā yatra vṛndāvanaṃ purī |
tatrāpi gopikāḥ pārtha tatra rādhābhidhā mama ||
śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau (2.5.38) ca-yathottaram asau ity ādi, ity uddhavādayo'py
etaṃ vāñchati bhagavat-priyāḥ | (1.2.286) iti | tad yathā (BhP 10.47.61)-
āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṃ syāṃ
vṛndāvane kim api gulma-latauṣadhīnām |
yā dustyajaṃ sva-janam ārya-pathaṃ ca hitvā
bhejur mukunda-padavīṃ śrutibhir vimṛgyām ||
brahma-stutiḥ (10.14.34)-
tad bhūri-bhāgyam iha janma kim apy aṭavyāṃ
yad gokule'pi katamāṅghri-rajo'bhiṣekam | ity ādi |
ato vraja-vāsi-janādiṣu virājamānāyā rāgātmikāyā mukhyatvena rāgānugāyā
mukhyatvam | tad-anusāratvāt | asyām eva rāgānugāyāṃ gṛhasthodāsīna-
bhedenādhikāriṇo dvividhā dṛśyante | tatra udāsīnā mukhyāḥ | tad yathā śrī-
nārada-vākye (BhP 1.5.5)-
tat sādhu manye'sura-varya dehināṃ
sadā samudvigna-dhiyām asad-grahāt |
hitvātma-pātaṃ gṛham andha-kūpaṃ
vanaṃ gato yad dharim āśrayeta || ity ādi |
kiṃ vāsanaṃ te garuḍāsanāya
kiṃ bhūṣaṇaṃ kaustubha-bhūṣaṇāya |
lakṣmī-kalatrāya kim asti deyaṃ
vāgīśa kiṃ te vacanīyam āste || ity ādeḥ |
aiśvarya-mādhuryānubhavi-bhaktānāṃ divivdhatve'pi punaś caturvidhā bhaktāḥ
śrī-laghu-bhāgavatāmṛte (2.5.39)-
yasya vāsaḥ purāṇādau khyātaḥ sthāna-catuṣṭaye |
vraje madhupure dvāra-vatyāṃ goloka eva ca ||
tatraiva (1.5.488-9)-
vrajeśāder aṃśa-bhūtā ye droṇādyā avātaran |
kṛṣṇas tān eva vaikuṇṭhe prāhiṇod iti sāmpratam ||
preṣṭhebhyo'pi priayatamair janair gokula-vāsibhiḥ |
vṛndāraṇye sadaivāsau vihāraṃ kurute hariḥ ||
bṛhad-gaṇoddeśa-dīpikāyām (125)-sarvā evākhilaṃ karma jānante ity ādeḥ | tathā
hi laghu-bhāgavatāmṛte (1.5.498)-yat tu goloka-nāma syāt tac ca gokula-vaibhavam
iti | tathāpi stava-mālāyāṃ (nandāpaharaṇam) ca-vaikuṇṭhaṃ yaḥ suṣṭhu
sandarśya ity ādi |
śrī-kṛṣṇa-sandarbhe (116) śrī-vṛndāvane śrī-goloka-darśanaṃ tu
tasyaivāparicchinnasya golokākhya-vṛndāvanāprakaṭa-prakāśa-viśeṣaḥ
paryavasyatīti māhātmyāvalambanena bhajatāṃ sphuratīti jñeyam | tat tu na
kevalam upāsanā-sthānam evedaṃ prāpti-sthānam idam eva |
tatropāsakāś caturvidhāḥ-kevalaiśvaryānubhavinaḥ, mādhurya-
miśraiśvaryānubhavinaḥ, aiśvarya-miśra-mādhuryānubhavinaḥ, kevala-
mādhuryānubhavinaś ca | tatra kevalaiśvaryānubhavināṃ sthānaṃ vaikuṇṭhaṃ
mādhurya-miśraiśvaryānubhavināṃ mahā-vaikuṇṭha-para-vyoma-golokam |
aiśvarya-miśra-mādhuryānubhavināṃ pura-dvayam | kevala-mādhuryānubhavināṃ
tu śrī-vṛndāvanam (BRS 1.2.303)-
riraṃsāṃ suṣṭhu kurvan yo vidhi-mārgeṇa sevate |
kevalenaiva sa tadā mahiṣītvam iyāt pure ||
kiṃ ca svakīyā-parakīyayor madhye parakīyāyām eva mukhyo raso jāyate iti
pūrvaṃ vicārito'sti | ato ratis tridhā-sādhāraṇī samañjasā samarthā ca | tatra
sādhāraṇī sambhogecchā-nidānā kubjādiṣu | samañjasā tu patnībhāvābhimāna-
mayī kvacid bhedita-sambhogecchā-sāndrā rukimṇy-ādiṣu | samarthā khalu sva-
svarūpa-jātā śrī-kṛṣṇa-sukha-svarūpā sāndratamā śrī-rādhikādiṣu | yathā (UN
14.53)-
sva-svarūpāt tadīyād vā jātā yat-kiṃcid-anvayāt |
samarthā sarva-vismāri-gandhā sāndratamā matā ||
kiṃ ca mantra-mayī svārasikyor madhye svārasikī śreṣṭhā | svārasikī cātra śrī-
rādhā-prāṇa-bandhor ity atra māsayām api sevāyāṃ sad-bhāvāt | ataeva gītāyāṃ
(12.10)-
abhyāse'py asamartho'si matkarmaparamo bhava |
madartham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi ||
abhyāso nāma mano-yogo mat-karma śravaṇa-kīrtanādi |
śrī-hari-bhakti-vilāse (20.382)-
evam ekāntināṃ prāyaḥ kīrtanaṃ smaraṇaṃ prabhoḥ |
kurvatāṃ parama-prītyā ity ādi |
evaṃ bhakti-sandarbhe[*ENDNOTE #12]--
sad-dharma-śāsako nityaṃ sadācāra-niyojakaḥ |
sampradāyī kṛpā-pūrṇo virāgī gurur ucyate ||
ṭīkā-virāgī viśiṣṭa-rāgavān | tasmād doṣa-dṛṣṭyā viṣaya-parityāgaḥ sutarāṃ
labhyate |
tathā hi-
viṣayāviṣṭa-cittānāṃ viṣṇv-āveśaḥ sudūrataḥ |
vāruṇī-dig-gataṃ vastu vrajann aindrīṃ kim āpnuyāt ||[*ENDNOTE #13]
gṛhārambho hi duḥkhāya na sukhāya kadācana | iti ca |
śrī-prahlāda-vākye (7.5.5) ca-
tat sādhu manye'sura-varya dehināṃ
sadā samudvigna-dhyām asad-grahāt |
hitvātma-pātaṃ gṛham andha-kūpaṃ
vanaṃ gato yad dharim āśrayeta ||
śrī-bhāgavate bhagavad-uktau (11.7.6)-
tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ sva-jana-bandhuṣu |
mayy āveśya manaḥ samyak sama-dṛg vicarasva gām ||
tyaktvā sva-dharmaṃ caraṇāmbujaṃ harer
bhajann apakvo'tha patet tato yadi |
yatra kva vābhadram abhūd amuṣya kiṃ
ko vārtha āpto'bhajatāṃ sva-dharmataḥ || iti |
(gītā 18.65)-
sarva-dharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja |
(gītā 9.30)-
api cet sudurācāro bhajate mām ananya-bhāk |
sādhur eva sa mantavyaḥ samyag vyavasito hi saḥ ||
(gītā 9.22)-
ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate |
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yoga-kṣemaṃ vahāmy aham ||
ity ādeḥ bahuśaḥ |
viśeṣato rāgānugādhikāri-lakṣaṇaṃ darśayati (BRS 1.4.7)-
na patiṃ kāmayet kañcid brahmacarya-sthitā sadā |
tam-eva mūrtiṃ dhyāyantī candrakantir-varānanā ||
smaraṇaṃ kīrtanaṃ keliḥ prekṣaṇaṃ guhya-bhāṣaṇam |
saṅkalpo'dhyavasāyaś ca kriyā-nirvṛtir eva ca ||
etan-maithunam aṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |
viparītaṃ brahmacaryam etad evāṣṭa-lakṣaṇam || ity ādi |
ye tu bhagavat-parikarāṇāṃ viṣayā dṛśyante | te tu siddhānāṃ teṣāṃ bhava-
bandhanāya na bhavanti | nitya-siddhā mukundavat ity ādeḥ | kiṃ ca śrī-svāmi-
caraṇaiḥ gṛha-sthitasya punar āsakti-sambhavāt ity ādeḥ |
prasaṅgāt śiṣya-lakṣaṇam (HBV 1.59-62, mantra-muktāvalyām)-
śiṣyaḥ śuddhānvayaḥ śrīmān vinītaḥ priya-darśanaḥ |
satya-vāk puṇya-carito'dabhra-dhīr dambha-varjitaḥ ||
kāma-krodha-parityāgī bhaktaś ca guru-pādayoḥ |
devatā-pravaṇaḥ kāya-mano-vāgbhir divā-niśam ||
nīrujo nirjitāśeṣa-pātakaḥ śraddhyānvitaḥ |
dvija-deva-pitṝṇāṃ ca nityam arcā-parāyaṇaḥ ||
yuvā viniyatāśeṣa-karaṇaḥ karuṇālayaḥ |
ity ādi-lakṣaṇair yuktaḥ śiṣyo dīkṣādhikāravān || ity ādi |
nanv anukārya-jñānaṃ vinā katham anusaraṇa-jñānam | ity ata āha-
rāgānugā-vivekārtham ādau rāgātmikocyate || (BRS 1.2.271)
ṭīkā-atha svarūpa-lakṣaṇa-taṭastha-lakṣaṇābhyāṃ tām evopapādayati |
iṣṭe svārasikī rāgaḥ paramāviṣṭatā bhavet |
tan-mayī yā bhaved bhaktiḥ sātra rāgātmikoditā || (BRS 1.2.272)
ṭīkā-iṣṭe svābhīpsita-prema-viṣaye śrī-nanda-nandane iti yāvat | svārasikī
svābhāvikī paramāviṣṭatā kāyikī vācikī mānasī ceṣṭā | sā rāgo bhavet | tan-
mayī tan-mātra-preritā yā bhaktiḥ sā rāgātimkoditeti yojanā | iṣṭe premamaya-
gāḍha-tṛṣṇeti svarūpa-lakṣaṇam | iṣṭe svārasikī paramāviṣṭateti taṭastha-
lakṣaṇam |
atha tasyā vibhāgam āha (BRS 1.2.273)-
