સાધનદીપિકા · અધ્યાય 16

(9)
નવમ-કક્ષા
અથ મુખ્યં તત્ત્વં નિરૂપ્યતે । શ્રી-ભાગવતે (1.2.11)-
વદન્તિ તત્ તત્ત્વ-વિદસ્ તત્ત્વં યજ્ જ્ઞાનમ્ અદ્વયમ્ ।
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ ભગવાન્ ઇતિ શબ્દ્યતે ॥
અત્ર તત્-તત્ત્વ-ત્રયેષુ ભગવાન્ એવ મુખ્યઃ । ભગવાન્ સ્વયં ભગવાન્ । સ તુ
શ્રી-કૃષ્ણો વ્રજેન્દ્ર-નન્દનો ગોવિન્દ એવ । તત્ર પ્રમાણમ્-
ઈશ્વરઃ પરમઃ કૃષ્ણઃ સચ્ચિદાનન્દ-વિગ્રહઃ ।
અનાદિર્ આદિર્ ગોવિન્દઃ સર્વ-કારણ-કારણમ્

યત્ તુ બ્રહ્મ, તદ્ અસ્યૈવ પ્રભા-રૂપમ્, યથા-
યસ્ય પ્રભા પ્રભવતો જગદ્-અણ્ડ-કોટિ-
કોટિષ્વ્ અશેષ-વસુધાદિ વિભૂતિ-ભિન્નમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ અનન્તમ્ અશેષ-ભૂતં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

તત્ર ભગવદ્-ગીતા બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
યશ્ ચ પરમાત્મા સ તુ અસ્ય ભગવતોઽંશાંશ-રૂપઃ, યથા દ્વિતીયે (2.2.8)-
કેચિત્ સ્વ-દેહાન્તર્-હૃદયાવકાશે
પ્રાદેશ-માત્રં પુરુષં વસન્તમ્ ।
ચતુર્-ભુજં કઞ્જ-રથાઙ્ગ-શઙ્ખ-
ગદા-ધરં ધારણયા સ્મરન્તિ ॥
કૃષ્ણ-બ્રહ્મણોર્ ઐક્યમ્ (બ્ર્સ્ 2.3.218) કિરણારોકોપમાજુષોઃ ઇત્ય્ આદેઃ । અતસ્ તત્-
તત્ત્વ-ત્રયેષુ પરમ-તત્ત્વ-રૂપસ્ય સ્વયં-ભગવતો મુખ્યત્વં દૃશ્યતે । તસ્માદ્
યોગ-ત્રયેષુ ભક્તિ-યોગ એવ મુખ્યઃ । સ તુ અન્યાભિલાષિતા-શૂન્યમ્ ઇત્ય્ આદુઅ
ઉત્તમત્વેન ગૃહીતઃ । યથા શ્રી-ભાગવતે (11.11.48)-
પ્રાયેણ ભક્તિ-યોગેન સત્-સઙ્ગેન વિનોદ્ધવ ।
નોપાયો વિદ્યતે સમ્યક્ પ્રાયણં હિ સતામ્ અહમ્ ॥ ઇત્ય્ આદેઃ ।
[ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ 1.2.1,5]-
સા ભક્તિઃ સાધનં ભાવઃ પ્રેમા ચેતિ ત્રિધોદિતા ।
વૈધી રાગાનુગા ચેતિ સા દ્વિધા સાધનાભિધા ॥
તત્ર રાગાનુગાયા મુખ્યત્વમ્, યથા (બ્ર્સ્ 1.2.281)-
રાગ-બન્ધેન કેનાપિ તં ભજન્તો વ્રજન્ત્ય્ અમી ।
અઙ્ઘ્રિ-પદ્મ-સુધાઃ પ્રેમ-રૂપાસ્ તસ્ય પ્રિયા જનાઃ ॥
વૈશિષ્ટ્યં પાત્ર-વૈશિષ્ટ્યાદ્ રતિર્ એષોપગચ્છતિ । ઇતિ (બ્ર્સ્ 2.5.1)
યથાવિધ-સ્વરૂપાનુગત્ય-લક્ષણં શ્રીમત્-પ્રભુ-ચરણૈઃ (બ્ર્સ્ 1.2.270)-
વિરાજન્તીમ્ અભિવ્યક્તાં વ્રજ-વાસી જનાદિષુ ।
રાગાત્મિકામ્ અનુસૃતા યા સા રાગાનુગોચ્યતે ॥
ઇતિ પૂર્વં વિચારિતમ્ અસ્તિ । શ્રીભાગવતે ચ (10.14.32)-
અહો ભાગ્યમ્ અહો ભાગ્યં નન્દ-ગોપ-વ્રજૌકસામ્ ।