sā kāmarūpā sambandha-rūpā ceti bhaved dvidhā ||
yadyapi kāma-rūpāyām api sambandha-viśeṣo'sty eva, tathāpi pṛthag-upādānaṃ
vaiśiṣṭyāpekṣayā |
tatra kāma-rūpam āha (BRS 1.2.283)-
sā kāmarūpā sambhoga-tṛṣṇāṃ yā nayati svatām |
yad asyāṃ kṛṣṇa-saukhyārtham eva kevalam udyamaḥ ||
atha sambandha-rūpā (BRS 1.2.288)-
sambandha-rūpā govinde pitṛtvādy-ābhimānitā |
atropalakṣaṇatayā vṛṣṇīnāṃ vallavā matāḥ ||
atra śuddha-sambandha-rūpāyāṃ sambandhād vṛṣṇayaḥ (7.1.20) ity atra vṛṣṇīnām
upalakṣaṇatayā ye vallavāḥ prāptās ta evātra matāḥ | na tu mahima-jñāna-yuktā
dvārakādi-nitya-siddha-bhaktā ity arthaḥ | tad vettum evopapādayati (1.2.288)-
yadaiśya-jñāna-śūnyatvād eṣāṃ rāge pradhānatā ||
atha pūrvokta-rāgānugā-bhakter vibhāgam āha (1.2.290)-
rāgātmikāyā dvaividhyād dvidhā rāgānugā ca sā |
kāmānugā ca sambandhānugā ceti nigadyate ||
tatra adhikāri-lakṣaṇam (1.2.291)-
rāgātmikāika-niṣṭhā ye vraja-vāsi-janādayaḥ |
teṣāṃ bhāvāptaye lubdho bhaved atrādhikāravān ||
nanu rāgānugāyāṃ lubdhaś ced adhikāravān tarhi lobha-jñānaṃ vinā kathaṃ
pravṛttir ity ata āha lobha-svarūpam (BRS 1.2.292)-
tat-tad-bhāvādi-mādhurye śrute dhīr yad apekṣate |
nātra śāstraṃ na yuktiṃ ca tal-lobhotpatti-lakṣaṇaṃ ||
ṭīkā-tat-tad-bhāvādi-mādhurye śrute śrī-kṛṣṇa-bhakta-mukhāt śrī-
bhāgavatādiṣu śravaṇa-dvārā yat kiñcid anubhūte sati dhīr yan-mādhuryādikam
apekṣate kadā mama tad-bhāva-mādhurya-ceṣṭā mādhuryaṃ ca bhavet iti tad eva
lobhotpatter lakṣaṇaṃ svarūpam | ata āśrayiṣyamāṇe gurau tad-bhāva-mādhuryam
āyātam | yataḥ (BhP 11.2.21) tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam ity
ekādaśa-skandha-padya-ṭīkāyāṃ śrī-śrīdhara-svāmibhir apy uktam | anyathā
nyāyato bodha-saṃcārābhāvāt |
vikrīḍitaṃ vraja-vadhūbhir idaṃ ca viṣṇoḥ
śraddhānvito yaḥ śṛṇuyād atha varṇayed vā |
bhaktiṃ parāṃ bhagavati parilabhya kāmaṃ
hṛd-rogam āśv apahinoty acireṇa dhīraḥ || (BhP 10.33.39)
ṭīkā--hṛd-rogaṃ kāmādikam api śīghram eva tyajati | atra sāmānyato'pi
paramatva-siddhes tatrāpi parama-śreṣṭha-śrī-rādhā-saṃvalita-līlā-maya-tad-
bhajanaṃ tu paramatamam eveti svataḥ sidhyati | kintu rahasya-līlā tu pauruṣa-
vikāravad indriyaiḥ pitṛ-putra-dāsa-bhāvaiś ca nopāsyā svīya-bhāva-virodhāt |
rahasyatvaṃ ca tasyāḥ kvacid alpāṃśena kvacit tu sarvāṃśeneti jñeyam | (Bhakti-
sandarbhe 338)
tatratya-bhakti-mārgā darśitāḥ | tathā hi-sva-puṃstva-bhāvanāyāṃ tu naiva
rāgānugāṃ gatā śrī-daśame śruty-adhyāye striya uragendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-
viṣakta-dhiyo [BhP 10.87.23] ity ādiḥ | śruta-mātro'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate
manaḥ (BhP 10.90.26) | na patiṃ kāmayet kañcid brahmacarya-sthitā sadā (BRS
1.4.7) | evaṃ veda-stutau (!0.87.21)-
duravagamātma-tattva-nigamāya tavātta-tanoś
carita-mahāmṛtābdhi-parivarta-pariśramaṇāḥ |
na parilaṣanti kecid apavargam apīśvara te
caraṇa-saroja-haṃsa-kula-saṅga-visṛṣṭa-gṛhāḥ || (10.87.21)
ṭīkā-yāni kulāni śiṣyopaśiṣyatayā teṣāṃ saṅgena visṛṣṭa-gṛhāḥ |
atha rāgānugāṅgāny āha (BRS 1.2.294-5, 309, 300-2, 307)-
kṛṣṇaṃ smaran janaṃ cāsya preṣṭhaṃ nija-samīhitam |
tat-tat-kathā-rataś cāsau kuryād vāsaṃ vraje sadā ||
sevā sādhaka-rūpeṇa siddha-rūpeṇa cātra hi |
tad-bhāva-lipsunā kāryā vraja-lokānusārataḥ ||
kṛṣṇa-tad-bhakta-kāruṇya-mātra-lābhaika-hetukā |
puṣṭi-mārgatayā kaiścid iyaṃ rāgānugocyate ||
purāṇe śruyate pādme puṃsam api bhaved iyam ||
purā maharṣayaḥ sarve daṇḍakāraṇya-vāsinaḥ |
dṛṣṭvā rāmaṃ hariṃ tatra bhoktum aicchan suvigraham ||
te sarve strītvam āpannāḥ samudbhūtāś ca gokule |
hariṃ samprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt ||
tathāpi śruyate śāstre kaścit kurupurī-sthitaḥ |
nanda-sūnor adhiṣṭhānaṃ tatra putratayā bhajan |
nāradasyopadeśena siddho'bhūd vṛddha-vardhakiḥ ||
ṭīkā-siddhi'bhūd iti bālavatsa-haraṇa-līlāyāṃ tat-pitṝṇām eva siddhir jñeyā | evaṃ
ca sati śruit-kanyā-candrakānti-prabhṛtīnāṃ nitya-siddha-parkarānugatyābhāvāt
śrī-nanda-nandanasya prakāśa-rūpasyaiva prāptir na tu tādṛśa-svarūpasya | ataeva
prāmāṇikair apy uktam dhāmno'bhede'pi parikara-bhede prakāśaḥ | yathā tāsāṃ
madhye dvayor dvayoḥ (10.77.7) iti | nitya-siddhānugatānāṃ tu śrī-nanda-
nandanasya tādṛśa-svarūpasyaiva prāptir ity ānugatyāpekṣāvaśyakīti bhūyān
viśeṣo'stīti vibhāvanīyam |
atha candrakānti-prabhṛtiṣu rāgānugīya-guru-caraṇāvalambanasyādṛṣṭatvād
rāgānugāyām etasya kāraṇatā na sambhavati cen na | sāmānyatas tādṛśa-guru-
caraṇāvalambanasya kāraṇatāyāḥ sākṣāt paramparayā svīkārāt | yatra
sākṣātkāraṇatā na sambhavati tatra janmāntarīṇa-kāraṇa-kalpanam phala-balāt |
ataevālaṅkārikair bālaksaya kavitāyāṃ tathaiva kalpyate | ataḥ svayam eva vakṣyate
(BRS 1.3.57)-
sādhanekṣāṃ vinā yasminn akasmād bhāva īkṣyate |
vighna-sthagitam atrohyaṃ prāg-bhavīyaṃ susādhanaṃ ||
ataeva gopālopāsakāḥ pūrvam aprāptābhīṣṭa-siddhayaḥ ity ādikaṃ ca |
atha bhāvaḥ (BRS 1.3.1)-
śuddha-sattva-viśeṣātmā prema-sūryāṃśu-sāmya-bhāk |
rucibhiś citta-māsṛṇya-kṛd asau bhāva ucyate ||
yathā tantre --
premṇas tu prathamāvasthā bhāva ity abhidhīyate |
sāttvikāḥ svalpa-mātrāḥ syur atrāśru-pulakādayaḥ ||
atha premā (BRS 1.4.1)-
samyaṅ-masṛṇita-svānto mamatvātiśayāṅkitaḥ |
bhāvaḥ sa eva sāndrātmā budhaiḥ premā nigadyate ||
yathā pañcarātre-
ananya-mamatā viṣṇau mamatā prema-saṅgatā |
bhaktir ity ucyate bhīṣma-prahlādoddhava-nāradaiḥ ||
(BRS 1.4.15-16)-
ādau śraddhā tataḥ sādhu-saṅgo'tha bhajana-kriyā |
tato'nartha-nivṛttiḥ syāt tato niṣṭhā rucis tataḥ ||
athāsaktis tato bhāvas tataḥ premābhyudañcati |
sādhakānām ayaṃ premnaḥ prādurbhāve bhavet kramaḥ ||
(BRS 2.1.4-6, 10)
athāsyāḥ keśava-rater lakṣitāyā nigadyate |
sāmagrī-paripoṣena paramā rasa-rūpatā ||
vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ |
svādyatvaṃ hṛdi bhaktānām ānītā śravaṇādibhiḥ |
eṣā kṛṣṇa-ratiḥ sthāyī bhāvo bhakti-raso bhavet ||
prāktany ādhunikī cāsti yasya sad-bhakti-vāsanā |
eṣa bhakti-rasāsvādas tasyaiva hṛdi jāyate ||
kṛṣṇādibhir vibhāvādyair gatair anubhavādhvani |
prauḍhānanda-camatkāra-kāṣṭhām āpadyate parām ||
tathā hi śrutiḥ-raso vai saḥ | rasaṃ hy evāyaṃ labdhvānandī bhavati iti |
upapatau parakīyāyām eva rasotkarṣaḥ | ataeva ujjvala-nīlamaṇau (1.19)
atraiva paramotkarṣaḥ śṛṅgārasya pratiṣṭhitaḥ ||
ṭīkā-atraiva upapatau | tathā ca bharatena (UN 1.20-21)-
bahu vāryate khalu yatra pracchanna-kāmukatvaṃ ca |
yā ca mitho durlabhatā sā manmathasya paramā ratiḥ ||
laghutvam atra yat proktaṃ tat tu prākṛta-nāyake |
na kṛṣṇe rasa-niryāsa-svādārtham avatārini ||
punas tatraiva (UN 3.19)-
kanyakāś ca paroḍhāś ca parakīyā dvidhā matāḥ |