યન્-મિત્રં પરમાનન્દં પૂર્ણં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥
અથ રાગાનુગા સા દ્વિધા સમ્બન્ધાનુગા કામાનુગા ચ । તત્ર કામાનુગા
મુખ્યા । સા દ્વિધા સમ્ભોગેચ્છામયી તત્-તદ્-ભાવેચ્છામયી ચ ।
કેલિ-તાત્પર્યવત્ય્ એવ સમ્ભોગેચ્છા-મયી ભવેત્ ।
તદ્-ભાવેચ્છાત્મિકા તાસામ્ ભાવ-માધુર્ય-કામિતા ॥ (બ્ર્સ્ 1.2.299)
તત્રાધિકારી-
શ્રી-મૂર્તેર્ માધુરીં પ્રેક્ષ્ય તત્-તલ્-લીલાં નિશમ્ય વા ।
તદ્-ભાવાકાણ્ક્ષિણો યે સ્યુસ્ તેષુ સાધનતાનયોઃ । (બ્ર્સ્ 1.2.3)
મત્તોઽસ્ય સુખં ભ્ આદ્ ઇતિ સમ્ભોગેચ્છામયી । મત્તોઽનયોઃ સુખં ભૂયાદ્ ઇતિ તત્-
તદ્-ભાવેચ્છામયીતિ દ્વયોર્ ભેદઃ । યથા શ્રી-ભાગવતે (10.44.14)
ગોપ્યસ્ તપઃ કિમ્ અચરન્ યદ્ અમુષ્ય રૂપં
લાવણ્ય-સારમ્ અસમોર્ધ્વમ્ અનન્ય-સિદ્ધમ્ ।
દૃગ્ભિઃ પિબન્ત્ય્ અનુસવાભિનવં દુરાપમ્
એકાન્ત-ધામ યશસઃ શ્રિય ઐશ્વરસ્ય ॥
ત્રૈલોક્યે પૃથિવી ધન્યા યત્ર વૃન્દાવનં પુરી ।
તત્રાપિ ગોપિકાઃ પાર્થ તત્ર રાધાભિધા મમ ॥
શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ (2.5.38) ચ-યથોત્તરમ્ અસૌ ઇત્ય્ આદિ, ઇત્ય્ ઉદ્ધવાદયોઽપ્ય્
એતં વાઞ્છતિ ભગવત્-પ્રિયાઃ । (1.2.286) ઇતિ । તદ્ યથા (ભ્પ્ 10.47.61)-
આસામ્ અહો ચરણ-રેણુ-જુષામ્ અહં સ્યાં
વૃન્દાવને કિમ્ અપિ ગુલ્મ-લતૌષધીનામ્ ।
યા દુસ્ત્યજં સ્વ-જનમ્ આર્ય-પથં ચ હિત્વા
ભેજુર્ મુકુન્દ-પદવીં શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યામ્ ॥
બ્રહ્મ-સ્તુતિઃ (10.14.34)-
તદ્ ભૂરિ-ભાગ્યમ્ ઇહ જન્મ કિમ્ અપ્ય્ અટવ્યાં
યદ્ ગોકુલેઽપિ કતમાઙ્ઘ્રિ-રજોઽભિષેકમ્ । ઇત્ય્ આદિ ।
અતો વ્રજ-વાસિ-જનાદિષુ વિરાજમાનાયા રાગાત્મિકાયા મુખ્યત્વેન રાગાનુગાયા
મુખ્યત્વમ્ । તદ્-અનુસારત્વાત્ । અસ્યામ્ એવ રાગાનુગાયાં ગૃહસ્થોદાસીન-
ભેદેનાધિકારિણો દ્વિવિધા દૃશ્યન્તે । તત્ર ઉદાસીના મુખ્યાઃ । તદ્ યથા શ્રી-
નારદ-વાક્યે (ભ્પ્ 1.5.5)-
તત્ સાધુ મન્યેઽસુર-વર્ય દેહિનાં
સદા સમુદ્વિગ્ન-ધિયામ્ અસદ્-ગ્રહાત્ ।
હિત્વાત્મ-પાતં ગૃહમ્ અન્ધ-કૂપં
વનં ગતો યદ્ ધરિમ્ આશ્રયેત ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
કિં વાસનં તે ગરુડાસનાય
કિં ભૂષણં કૌસ્તુભ-ભૂષણાય ।
લક્ષ્મી-કલત્રાય કિમ્ અસ્તિ દેયં
વાગીશ કિં તે વચનીયમ્ આસ્તે ॥ ઇત્ય્ આદેઃ ।
ઐશ્વર્ય-માધુર્યાનુભવિ-ભક્તાનાં દિવિવ્ધત્વેઽપિ પુનશ્ ચતુર્વિધા ભક્તાઃ
શ્રી-લઘુ-ભાગવતામૃતે (2.5.39)-
યસ્ય વાસઃ પુરાણાદૌ ખ્યાતઃ સ્થાન-ચતુષ્ટયે ।
વ્રજે મધુપુરે દ્વાર-વત્યાં ગોલોક એવ ચ ॥
તત્રૈવ (1.5.488-9)-
વ્રજેશાદેર્ અંશ-ભૂતા યે દ્રોણાદ્યા અવાતરન્ ।
કૃષ્ણસ્ તાન્ એવ વૈકુણ્ઠે પ્રાહિણોદ્ ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ॥
પ્રેષ્ઠેભ્યોઽપિ પ્રિઅયતમૈર્ જનૈર્ ગોકુલ-વાસિભિઃ ।
વૃન્દારણ્યે સદૈવાસૌ વિહારં કુરુતે હરિઃ ॥
બૃહદ્-ગણોદ્દેશ-દીપિકાયામ્ (125)-સર્વા એવાખિલં કર્મ જાનન્તે ઇત્ય્ આદેઃ । તથા
હિ લઘુ-ભાગવતામૃતે (1.5.498)-યત્ તુ ગોલોક-નામ સ્યાત્ તચ્ ચ ગોકુલ-વૈભવમ્
ઇતિ । તથાપિ સ્તવ-માલાયાં (નન્દાપહરણમ્) ચ-વૈકુણ્ઠં યઃ સુષ્ઠુ
સન્દર્શ્ય ઇત્ય્ આદિ ।
શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે (116) શ્રી-વૃન્દાવને શ્રી-ગોલોક-દર્શનં તુ
તસ્યૈવાપરિચ્છિન્નસ્ય ગોલોકાખ્ય-વૃન્દાવનાપ્રકટ-પ્રકાશ-વિશેષઃ
પર્યવસ્યતીતિ માહાત્મ્યાવલમ્બનેન ભજતાં સ્ફુરતીતિ જ્ઞેયમ્ । તત્ તુ ન
કેવલમ્ ઉપાસના-સ્થાનમ્ એવેદં પ્રાપ્તિ-સ્થાનમ્ ઇદમ્ એવ ।
તત્રોપાસકાશ્ ચતુર્વિધાઃ-કેવલૈશ્વર્યાનુભવિનઃ, માધુર્ય-
મિશ્રૈશ્વર્યાનુભવિનઃ, ઐશ્વર્ય-મિશ્ર-માધુર્યાનુભવિનઃ, કેવલ-
માધુર્યાનુભવિનશ્ ચ । તત્ર કેવલૈશ્વર્યાનુભવિનાં સ્થાનં વૈકુણ્ઠં
માધુર્ય-મિશ્રૈશ્વર્યાનુભવિનાં મહા-વૈકુણ્ઠ-પર-વ્યોમ-ગોલોકમ્ ।
ઐશ્વર્ય-મિશ્ર-માધુર્યાનુભવિનાં પુર-દ્વયમ્ । કેવલ-માધુર્યાનુભવિનાં
તુ શ્રી-વૃન્દાવનમ્ (બ્ર્સ્ 1.2.303)-
રિરંસાં સુષ્ઠુ કુર્વન્ યો વિધિ-માર્ગેણ સેવતે ।
કેવલેનૈવ સ તદા મહિષીત્વમ્ ઇયાત્ પુરે ॥
કિં ચ સ્વકીયા-પરકીયયોર્ મધ્યે પરકીયાયામ્ એવ મુખ્યો રસો જાયતે ઇતિ
પૂર્વં વિચારિતોઽસ્તિ । અતો રતિસ્ ત્રિધા-સાધારણી સમઞ્જસા સમર્થા ચ । તત્ર
સાધારણી સમ્ભોગેચ્છા-નિદાના કુબ્જાદિષુ । સમઞ્જસા તુ પત્નીભાવાભિમાન-
મયી ક્વચિદ્ ભેદિત-સમ્ભોગેચ્છા-સાન્દ્રા રુકિમ્ણ્ય્-આદિષુ । સમર્થા ખલુ સ્વ-
સ્વરૂપ-જાતા શ્રી-કૃષ્ણ-સુખ-સ્વરૂપા સાન્દ્રતમા શ્રી-રાધિકાદિષુ । યથા (ઉન્
14.53)-
સ્વ-સ્વરૂપાત્ તદીયાદ્ વા જાતા યત્-કિંચિદ્-અન્વયાત્ ।
સમર્થા સર્વ-વિસ્મારિ-ગન્ધા સાન્દ્રતમા મતા ॥
કિં ચ મન્ત્ર-મયી સ્વારસિક્યોર્ મધ્યે સ્વારસિકી શ્રેષ્ઠા । સ્વારસિકી ચાત્ર શ્રી-
રાધા-પ્રાણ-બન્ધોર્ ઇત્ય્ અત્ર માસયામ્ અપિ સેવાયાં સદ્-ભાવાત્ । અતએવ ગીતાયાં
(12.10)-
અભ્યાસેઽપ્ય્ અસમર્થોઽસિ મત્કર્મપરમો ભવ ।