vrajeśa-vrajavāsinya etāḥ prāyeṇa viśrutāḥ |
tathā hi rudraḥ (UN 3.20)-
vāmatā durlabhatvaṃ ca strīṇāṃ yā ca nivāraṇā |
tad eva pañca-bāṇasya manye paramam āyudham ||
viṣṇu-gupta-saṃhitāyāṃ ca (UN 3.21)-
yatra niṣedha-viśeṣaḥ sudurlabhatvaṃ ca yan mṛgākṣīṇām |
tatraiva nāgarāṇāṃ nirbharam āsajjate hṛdayam ||
(UN 3.22)-
āḥ kiṃ vānyad yatas tasyām idam eva mahāmuniḥ
jagau pāramahaṃsyāṃ ca saṃhitāyāṃ svayaṃ śukaḥ ||
yathā śrī-daśame (10.33.19)-
kṛtvā tāvantam ātmānaṃ yāvatīr gopayoṣitaḥ |
reme sa bhagavāṃs tābhir ātmārāmo'pi līlayā ||
ṭīkā-gopīnāṃ yoṣita iti tāsāṃ spaṣṭam eva parakīyatvam |
tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhir bhātṛ-bandhubhiḥ | (BhP 10.33.19)
yat patyapatyasuhṛdām anuvṛttir aṅga
strīṇāṃ svadharma iti dharmavidā tvayoktam | (BhP 10.29.32)
tad yāta mā ciraṃ goṣṭhaṃ śuśrūṣadhvaṃ patīn satīḥ |
krandanti vatsā bālāś ca tān pāyayata duhyata || (10.29.22)
bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dharmo hy amāyayā | (10.29.24)
asvargyam ayaśasyaṃ ca kṛcchraṃ bhayāvaham |
jugupsitaṃ ca sarvatra aupapatyaṃ kula-striyāḥ || (10.29.26)
tatraiva-
sa kathaṃ dharma-setūnāṃ vaktā kartābhirakṣitā |
pratīpam ācarad brahman para-dārābhimarśanam || (10.33.27)
tathā śrī-ekādaśe (11.12.13)-
mat-kāmā ramaṇaṃ jāram asvarūpa-vido'balāḥ ||
padma-purāṇe ca-
gopa-nārībhir aniśaṃ yatra krīḍati kaṃsahā ||
krama-dīpikāyāṃ ca-
go-gopa-gopa-vanitā-nikaraiḥ paritam iti |
bṛhad-gautamīya-tantre ca-
atra yā gopa-patnyaś ca nivasanti mamālaye |
śrī-gopāla-stave-
vicitrāmbara-bhūṣābhir gopa-nārībhir āvṛtam || iti |
bṛhad-vāmane ca-
jāra-dharmeṇa susnehaṃ sarvato'dhikam uttamam |
mayi samprāpya sarvo'pi kṛtakṛtyo bhaviṣyati || iti |
atha śrī-rāsa-pañcādhyāyī-śrī-bṛhad-vaiṣṇava-toṣaṇyāṃ śrī-sanātana-gosvāmi-
caraṇair uktam (10.22.21)-
yātābalā vrajaṃ siddhā mayemā raṃsyatha kṣapāḥ |
yad uddiśya vratam idaṃ cerur āryārcanaṃ satīḥ ||
ṭīkā-bharjitāḥ kvathitā dhānāḥ prāyo bījāya phalāntarotpādanāya neśate | kintu
svayaṃ bhogyatāpattyā sadya eva parama-sukhāya samarthā bhavantīty arthaḥ | ity
evaṃ patitvena prema-viśeṣāsiddher upapatitvenaiva tat saṃsiddher iti bhāvaḥ | tad
evāha yāteti | he abalā ity ātibālyaṃ sūcayati | ato'dhunā raty-ayogyā iti bhāvaḥ |
yad vā pūrvokta-nyāyena sarvato'dhika-śaktimatya ity arthaḥ | prakāra-viśeṣeṇa
mad-vaśīkāra-viśeṣāt | yataḥ siddhāḥ sampanna-kāmitvāt tad-atīta-phalā ity
arthaḥ | imā nikaṭa evaiṣyac charatkālīnā iti tāsāṃ vidūravartitve'pi imā iti
sannihitatayā uktiḥ sāntvanārthā | anyat samānam |
yad vā, hemantasyottara-māsa-sambandhinīr āgaminīḥ kṣapāḥ mayā saha ramaṇaṃ
prāpsyatha iti |
nanu asmat-saṅkalpitaṃ tvayodvahana-sukhaṃ sidhyatu, tena rāsa-krīḍādiṣu sukhaṃ
ca sampadyatām | tatrāha yad iti | yad uddiśya āryāyāś cic-chakteḥ kātyāyanyā
arcanaṃ vrataṃ cerur bhavatyaḥ, tad idaṃ mayoktam aupapatyena rāsa-krīḍādi-
sukham evety arthaḥ | vivāhena patitve rāsa-krīḍādi-sukha-viśeṣo na sampadyata
iti bhāvaḥ | satīḥ he satya iti aupapatye'pi yūyaṃ sarvathā sādhvya eva | mad-eka-
mātra-niṣṭhatvād iti bhāvaḥ | tattvato'naupapayāt vivāhitābhyo'py adhika-priyatvāt
|
yad vā satīr iti kṣapā-viśeṣaṇam | uttamā rāsānandāvirbhāvikāḥ śāradāḥ
śītoṣṇādi-rahitā jyotsnāś cety arthaḥ |
yad vā tat krīḍā-māhātmyam evāha yad yasmāt satyo lakṣmī-dharaṇādayaḥ | idaṃ
rāsa-krīḍādi-sukham uddiśya āryārcana-vrataṃ cerur eva, na tu tat sukhaṃ prāpur
ity arthaḥ | yad ramaṇam idaṃ vratam | anyat samānam |
śrīmaj-jīva-gosvāmi-caraṇaiḥ-atha vraje prakaṭāyāṃ ca śrī-kṛṣṇasyaupapatyaṃ
nityam | śrī-rādhikādīnāṃ ca parakīyātvaṃ nityam | tayoḥ svarūpeṇa dvaividhyaṃ
nāsti | kintu aprākṛta-dvāpare prākṛta-dvāparasya milane svayaṃ-rūpe śrī-nanda-
nandane vasudeva-nandanādiṣu prakāśeṣu militeṣu satsu līlāyāḥ prākaṭyaṃ
bhavati | yathoktam ākare (LBhāg 1.5.438)-
prapañca-gocaratvena sā līlā prakaṭā smṛtā |
anyās tv aprakaṭā bhānti tādṛśyas tad-agocarāḥ ||
kiṃ ca śrī-kṛṣṇasyaupapatyābhāve rasotkarṣābhāvaḥ syāt | yathākare (UN 1.19,21)-
atraiva paramotkarṣaḥ śṛṅgārasya pratiṣṭhitaḥ ||
laghutvam atra yat proktaṃ tat tu prākṛta-nāyake |
na kṛṣṇe rasa-niryāsa-svādārtham avatārini ||
ataeva ekādaśe (11.12.13)-
mat-kāmā ramaṇaṃ jāram asvarūpa-vido 'balāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāc chata-sahasraśaḥ ||
asya vyākhyā sva-daśa-ślokī-bhāṣye kṛtaiva | tatredaṃ bījam | yatraupapatye loka-
viruddhaṃ dharma-viruddhaṃ ca | tatraiva laghutvam | yatra tu tad-ubhayābhāvas
tatra bahu-nivāraṇādi-hetubhiḥ śṛṅgārasya paramotkarṣatā | tatra laukikaupapatye-
paradārān na gacchec ca manasāpi kadācana iti śāstra-viruddhatvena pāpa-
sambhavāt | dharma-viruddham ata eva nindāsambhavāt lajjākaratvena loka-
viruddhatvaṃ ca | ataḥ svayaṃ śrī-kṛṣṇenāpi (BhP 10.29.26) |
asvargyam ayaśasyaṃ ca kṛcchraṃ bhayāvaham |
jugupsitaṃ ca sarvatra aupapatyaṃ kula-striyāḥ ||
ity anena tasyaivāsvargyādikam uktam | śrī-vraja-devībhir api niḥsvaṃ tyajanti
gaṇikā jārā bhuktvā ratāṃ striyam (10.47.7) iti tasyaivollekhaḥ kṛtaḥ | śrī-kṛṣṇe tu
śāstra-virodhābhāvena pāpāsambhavān na dharma-viruddhatvam |
ataevānindyatvena lajjādy-asambhavān na loka-viruddhaṃ ca | pratyuta loke
suṣṭhūpādeyatvam eveti bahu-nivāraṇādi-hetubhiḥ śṛṅgārasya paramotkarṣateti
tāsāṃ parama-duḥsaha-loka-lajjānādareṇa tad-eka-prītyā pravṛtter avagamāt | tat-
prīteś ca sarva-śāstra-phala-rūpatvāt | tatra (10.33.29)-
dharma-vyatikramo dṛṣṭa īśvarāṇāṃ ca sāhasam |
tejīyasāṃ na doṣāya vahneḥ sarva-bhujo yathā ||
ity ādi | vacana-prāmāṇyāt na dharma-viruddham api, yathā-
go-cāraṇāyānucaraiś carad vane
yad gopikānāṃ kuca-kuṅkumāṅkitam
ity atra yad akrūreṇa śrī-kṛṣṇasyaupapatyasyollekhaḥ kṛtaḥ | tat khalu pitṛvyatvena
dāsatvena cety ubhayathā na yujyate | kintu upādeyatvenaiva | na ca prīti-
viśeṣollekha eva kṛta iti vaktavyam | tad-vācaka-śabdayānupādānāt | yat khalu śrī-
bhāgavatādi-purāṇeṣu nānā-jātīya-muni-rāja-sabhādiṣu tad-aupapatya-
pratipādikā rāsa-līlā gīyate tat tu suṣṭhūpādeyatvenaiva, nānyathā | tāsāṃ tad-
eka-sukhārtha-pravṛttis tu yat te sujāta ity ādi-śrī-bhāgavatokteḥ | tat-prīteḥ sarva-
śāstra-phala-rūpatvaṃ yathā tatraiva kurvanti hi tvayi ratiṃ kuśalāḥ iti | kuśalāḥ
śāstra-nipuṇāḥ iti ṭīkā ca |
parakīyātvaṃ codāharati cākare (UN 3.18)-
rāgollāsa-vilaṅghitārya-padavī-viśrāntayo'py uddhura-
śraddhā-rajyad-arundhatī-mukha-satī-vṛndena vandyehitāḥ |
āraṇyā api mādhurī-parimala-vyākṣipta-lakṣmī-śriyas
tās trailokya-vilakṣaṇā dadatu vaḥ kṛṣṇasya sakhyaḥ sukham || iti |
kās tā ity apekṣāyām āha (UN 3.19)-
kanyakāś ca paroḍhāś ca parakīyā dvidhā matāḥ |
paramotkarṣam āha (UN 3.19)-
pracchanna-kāmatā hy atra gokuendrasya saukhyatā ||
atra parakīyātva-viśeṣe iti | tasmāt śrī-kṛṣṇa-tad-dhāma-samaya-parikara-
līlādīnāṃ sarva-laukikātītatve'pi yathā lokaval līlāyāṃ sac-cid-ānanda-maya-śrī-
vigrahe mutra-purīṣotsargādikaṃ svīkriyate tathā tal-līlā-parikara-rūpābhir
manvādibhiḥ pāṇi-grahaṇe ko doṣaḥ | saṅgame tu doṣa eva, sa ca nāsti | yathā
(UN 3.32)--
na jātu vraja-devīnāṃ patibhiḥ saha saṅgamaḥ ||
ataeva (BhP 10.33.27)-
manyamānāḥ svapārśvasthān svān svān dārān vrajaukasaḥ ||
iti pārśvasthān na tu saṅgamocita-śayyā-sthānāni | tathāpi yogamāyayā vivāhocitaṃ
laukika-vaidikaṃ karma kārayitvā pāṇi-grahaṇaṃ pratyāyitam |
kiṃ ca gokulasya prakaṭāprakaṭa-rūpeṇa prakāśa-dvaividhya-svīkāre sati līlāyā
dvaividhyaṃ syāt | tayoḥ svarūpeṇa dvaividhyasyābhāvaḥ | ataḥ śrī-rādhikādibhiḥ
sārdhaṃ prakaṭa-vihāre'pi śrī-kṛṣṇasyādhokṣajatvāt tat parivāra-samaya-
līlādīnāṃ tat-svarūpa-śaktivilāsatvena tat-samāna-dharmatvāc ca tasya teṣāṃ ca
prapañcendriyāviṣayatvam aprākaṭyam | tataḥ svayaṃ prakāśatva-śaktyā svecchā-
prakāśayā so'bhivyaktyo bhaven netre na netra-viṣayas tv ataḥ iti nirdhāraṇāt tasya
teṣāṃ ca prapañcendriya-viṣayatvaṃ prākaṭyam | ataeva śrī-laghu-bhāgavatāmṛte
(1.5.391-2)-
yad adyāpi didṛkṣeran utkaṇṭhārtā nija-priyāḥ |
tāṃ tāṃ līlāṃ tataḥ kṛṣṇo darśayet tān kṛpā-nidhiḥ ||
kair api prema-vaivaśya-bhāgbhir bhāgavatottamaiḥ |
adyāpi dṛśyate kṛṣṇaḥ krīḍan vṛndāvanāntare ||
ity atraiva vṛndāvane līlāyāḥ prapañcāgocarāyāḥ sākṣād-darśanam | aprakaṭa-
vṛndāvana-sattā-pakṣe tu brhama-hrada-nītāḥ itivad atra tasya sākṣād-
darśanānupapattiḥ |
kiṃ cāprakaṭa-vṛndāvanasya sattve (utkalikā-vallarī 66)-
prapadya bhavadīyatāṃ kalita-nirmala-premabhir
mahadbhir api kāmyate kim api yatra tārṇaṃ januḥ |
kṛtātra kujaner api vraja-vane sthitir me yayā
kṛpāṃ kṛpaṇa-gāminīṃ sadasi naumi tām eva vām ||
tathā śrī-gāndharva-samprārthanāṣṭake (1) vṛndāvane viharator iha keli-kuñje ity
ādy-anupapattiḥ | evaṃ ca sati kalpa-vṛkṣādi-rūpāṇāṃ nimbādi-rūpeṇa yat pratītiḥ
| tat tu (naiṣadhīya-carite 3.94) pittena dūne rasane sitāpi tiktāyate itivat | nayana-
doṣāt śaṅkhaṃ pītam iva paśyatītivat | prakāśaika-rūpāyāḥ sūrya-kānter ulūkeṣu
tamo'bhivyañjakatā itivac ca sāparādheṣv ayogyeṣu teṣu tasya svarūpāprakāśa-
prāyikatvāc ca | anena śrī-kṛṣṇasyaupapatye śrī-rādhikādīnāṃ parakīyātve kecit
punar evam āhuḥ-yaḥ khalūpapatyādy-utkarṣo varṇitaḥ śrīmadbhir grantha-
kṛdbhiḥ sa tu parecchayaiva na tu svābhimataḥ | tan na teṣāṃ prārthanā-virodhāt
| yathā hy utkalikā-vallaryāṃ (45)-
ālībhiḥ samam abhupetya śanakair gāndharvikāyāṃ mudā
goṣṭhādhīśa-kumāra hanta kusuma-śreṇīṃ harantyāṃ tava |
prekṣiṣye purataḥ praviśya sahasā gūḍha-smitāsyaṃ balād
ācchindānam ihottarīyam urasas tvāṃ bhānumatyāḥ kadā ||
ity atra hi svakīyatvena tayā tayā tasya puṣpa-haraṇam | tena ca tat-tat-sakhyā |
uttarīyākarṣaṇaṃ na sambhavatīti | tathā kārpaṇya-pañjikāyāṃ (35) ca-
gaveṣayantāv anyo'nyaṃ kadā vṛndāvanāntare |
saṅgamayya yuvāṃ lapsye hāriṇaṃ pāritoṣikam ||
tathā (34)-
gurvāyattatayā kvāpi durlabhānyonya-vīkṣaṇau |
mithaḥ sandeśa-sīdhubhyāṃ nandayisyāmi vāṃ kadā ||
atrāpi parasparānveṣaṇaṃ dulrabhānyo'nya-vīkṣaṇaṃ ca parakīyāyām eva
sambhavatīti | evaṃ śrīman-mahāprabhoḥ paramāntaraṅga-bhakta-śrī-raghunātha-
dāsa-gosvāmi-pādair yathā vilāpa-kusumāñjalyām (88)-
bhrātrā goyutam atra mañju-vadane snehena dattvālayaṃ
śrīdāmnā kṛpaṇāṃ pratoṣya jaṭilāṃ rakṣākhya-rākā-kṣaṇe |
nītāyāḥ sukha-śoka-rodana-bharais te saṃdravantyāḥ paraṃ
vātsalyāj janakau vidhāsyata itaḥ kiṃ lālanāṃ me'grataḥ ||
ity ādi bahuśaḥ |
kiṃ ca vraje śrī-kṛṣṇasya nava-yauvane samṛddhimān śṛṅgāro jñeyaḥ | sa ca
mahābhāva-svabhāvena cira-pravāsaṃ vinā nikaṭa-pravāse'pi tat-sphūrtyā
sambhavati | truṭir yugāyate tvām apaśyatām ity ādi nyāyena brahma-rātra-tativad
virahe'bhūt ity ādi nyāyena śaraj-jyotsnā-rāse vidhi-rajani-rūpāpi nimiṣādi-nyāyena
ca | ataeva śrīmad-ujjvaja-nīlamaṇau (15.203) sampannasyodāharaṇe śrī-
haṃsadūtasya padyaṃ dattam | ato vidagdha-mādhave (1.36) paugaṇḍatvena
bhāsamānatvaṃ darśitam | yathā duddha-muhassa vacchassa dāṇiṃ ko kkhu
uvvāhā-osaro | ity ādau |
nava-yauvanasyaiva sadāsthāyitvena dhyeyatvam | yathā stava-mālāyāṃ (utkalikā-
vallarī 17) śyāmayor nava-vayaḥ-suṣamābhyām ity ādau | ataḥ śrī-kṛṣṇa-dugdha-
mukhatvasya sadā sphūrtyā śrī-vrajeśvaryādibhis tasya pariṇayodyamaḥ kvāpi na
kṛtaḥ | kim uta mahā-bhāva-prabhedādhirūḍha-viśeṣa-mādana-bhāva-svabhāve |
sa ca taṃ vinā sambhavatīti vaktavyam | yathā śrī-ārṣa-vacanam-
vande śrī-rādhikādīnāṃ bhāva-kāṣṭhām ahaṃ param |
vinā viyogaṃ sambhogaṃ yā turyam udapādayat ||
atra bhāva-kāṣṭhāṃ mādana-rūpām | mādanasya lakṣaṇam (UN 14.219, 226, 229)-
sarva-bhāvodgamollāsī mādano'yaṃ parāt paraḥ |
rājate hlādinī-sāro rādhāyām eva yaḥ sadā ||
na nirvaktuṃ bhavec chakyā tenāsau munināpy alam |||
sphuranti vraja-devīṣu parā bhāva-bhidāś ca yāḥ |
tās tarkāygocaratyā na samyag iha varṇitāḥ ||
ity ādeś ca cira-nikaṭa-pravāse cira pravāsa sphūrtyā samṛddhimān sambhogo
bhavatīti kim āścaryam |
nanu tarhi kathaṃ śrī-gosvāmi-pādaiḥ samṛddhimān sambhogo nava-vṛndāvane
udāhṛtaḥ ? tat tu spaṣṭa-līlāyāṃ nandanandana-vasudeva-nandanayor
ektavābhimānāt | tad yathā (11.12.13) mat kāmā ramaṇaṃ jāram asvarūpa-
vido'balāḥ | tathā (10.46.3) gacchoddhava vrajaṃ saumya pitror naḥ prītim āvahan
ity ādi | ataeva śrīmad-ujjvala-nīlamaṇau (15.185-6)
harer līlā-viśeṣasya prakaṭasyānusārataḥ |
varṇitā virahāvasthā goṣṭha-vāma-bhruvām asau ||
vṛndāraṇye viharatā sadā rāsādi-vibhramaiḥ |
hariṇā vraja-devīnāṃ viraho'sti na karhicit ||
ataeva śrī-rasāmṛta-sindhau (2.5.128) śrī-bhāgavatādi-gūḍhārthaḥ śrī-gosvāmi-
pādair darśitaḥ | yathā-
prokteyaṃ virahāvasthā spaṣṭa-līlānusārataḥ |
kṛṣṇena viprayogaḥ syān na jātu vraja-vāsinām ||
yathā hi yāmala-vacanaṃ-
kṛṣṇo'nyo yadu-sambhūto yaḥ pūrṇaḥ so'sty ataḥ param |
vṛndāvanaṃ parityajya sa kvacit naiva gacchati || iti |
spaṣṭa-lkīlā śrī-nandanandana-vasudeva-nandanayor ekātma-vyañjikāḥ | aspaṣṭa-
līlā gūḍha-līlā tayor bheda-vyañjikā | ataeva śrī-nanda-yaśodādīnāṃ parikaraiḥ
saha dvāravatyādi-gamanaṃ vrajeśāder aṃśabhūtā ye droṇādyā ity ādivat jñeyam
| śrī-lalita-mādhave (10.36) śrī-rādhā-prārthanā--
yā te līlā-rasa-parimalodgāri-vanyāparītā
dhanyā kṣauṇī vilasati vṛtā māthurī mādhurībhiḥ |
tatrāsmābhiś caṭula-paśupī-bhāva-mugdhāntarābhiḥ
saṃvītas tvaṃ kalaya vadanollāsi-veṇur vihāram
kṛṣṇaḥ - priye tathāstu |
rādhikā - kadhaṃ bia ?
(kṛṣṇaḥ sthagitam ivāpasavyato vilokate |)
(praviśya gārgyā sahāpaṭīkṣepeṇa ekānaṃśā |)
ekānaṃśā-sakhi rādhe ! mātra saṃśayaṃ kṛthāḥ | yato bhavatyaḥ śrīmati gokule
tatraiva vartante kintu mayaiva kāla-kṣepaṇārtham anyathā prapañcitam | tad etan
manasy uanbhūyatām | kṛṣṇo'py eṣa tatra gata eva pratīyatām |
gārgī (svagatam)-phalidaṃ me tāta-muhādo sudena |
śrī-bhāgavate yathā śrī-nandanandana-vasudeva-nandanayor ekatva-vyañjikā
spaṣṭā | tathā śrī-lalita-mādhave vindhyādāra-prasūtā-kīrtidā-prasūtayor ekatva-
vyañjikā līlā spaṣṭā | yathā gūḍha-līlāyāṃ śrī-kṛṣṇo vasudeva-nandana-rūpeṇa
gatas tathā śrī-rādhā satyabhāmā-rūpeṇa gatā | yathā spaṣṭa-līlāyāṃ vasudeva-
nandane nanda-nandanāveśas tathā śrī-satyabhāmāyāṃ śrī-rādhāveśa iti |
nanv aprakaṭa-līlāyāṃ pūrva-rāgo nāstīti prakaṭa-līlā-viśeṣo'pekṣyaḥ | prakaṭa-
līlāyāṃ samṛddhimān sambhogo nāstīty aprakaṭa-līlā-viśeṣo'pekṣyaḥ | ataeva
gokulasya prakaṭāprakaṭa-prakāśayoḥ svarūpeṇa dvaividhyaṃ syāt | evaṃ līlāyāś
ca ? tatrāha samṛddhimān sambhogas tatra prakaṭa-līlāyāṃ na jātaś cet, tad artham
aprakaṭa-līlā-viśeṣo'pekṣyaḥ | sa tatra jāta eva yathā dantavakra-vadhānantaraṃ
ramya-keli-sukhenātra māsa-dvayam uvāsa ha iti |
kiṃ ca svakīyāsu samañjasā ratiḥ, sā cānurāgāntāḥ | tatra jāti-bhedena
samṛddhimān sambhogo rasa-niryāsatvena na kathyate | parakīyāsu samarthā ratiḥ
| sā ca bhāvāntā | vaiśiṣṭyaṃ pātra-vaiśiṣṭyād ratir eṣopagacchati (BRS 2.5.1) iti
samarthā-rati-sthāyikaḥ samṛddhimān sambhogo rasa-niryāsatvena kathyate | ataeva
prakaṭa-līlāyāṃ pūrva-rāga-samṛddhimantau jātau | a prakaṭa-līlā-viśeṣa-
svīkāreṇa kiṃ prayojanam ? kiṃ ca jāta-prākaṭyāḥ pūrva-rāgādi-gatā līlā
aprakaṭā adhunā vartante tāsāṃ punaḥ prākaṭye kiṃ punaḥ pūrvarāgādi-rūpaṃ
nija-prayojanaṃ bhavati | līlāyāḥ prakaṭāyāṃ samṛddhimata āsvādanam asty eva
| tad arthaṃ prakaṭa-līlā-viśeṣa ity asaṅgatir iti | kintu rasa-śāstre sambhogasya
rātri-prādhānyatvāt | sa ca samṛddhimān rātrāv eva jāyate yathā nikaṭa-dūretyādi-
pūrvavat |
kecit tu dantavakra-vadhānantaraṃ prauḍha-yauvane ##[*ENDNOTE #14] prauḍha-
yauvanaṃ vicāryate | ānukramikī līlā nityā | sā ca janma karma ca me divyam ity
ādeḥ | tasyāṃ śrī-nandanandanasya vayo-gaṇanaṃ śrī-vaiṣṇava-toṣaṇyām nirṇītam
eva | tat tu pañcaviṃśaty-adhika-śata-varṣa-paryantam | tad-vyavasthā | vraje
ekādaśa-samāḥ | tatra sāvitrya-janmābhāvena dharma-śāstra-virodhād vivāho nāsti
| rāsa-krīḍā-sukha-sambhoge parakīyātvam evety arthaḥ | mathurāyāṃ
caturviṃśatiḥ varṣāḥ | tatrāpi nāsti vivāhaḥ | tataḥ sambhogād anantaraṃ
satyabhāmādīnāṃ | tataḥ ṣoḍaśa-sahasra-kanyānām | tataḥ putra-pautrādayo
bahavo jātāḥ | tato dantavakra-vadhānantaraṃ līlāvasāne vrajāgamanam | tatrāpi
keṣāṃcin mate vivāhaḥ śrī-rādhādibhiḥ sammataḥ | tad asaṅgatam | śrī-bhāgavate
kutrāpy avarṇitatvāt | bandhu-vargāer niṣedhābhāvena rasotkarṣābhāvāc ca |
ataeva gocāraṇādi-janya-virahābhāvas tato rāsa-dāna-mānādi-līlāder abhāvena
dūtī preṣaṇāder abhāvaḥ syāt | ataeva śrī-rūpa-pādair navayauvanasya
sadādheyatvena varṇitatvāt śrī-mahāprabhoḥ pārṣada-vṛndair vivāhasya kutrāpy
avarṇitatvāc ca | śrī-padma-purāṇa-mate lalita-mādhave vivāha-varṇanaṃ kalpa-
bhedena samādheyam |
tasmāt sarveṣāṃ mate prakaṭāprakaṭa-līlāyāṃ parakīyaiva nityatvāt | vivāhaṃ
svīkṛtya tenaiva līlāyā aparakaṭatvaṃ matvā svakīyāyā nityatvaṃ manyate | tad
asaṅgatam | pūrva-hetoḥ śrī-vrajeśvarādīnāṃ śrī-kṛṣṇasya sadā dugdha-
mukhatva-sphūrtyā sāvitra-janyābhāvena vivāhābhāvāt | nava-yauvana-saṃvalita-
pūrṇatamatvasya śrī-rūpa-gosvāmy-ādibhiḥ sadā dhyeyatvāc ca | tat tu śrī-
kṛṣṇasya mathurādi-gamanābhāvāt | sa ca kṛṣṇo'nyo yadu-sambhūtaḥ ity ādi |
mathurādi-gamane tu pūrṇataratvādipātāt | nava-yauvanasya sadā dhyeyatvaṃ yathā
stavamālāyāṃ (utkalikā-vallarī 17)-
śyāmayor nava-vayaḥ-suṣamābhyāṃ
gaurayor amala-kānti-yaśobhyām |
kvāpi vām akhila-valgu-vataṃsau
mādhurī hṛdi sadā sphuratān me || ity ādeś ca |
asman-mate tu śrī-vasudeva-nandana-rūpeṇa mathurā-dvārakādau gatvā
dantavakra-vadhānantaraṃ punar vrajam āgatya tatra tu svayaṃ-prakāśa-rūpeṇa śrī-
vrajendra-nandanena līlāyāḥ prakaṭanaṃ kṛtam | tat tu trimāsyāḥ paratas tāsāṃ
sākṣāt kṛṣṇena saṅgatiḥ iti jātam | asya tu prakaṭāprakaṭe jātatvaṃ pūrvam eva
likhitam | tataḥ śrīmad-vrajendra-nandane pūrṇatarādi-prakāśe | na tu mathurā-
dvārakādau ca | ataḥ prakaṭāprakaṭe parakīyāyāḥ sad-bhāvena nityatvāt | tat tu
jayati jananivāsa ity āder vartamāna-prayogā bahavaḥ santi | ataḥ śrī-kṛṣṇa-
caitanya-mahāprabhoḥ parivāreṣu śrīman-nityānandādvaitādibhiḥ śrī-
bhāgavatānusāreṇa prakaṭāprakaṭe vraja-līlāyāṃ śrī-kṛṣṇasyaupapatyaṃ
nityatvena svīkṛtya sva-sva-parivāre pravartitaṃ dṛśyate | teṣu ca śrī-gadādhara-
svarūpa-rūpa-sanātana-bhaṭṭa-raghunātha-dāsa-karṇapūrādibhis tat-tan-
matānusāreṇa tatra tatraiva parakīyātvaṃ sva-sva-grantha-gaṇe varṇayitvā
pravartitaṃ dṛśyate | līlā-mātrasya nityatvāt | tat tu jayati jananivāsaḥ ity ādeḥ |
tathā śrī-rāmānujācārya-madhvācārya-prabhṛtibhiś ca līlā-mātrasya nityatvaṃ
sthāpyate | ato līlā-mātrasya nityatvenānukramikyā līlāyā nityatve na doṣas tasmāt
prakaṭāprakaṭe parakīyāyā nityatvam |
tat tu punaḥ paripāṭyā vicāryate | svayaṃ bhagavān śrī-vrajendra-nandanaḥ śrī-
kṛṣṇa-caitanyaḥ | sa ca saptottara-caturdaśa-śata-śakābde prakaṭitaḥ | jagad-
gurutvād ācāryatvam aṅgīkṛtavān | avatāre tu mukhya-kāraṇam āha (CC 1.1.6)-
śrī-rādhāyāḥ praṇaya-mahimā kīdṛśo vānayaivā-
svādyo yenādbhuta-madhurimā kīdṛśo vā madīyaḥ |
saukhyaṃ cāsyā mad-anubhavataḥ kīdṛśaṃ veti lobhāt
tad-bhāvāḍhyaḥ samajani śacī-garbha-sindhau harīnduḥ || ity ādi |
gauṇa-kāraṇaṃ tu bhū-bhāra-rūpa-mahā-pāpinām asura-svabhāvaṃ dūrīkṛtya kalau
mukhya-dharma-nāma-saṅkīrtana-pravartanam | tasya pramāṇaṃ anugrahāya
bhaktānām (10.33.36) ity ādi | ataeva śrī-nityānadādvaita-gadādhara-svarūpa-rūpa-
sanātanādīn nija-pārṣadān prakaṭayya tad-dvāreṇa yuga-dharmaṃ pravartayitvā
taiḥ saha punar aṣṭa-catvāriṃśad-varṣa-paryantaṃ prakaṭa-mukhya-kāraṇaṃ
mukhya-rasāsvādanaṃ kṛtavān | āsvādanaṃ tu sarva-vedānta-sāra-śrī-bhāgavata-
saṃmatam | tat tu prakaṭāprakaṭe nityatvāt | tatra ca (10.33.19)-
kṛtvā tāvantam ātmānaṃ yāvatīr gopayoṣitaḥ |
reme sa bhagavāṃs tābhir ātmārāmo 'pi līlayā ||
ity ādi bahuśaḥ | tasmād vrajendra-nandanasya gopa-strīṣūpapatitvaṃ tāsāṃ tu
tasmin parakīyātvaṃ krama-līlāvasāne prakaṭaṃ nityam eva | yataḥ śrīman-
mahāprabhuḥ śrī-kṛṣṇa-caitanyaḥ sarva-bhaktān tad evāsvādanaṃ kārayitvā
svayam evāsvādanaṃ kṛtavān | tatra svayam āsvādanaṃ yathā śrī-caitanya-
caritāmṛte (2.1.11)-
caṇḍī-dāsa vidyāpati rāyera nāṭaka gīti
karṇāmṛta śrī gīta govinda
mahāprabhu rātri dine svarūpa-rāmānandera sane
nāce gāya parama ānanda
etad-abhāve hṛdi yasya preraṇayā pravartito'haṃ varāka-rūpo'pi iti vacanāt | śrī-
mahāprabhunā nija-prākaṭyasya prayojanasya śrīmad-rūpa-gosvāmi-kṛta-śrīmad-
ujjvala-nīlamaṇy-ādibhiḥ sampāditatvāt | prākaṭya-mukhya-prayojanasya hānyā
śrī-mahāprabhoḥ prākaṭyam aprayojakam | tasmāt śrī-mahāprabhoḥ
kṛtāsvādanasya parama-vijña-sevyatvam | yathā tatra śrī-dāsa-gosvāmi-kṛta-
stavāvalyāṃ (śrī-caitanyāṣṭake 4)
anāvedyāṃ pūrvair api muni-gaṇair bhakti-nipuṇaiḥ
śruter gūḍhāṃ premojjvala-rasa-phalāṃ bhakti-latikām |
kṛpālus tāṃ gauḍe prabhu atikṛpābhiḥ prakaṭayan
śacī-sūnuḥ kiṃ me nayana-saraṇīṃ yāsyati padam ||
ataeva śrī-mahāprabhoḥ śakti-rūpaiḥ śrī-rūpa-gosvāmi-caraṇaiḥ śrīmad-ujjvala-
nīlamaṇi-śrī-vidagdha-mādhava-dāna-keli-kaumudy-ādi-granthānāṃ samarthā-
rati-vilāsa-rūpāṇāṃ sūtra-rūpe śrī-smaraṇa-maṅgale pratijñātam-śrī-rādhā-prāṇa-
bandhoḥ iti | evaṃ laghu-bhāgavatāmṛte (1.5.448, 451)-
prapañcāgocaratvena sā līlā prakaṭā matā || iti |
atha prakaṭatāṃ labdhe vrajendra-vihite mahe |
tatra prakaṭayaty eṣa līlā bālyādikā kramāt |
karoti yāḥ prakāśeṣu koṭiśo'prakaṭeṣv api ||
evaṃ stava-mālā-stavāvalī-gaṇoddeśa-dīpikādiṣu prakaṭāprakaṭe vartamānāḥ
parakīyā līlāḥ prārthanīyā vartante | evaṃ śrī-mahāprabhu-pārṣada-vargaiḥ
kṛteṣu saṃskṛta-prākṛta-maya-grantha-nicayeṣu bahu-vidhāni pramāṇāni vartante|
tatra śrī-mahāprabhu-parama-guru-śrī-mādhavendra-purī-gosvāmi-pādiaḥ śrī-
śrī-bhagavat-prāpti-kāle prārthitavān-
ayi dīnadayārdra nātha he,
mathurānātha kadāvalokyase |
hṛdayaṃ tvad-aloka-kātaraṃ
dayita bhrāmyati kiṃ karomy aham || ity ādi |
tat tu pārṣadāḥ śrī-kṛṣṇa-caitanyasya prakaṭāprakaṭe sabhāsu svayam
āsvāditavantas teṣāṃ śiṣya-praśiṣyādayas tad-grantha-dvāreṇedānīm apy
āsvādayanti - jayati jananivāsa ity ādi-vartamāna-prayogair līlā-mātrasya nityatvāt
| tatra pramāṇāni yathā śrī-rāmānanda-rāya-gosvāmi-pādānāṃ jagannātha-
vallabhākhyaṃ nāṭakam, śrī-svarūpa-gosvāmi-pādānāṃ karacā, śrī-gadādhara-
paṇḍita-gosvāmi-pādānāṃ premāmṛta-stotrādi, śrī-narahari-ṭhakkura-pādānāṃ
śrī-kṛṣṇa-bhajanāmṛtādi, śrī-vāsudeva-ghoṣa-pādānāṃ padāvaly-ādi, śrī-
rāghava-paṇḍita-gosvāmi-pādānāṃ śrī-bhaktiratna-prakāśādi, śrī-viṣṇu-purī-
gosvāmi-pādānāṃ bhakti-ratnāvaly-ādi, śrī-sārvabhauma-bhaṭṭācārya-pādānāṃ
śrīman-mahāprabhoḥ śata-nāma-stotrādi, śrī-prabodhānanda-sarasvatī-pādānāṃ
pādānāṃ śrī-vṛndāvana-śatakādi, śrī-sanātana-gosvāmi-pādānāṃ śrī-vaiṣṇava-
toṣaṇy-ādi, śrī-rūpa-gosvāmi-pādānāṃ śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhuḥ, śrī-ujjvala-
nīlamaṇiḥ, śrī-vidagdha-mādhavādi, śrī-gopāla-bhaṭṭa-gosvāmi-pādānāṃ śrī-
bhāgavata-sandarbha-śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛta-ṭīkādiḥ, śrī-raghunātha-bhaṭṭa-
gosvāmi-pādānāṃ tat-śiṣya-dvāreṇa śrībhāgavatādi-bhakti-śāstra-paṭhana-
pāṭhanādikam, śrī-raghunātha-dāsa-gosvāmi-pādānāṃ muktā-carita-stava-mālādi,
śrī-karṇapūra-gosvāmi-pādānāṃ śrī-ānanda-vṛndāvana-campū-śrī-kṛṣṇāhnika-
kaumudī-śrī-gaura-gaṇoddeśa-śrī-caitanya-candrodaya-nāṭakādi, śrī-
bhāgavatācārya-pādānāṃ śrī-kṛṣṇa-prema-taraṅginī, tatra śrīmad-anantācārya-
pāda-śrī-nayanānanda-pādādīnāṃ padāvaly-ādi |
evaṃ ca śrī-mahāprabhos tāmbūla-carvita-janma-śrī-nityānanda-prabhu-sevaka-śrī-
nārāyaṇī-putra-śrī-vṛndāvana-ṭhakkura-varṇita-śrī-caitanya-bhāgavatādi | tat tu
śrī-nityānanda-prabhunā sākṣāt preraṇayā likhitaṃ bhavati | tathā hi śrī-caitanya-
caritāmṛte (1.8.) caitanya-līlāra vyāsa vṛndāvana dāsa ity ādi |
evaṃ śrī-mahāprabhor mata-virodhinaḥ śrīmad-acyutānandādi vinā śrīmad-
advaita-prabhu-putrāḥ śrīmad-advaitācārya-pādais tyaktāḥ | tat tu śrī-caitanya-
caritāmṛtādau prasiddham | evam upamahatsu śrī-locana-dāsa-ṭhakkura-kṛta-śrī-
caitanya-maṅgala-durlabha-sārādi, śrī-kṛṣṇadāsa-kavirāja-mahānubhāva-kṛta-śrī-
govinda-līlāmṛta-śrī-caitanya-caritāmṛta-śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛta-ṭīkādi |
śrīnivāsācārya-kṛta-catuḥ-ślokī-ṭīkādi, śrī-narottama-dāsa-ṭhakkura-śrī-
govinda-kavirāja-kṛta-padāvaly-ādayaḥ sarvatra prasiddhāḥ | evam utkala-nivāsi-
śrī-śyāmānandādīnāṃ padāvalī prasiddhā |
kiṃ ca śrīman-mahāprabhor mantra-sevakaḥ sākṣāt ko'pi śrī-rūpa-sanātanādīnāṃ
ca | tatra śakti-sañcāra-kṛta-sevakatve pramāṇaṃ manaḥ-śikṣāyāṃ (7,12) yadīccher
āvāsaṃ vraja-bhuvi sa-rāgaṃ pratijanuḥ ity atraiva, sa-yūtha-śrī-rūpānuga iha
bhavan gokula-vane ity ādi | śrī-bṛhad-bhāgavatāmṛta-pūrva-khaṇḍe (1.1.1)-
namaś caitanya-devāya sva-nāmāmṛta-sevine |
yad rūpāśrayaṇād yasya ity ādi |
atha śrī-jīva-gosvāmi-pādaḥ śrīmad-rūpa-pādasya bhrātuṣputras tasmāt taṃ
mantra-sevakaṃ kṛtavān | tasya tu śrīman-mahāprabhor darśanaṃ nāsti śrīmad-
rūpādīnām aprakaṭe parakīyātvaṃ svakīyātvaṃ ca mataṃ sva-granthe likhitaṃ tena
| tatra svakīyātvaṃ śrīmad-raghunātha-dāsa-prabhṛtayaḥ śrī-caitanya-pārṣadāḥ
śrī-rūpādi-saṅgino'naṅgī-kṛtavantaḥ | śrī-jīva-pādasya tat tu svecchā-likhanaṃ na
bhavati | kintu parecchā-likhanam | tat-pāṇḍitya-balāt likhana-paripāṭī-darśanena
paṇḍita-janās tat svīkurvanti | ye ca labdha-śrī-mahāprabhu-kṛpā labdha-śrī-
rūpādi-kṛpās te tu sarvathā nāṅgīkurvanti | etan-mata-pravartanaṃ tu kāla-kṛtam
eva | tat tu sarvaṃ kāla-kṛtam manye ity ādi | śreyāṃsi bahu-vighnāni ity ādi ca |
atas tu kecid evaṃ vadanti śrī-jīva-pādas tu bhrātuṣputra eva śiṣyaś ca | tan-mataṃ
svakīyātvam eva | tasmāt brūyuḥ snigdhasya śiṣyasya guravo guhyam apy uta (1.1.8)
ity-ādi-nyāyena śrīmad-rūpa-pāda-mataṃ svakīyātvam eva | evaṃ cet śrīman-
mahāprabhoḥ pārṣadeṣu viruddhaṃ jātam | śrīman-mahāprabhuṇā tu śrīmad-
rūpa-sanātanau prati svakīyātvam upadiṣṭam | anyeṣu tu parakīyātvam
upadiṣṭam iti gurutaraṃ viruddhaṃ syāt | śrīmad-rūpa-gosvāmi-pādānāṃ śakti-
sañcāropadiṣṭa-śrīmaj-jīva-pādādi-śiṣyāṇāṃ sarveṣāṃ parakīyaiva | kevalaṃ śrī-
jīva-gosvāmi-pāda-gaṇa-madhye kvacit kvacid guru-viruddham āścaryaṃ dṛśyate
| yato'dyāpi teṣu santāneṣu evaṃ śiṣyeṣu sva-sva-grantheṣu prakaṭe'prakaṭe ca
parakīyātvaṃ dṛśyate | tasmāt śrīman-mahāprabhos tat-pārṣadādīnāṃ ca
parakīyātvam eva matam | śrīmaj-jīva-pādena tu yat svakīyātvaṃ likhitam tat
parecchayaiva | ataeva śrī-kṛṣṇa-sandarbhe svakīyā-siddhāntānantaraṃ tad-doṣaḥ
prārthanayā svayam eva kṣamāpitaḥ | tathā hi-
yad etat tu mayā kṣudratareṇa taralāyitaṃ |
kṣamatāṃ tat kṣamā-śīlaḥ śrīmān gokula-vallabhaḥ ||
tatra śiṣya-paramparā-śravaṇam āha-gopāla-dāsa-nāmā ko'pi vaiśyaḥ śrī-jīva-
gosvāmi-pādānāṃ priya-śiṣyaḥ | tat-prārthanā-paravaśena tena svakīyātvaṃ
siddhāntitam | ataeva śrīmad-rūpa-sanātana-pādādīnāṃ grantheṣu kutra kutrāpi
chedanādikaṃ kṛtam | kṛtvāpi tatra tatrāpi sva-doṣa-kṣamāpaṇaṃ kṛtam | yathā
śrī-kṛṣṇa-sandarbhe yad etat tu mayā kṣudratameṇa taralāyitam | śrī-laghu-
vaiṣṇava-toṣaṇyāṃ ca (sarvāntime)-
līlā-stavaṣ ṭippaṇī ca seyaṃ vaiṣṇava-toṣaṇī |
yā saṃkṣiptā mayā kṣudratareṇāpi tad-ājñayā ||
abuddhyā buddhyā vā yad iha mayakālekhi sahasā
tathī̀a yad vācchedi dvayam api saheran param api |
aho kiṃ vā yad yan manasi mama visphoritam abhūd
ambhobhis tan mātraṃ yadi balam alaṃ śaṅkita-kulaiḥ ||
harināmāmṛte tan-nāma spaṣṭam evoṭṭaṅkitam | tad yathā-
harināmāmṛta-saṃjñaṃ yad artham etat prakāśayāmāse |
ubhayatra mama mitraṃ sa bhavatu gopāla-dāsākhyaḥ ||
śrī-gopāla-campū-maṅgalācaraṇe ca (GCP 1.5)-
śrī-gopāla-gaṇānāṃ gopālānāṃ pramodāya |
bhavatu samantād eṣā nāmnā gopāla-campūr yā ||
śrīmad-ujjvala-nīlamaṇi-ṭīkāyāṃ ca-
svecchayā likhitaṃ kiñcit kiñcid atra parecchayā |
yat pūrvāpara-sambandhaṃ tat pūrvam aparaṃ param ||
śrī-bhāgavata-sandarbhe ca-
tau santoṣayatā santau śrīla-rūpa-sanātanau |
dākṣiṇātyena bhaṭṭena punar etad vivicyate ||o||
tasyādyaṃ granthanālekhaṃ krāntam utkrānta-khaṇḍitam |
paryālocyātha paryāyaṃ kṛtvā likhati jīvakaḥ ||o||
ity ādikaṃ ca |
śrī-kṛṣṇa-dāsa-nāmā brāhmaṇo gauḍīyaḥ śrīmaj-jīva-vidyādhyayane śiṣyaḥ, na
tu mantra-śiṣyaḥ | teṣāṃ śiṣyākaraṇāt | śiṣya-karaṇe pravṛttiś cet tarhi śrīnivāsa-
narottamādīnāṃ śiṣyatvaṃ śrī-jīvena katham atyāji | tasmāt teṣv aprakaṭeṣu
svādhikārecchayā tan-mantra-śiṣyatva-prakaṭanaṃ kṛṣṇa-dāsena svenaiva kṛtam
| teṣāṃ grantheṣu chedanādi kutra kṛtaṃ, kutrāpi pallavitam |
ataeva śrī-vaiṣṇava-toṣaṇy-ādiṣu kutra kutrāpi saṃśayāspadatvena na sarva-
saṃmatam | tasmād ekasyāprāmāṇyenāny asyāprāmāṇyam iti nyāyāt svakīyātva-
siddhānte sarveṣāṃ śrī-caitanya-pārṣadānām asaṃmatatvena śrīmaj-jīva-pādena
tu parāpekṣā-kṛtena ca parakīyātvaṃ sarva-saṃmataṃ matam iti saṅgatam |
iti śrīmad-rādhā-govinda-deva-sevādhipati-śrī-haridāsa-gosvāmī-caraṇānujīvi-
śrī-rādhā-kṛṣṇa-dāsodīritā bhakti-sādhana-dīpikā-navama-kakṣā
(10)
daśama-kakṣā
(BRS 1.1.10-17)
tatrādau suṣṭhu vaiśiṣṭyam asyāḥ kathayituṃ sphuṭam |
lakṣaṇaṃ kriyate bhakter uttamāyāḥ satāṃ matam ||
tad yathā-
anyābhilāṣitā-śūnyaṃ jñāna-karmādy-anāvṛtam |
ānukūlyena kṛṣṇānuśīlanaṃ bhaktir uttamā ||
yathā śrī-nārada-pañcarātre --
sarvopādhi-vinirmuktaṃ tat-paratvena nirmalam |
hṛṣīkeṇa hṛṣīkeśa-sevanaṃ bhaktir ucyate ||
śrī-bhāgavatasya tṛtīya-skandhe ca (3.29.11-13) --
lakṣaṇaṃ bhakti-yogasya nirguṇasya hy udāhṛtam |
ahaituky avyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame ||
sālokya-sārṣṭi-sāmīpya-sārūpyaikatvam apy uta |
dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā mat-sevanaṃ janāḥ ||
sa eva bhakti-yogākhya ātyantika udāhṛtaḥ |
yenātivrajya triguṇaṃ mad-bhāvāyopapadyate ||
sālokyetyādi-padyastha-bhaktotkarṣa-ṇirūpaṇam |
bhakter viśuddhatā-vyaktyā lakṣaṇe paryavasyati ||
kleṣaghnī śubhadā mokṣa-laghutā-kṛt sudurlabhā |
sāndrānanda-viśeṣātmā śrī-kṛṣṇākarṣiṇī ca sā ||
(BRS 1.1.44-47)
agrato vakṣyamāṇāyās tridhā bhakter anukramāt |
dviśaḥ ṣaḍbhiḥ padair etan māhātyaṃ parikīrtitam ||
kiṃ ca -
svalpāpi rucir eva syād bhakti-tattvāvabodhikā |
yuktis tu kevalā naiva yad asyā apratiṣṭhatā ||
tatra prācīnair apy uktam -
yatnenāpādito'py arthaḥ kuśalair anumātṛbhiḥ |
abhiyuktatarair anyair anyathaivopapādyate ||
(BRS 1.2.1-2)
sā bhaktiḥ sādhanaṃ bhāvaḥ premā ceti tridhoditā ||
tatra sādhana-bhaktiḥ -
kṛti-sādhyā bhavet sādhya-bhāvā sā sādhanābhidhā |
nitya-siddhasya bhāvasya prākaṭyaṃ hṛdi sādhyatā ||
(BRS 1.2.5-7)-
vaidhī rāgānugā ceti sā dvidhā sādhanābhidhā ||
tatra vaidhī --
yatra rāgānavāptatvāt pravṛttir upajāyate |
śāsanenaiva śāstrasya sā vaidhī bhaktir ucyate ||
yatha, dvitīye (2.1.6)-
tasmād bhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ |
śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca smartavyaś cechatābhayam ||
tatra adhikārī (BRS 1.2.15-16)--
yaḥ kenāpy atibhāgyena jāta-śraddho'sya sevane |
nātisakto na vairāgya-bhāg asyām adhikāry asau ||
yathaikādaśe (11.20.28) --
yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddho'stu yaḥ pumān |
na nirviṇṇo nātisakto bhakti-yogo'sya siddhidaḥ ||
atha rāgānugā (BRS 1.2.270)-
virājantīm abhivyaktāṃ vraja-vāsī janādiṣu |
rāgātmikām anusṛtā yā sā rāgānugocyate ||
ṭīkā-abhivyaktaṃ suvyaktaṃ yathā syāt tathā vraja-vāsi-janādiṣu virājantīṃ
rāgātmikāṃ bhaktim anusṛtā yā bhaktiḥ | yā rāgānugā ucyate iti yojanā | vraja-
vāsi-janādiṣv ity atra jana-padena manuṣya-mātraṃ bodhitam | ādi-padena paśu-
pakṣy-ādayo gṛhyante | ataevoktaṃ-
trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ
yat go-dvija-druma-mṛgāḥ pulakāny abibhran | iti |
virājantīm iti viśeṣeṇa rājamānām, na tu dhāmāntara-parivāra-bhaktivad aiśvarya-
jñānādinābhibhūtām | anusṛtety atrānusaraṇaṃ nitya-siddha-vraja-vāsi-jana-bhāva-
ceṣṭānugamanātmakānukaraṇam | tac ca śrī-kṛṣṇa-preṣṭhānugata-niṣṭhaṃ tad
evānugatyam iti phalitārthaḥ | tac ca tad-anugatatve sati tādṛśa-kāya-vāṅ-
mānasīya-sevā-kartṛtvaṃ ceti |
śrī-kṛṣṇa-preṣṭhādhīnatvaṃ yathaikādaśe (11.3.21)-
tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇy upaśamāśrayam ||
ṭīkā ca-uttamaṃ śreyo jijñāsuḥ | śābde brahmaṇi vedākhye niṣṇātaṃ, anyathā
saṃśaya-nirāsakatvāyogyatvād dhetoḥ | pare brahmaṇi aparokṣānubhave ca
niṣṇātam | anyathā yato bodha-saṃcārābhāvāt | pare brahmaṇi niṣṇātatve
dyotakam āha upaśamāśrayam iti |
tatraiva śrīmad-uddhavaṃ prati śrī-bhagavān (11.10.12)-
ācāryo'raṇir ādyaḥ syād ante-vāsy uttarāraṇiḥ |
tat-sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā-sandhiḥ sukhāvahaḥ ||
ṭīkā-ādyo'dharaḥ | tat-sandhānaṃ ca tayor madhyamaṃ manthana-kāṣṭhāṃ
pravacanam upadeśaḥ | vidyā śāstrotthaṃ jñātam | tatra sandhau bhavo'gnir iva |
tathā ca śrutiḥ-ācāryaṃ pūrva-rūpaḥ antevāsy uttara-rūpaḥ ity ādi | ataeva tad-
vijñānārthaṃ sa gurum evābhigacchet iti | ācāryavān puruṣo veda iti | naiṣā tarkeṇa
matir āpaneyā ity ādi ca |
tathā śrī-kṛṣṇa-preṣṭha-guru-saṃsargeṇaiva tad-bhāvotpattiḥ syāt | nānyatheti
bhāvaḥ | ataeva śrī-bhāgavate (11.17.27)-
ācāryaṃ māṃ vijānīyān nāvamanyeta karhicit |
na martya-buddhyāsūyeta sarva-deva-mayo guruḥ ||
nitya-siddhasya bhāvasya prākaṭyaṃ hṛdi sādhyatā (BRS 1.2.2) iti nitya-siddhasya
bhāvasya sādhaka-bhaktānāṃ hṛdi svayaṃ prakaṭanaṃ sādhyatā | tat-tad-bhāvādi-
mādhurye śrute dhīr yad apekṣate (BRS 1.2.292) ity āśrayiṣyamāṇe gurau tad-
bhāva-mādhuryaṃ sutarāṃ dṛśyate | etādṛśe śrī-kṛṣṇa-rūpa-gurau dṛṣṭe sati
lobhaḥ svataḥ eva utpadyate | yathā (BRS 1.2.241)-
dṛg-ambhobhir dhautaḥ pulaka-patalī maṇḍita-tanuḥ
skhalann antaḥ-phullo dadhad atipṛthuṃ vepathum api |
dṛśoḥ kakṣāṃ yāvan mama sa puruṣaḥ ko'py upayayau
na jāte kiṃ tāvan matir iha gṛhe nābhiramate ||
atha śravaṇa-guru-bhajana-śikṣā-gurvoḥ prāyikam ekatvam iti | yathā tathaivāha
śrī-bhakti-sandarbhe (206)-
tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ |
amāyayānuvṛttyā yais tuṣyed ātmātma-do hariḥ || (BhP 11.2.21) iti |
tatraiva bhagavān devaḥ |
śikṣā-guror apy āvaśyakatvam āha śrī-daśame (10.87.33)-
vijita-hṛṣīka-vāyubhir adānta-manas tura-gaṃ
ya iha yatanti yantum ati-lolam upāya-khidaḥ |
vyasana-śatānvitāḥ samavahāya guroś caraṇaṃ
vaṇija ivāja santy akṛta-karṇa-dharā jaladhau ||
ṭīkā-ye guroś caraṇaṃ samavahāān āśrityātilola-madāntam adamitaṃ mana eva
turagaṃ durgama-sāmyād vijitair indriyaiḥ prāṇaiś ca yantuṃ bhagavad-
antarmukhīkartuṃ prayatante | te upāya-khidas teṣu teṣūpāyeṣu khidyante | ato
vyasana-śatānvitā bhavanti | ataeva iha saṃsāra-samudre santi tiṣṭhanti duḥkham
eva prāpnuvantīty arthaḥ | jaladhau akṛta-karṇadharā asvīkṛta-nāvikā vaṇijo yathā
tadvat |
śrī-guru-pradarśita-bhagavad-bhakti-bhajana-prakāreṇa bhagavad-dharma-jī̀iāne
sati tat-kṛpayā vyasanānabhibhūtau ca satyāṃ śīghram eva mano niścalaṃ bhavatīti
bhāvaḥ |
atha brahma-vaivarte-
guru-bhaktyā sa milati smaraṇāt sevyate budhaiḥ |
milito'pi na labhyate jīvair ahamikā-paraiḥ ||
ataeva nārada-pañcarātre tat-pūjanasyāvaśyakatvam uktaṃ, yathā-
vaiṣṇavaṃ jñāna-vaktāraṃ yo vidyād viṣṇuvad gurum |
pūjayed vāṅ-manaḥ-kāyaiḥ sa śāstrajñaḥ sa vaiṣṇavaḥ ||
śloka-pādasya vaktāpi yaḥ pūjyaḥ sa sadaiva hi |
kiṃ punar bhagavad-viṣṇoḥ svarūpaṃ vitanoti yaḥ || ity ādi |
tasmāt śrī-guror āvaśyakatvam | tac-caraṇāvalambanaṃ vinā premotpattir na
bhavatīti niṣkarṣārthaḥ |
śrī-raghunātha-dāsa-gosvāmi-pādenokta-manaḥ-śikṣāyāṃ, yathā-
śacī-sūnuṃ nandīśvara-pati-sutatve guru-varaṃ
mukunda-preṣṭhatve smara ity ādi |
kālikā-purāṇe śyāmā-rahasye-
madhu-lobhād yathā bhṛṅgaḥ puṣpāt puṣpāntaraṃ vrajet |
jñāna-lobhāt tathā śiṣyo guror gurv-antaraṃ vrajet ||
stavāvalyāṃ ca (manaḥ-śikṣā 3,12)-
yadīccher āvāsaṃ vraja-bhuvi sa-rāgaṃ pratijanur
yuva-dvandvaṃ tac cet paricartium ārād abhilaṣeḥ |
svarūpaṃ śrī-rūpaṃ sa-gaṇam iha tasyāgrajam api
sphuṭaṃ premṇā nityaṃ smara nama tadā tvaṃ śṛṇu manaḥ ||
sa-yūthaḥ śrī-rūpānuga iha bhavan gokula-vane
jano rādhā-kṛṣṇātula-bhajana-ratnaṃ sa labhate ||
(vilāpa-kusumāñjalī, 14)-
yad-avadhi mama kācin mañjarī rūpa-pūrvā
vraja-bhuvi bata netra-dvandva-dīptiṃ cakāra |
tad-avadhi tava vṛndāraṇya-rājñi prakāmaṃ
caraṇa-kamala-lākṣā-sandidṛkṣā mamābhūt || iti |
ata etādṛśānugatyaṃ vinā śrī-nandanandanasya tathāvidha-svarūpa-prāptir na
bhavati tatrāpi śrī-rūpānugatyaṃ vinā śrī-rādhā-kṛṣṇātula-bhajana-ratnaṃ na
labhata iti niṣkarṣārthaḥ |
prasaṅgāt ācārya-lakṣaṇaṃ, yathā vāyu-purāṇe-
ācinoti yaḥ śāstrārthān svācāraiḥ sthāpayaty api |
svayam ācarate yasmāt tasmād ācārya ucyate ||
yathā viṣṇu-smṛtau (HBV 1.45-46)-
paricaryā-yaśo-lābha-lipsuḥ śiṣyād gurur nahi |
kṛpā-sindhuḥ susampūrṇaḥ sarva-sattvopakārakaḥ ||
niḥspṛhaḥ sarvataḥ siddhaḥ sarva-vidyā-viśāradaḥ |
sarva-saṃśaya-saṃchettā nālaso gurur āhṛtaḥ ||
gautamīye-
na japo nārcanaṃ naiva dhyānaṃ nāpi vidhi-kramaḥ |
kevalaṃ satataṃ kṛṣṇa-caraṇāmbhoja-bhāvinām || iti |
kiṃ ca-
nāyikānāṃ ca sarvāsāṃ madhyā śreṣṭhatamā matā |
prāyaḥ sarva-rasotkarṣo madhyāyām eva yujyate || ity ādi |
darśitam eva | kiṃ ca-tvadīyatā-madīyatā-madhyayor madhye madīyatā śreṣṭhā
|
iyaṃ śrī-kṛṣṇa-līlā ca śreṣṭhā sarva-pradāyikā |
na dātavyā na prakāśyā jane tv anadhikāriṇi ||
tathā hi (pādme)-
māṃ ca gopaya yena syāt sṛṣṭir eṣottarottarā | iti |
śrī-bhāgavate prathama-skandhe (1.1.8) brūyuḥ snigdhasya śiṣyasya guravo guhyam
apy uta iti bṛhad-gautamīye ca |
iti śrīmad-rādhā-govinda-deva-sevādhipati-śrī-haridāsa-gosvāmī-caraṇānujīvi-
śrī-rādhā-kṛṣṇa-dāsodīritā bhakti-sādhana-dīpikā-daśama-kakṣā sampūrṇa |
śrī-sādhan-dīpikā samāptā |
śrī-śrīmad-gurave samarpitam astu |
[*ENDNOTE #1] Not found in my edition.
[*ENDNOTE #2] viśākhe ! idam api alpam etat tat śṛṇu | sa kila aśruta-cara-
sādharmaḥ sammohana-mādhurī-bhara-navyaḥ sarvopari-virājamāno priya-
vayasyasya sakala-gokula-patitvena govindābhiṣeka-mahotsavaḥ kasya vā garvaṃ na
khalu kharvayati ?
Original text: Sādhanadīpikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0