મદર્થમ્ અપિ કર્માણિ કુર્વન્ સિદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥
અભ્યાસો નામ મનો-યોગો મત્-કર્મ શ્રવણ-કીર્તનાદિ ।
શ્રી-હરિ-ભક્તિ-વિલાસે (20.382)-
એવમ્ એકાન્તિનાં પ્રાયઃ કીર્તનં સ્મરણં પ્રભોઃ ।
કુર્વતાં પરમ-પ્રીત્યા ઇત્ય્ આદિ ।
એવં ભક્તિ-સન્દર્ભે[*એન્દ્નોતે #12]--
સદ્-ધર્મ-શાસકો નિત્યં સદાચાર-નિયોજકઃ ।
સમ્પ્રદાયી કૃપા-પૂર્ણો વિરાગી ગુરુર્ ઉચ્યતે ॥
ટીકા-વિરાગી વિશિષ્ટ-રાગવાન્ । તસ્માદ્ દોષ-દૃષ્ટ્યા વિષય-પરિત્યાગઃ સુતરાં
લભ્યતે ।
તથા હિ-
વિષયાવિષ્ટ-ચિત્તાનાં વિષ્ણ્વ્-આવેશઃ સુદૂરતઃ ।
વારુણી-દિગ્-ગતં વસ્તુ વ્રજન્ન્ ઐન્દ્રીં કિમ્ આપ્નુયાત્ ॥[*એન્દ્નોતે #13]
ગૃહારમ્ભો હિ દુઃખાય ન સુખાય કદાચન । ઇતિ ચ ।
શ્રી-પ્રહ્લાદ-વાક્યે (7.5.5) ચ-
તત્ સાધુ મન્યેઽસુર-વર્ય દેહિનાં
સદા સમુદ્વિગ્ન-ધ્યામ્ અસદ્-ગ્રહાત્ ।
હિત્વાત્મ-પાતં ગૃહમ્ અન્ધ-કૂપં
વનં ગતો યદ્ ધરિમ્ આશ્રયેત ॥

શ્રી-ભાગવતે ભગવદ્-ઉક્તૌ (11.7.6)-
ત્વં તુ સર્વં પરિત્યજ્ય સ્નેહં સ્વ-જન-બન્ધુષુ ।
મય્ય્ આવેશ્ય મનઃ સમ્યક્ સમ-દૃગ્ વિચરસ્વ ગામ્ ॥
ત્યક્ત્વા સ્વ-ધર્મં ચરણામ્બુજં હરેર્
ભજન્ન્ અપક્વોઽથ પતેત્ તતો યદિ ।
યત્ર ક્વ વાભદ્રમ્ અભૂદ્ અમુષ્ય કિં
કો વાર્થ આપ્તોઽભજતાં સ્વ-ધર્મતઃ ॥ ઇતિ ।
(ગીતા 18.65)-
સર્વ-ધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામ્ એકં શરણં વ્રજ ।
(ગીતા 9.30)-
અપિ ચેત્ સુદુરાચારો ભજતે મામ્ અનન્ય-ભાક્ ।
સાધુર્ એવ સ મન્તવ્યઃ સમ્યગ્ વ્યવસિતો હિ સઃ ॥
(ગીતા 9.22)-
અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગ-ક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્ ॥
ઇત્ય્ આદેઃ બહુશઃ ।
વિશેષતો રાગાનુગાધિકારિ-લક્ષણં દર્શયતિ (બ્ર્સ્ 1.4.7)-
ન પતિં કામયેત્ કઞ્ચિદ્ બ્રહ્મચર્ય-સ્થિતા સદા ।
તમ્-એવ મૂર્તિં ધ્યાયન્તી ચન્દ્રકન્તિર્-વરાનના ॥
સ્મરણં કીર્તનં કેલિઃ પ્રેક્ષણં ગુહ્ય-ભાષણમ્ ।
સઙ્કલ્પોઽધ્યવસાયશ્ ચ ક્રિયા-નિર્વૃતિર્ એવ ચ ॥
એતન્-મૈથુનમ્ અષ્ટાઙ્ગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
વિપરીતં બ્રહ્મચર્યમ્ એતદ્ એવાષ્ટ-લક્ષણમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
યે તુ ભગવત્-પરિકરાણાં વિષયા દૃશ્યન્તે । તે તુ સિદ્ધાનાં તેષાં ભવ-
બન્ધનાય ન ભવન્તિ । નિત્ય-સિદ્ધા મુકુન્દવત્ ઇત્ય્ આદેઃ । કિં ચ શ્રી-સ્વામિ-
ચરણૈઃ ગૃહ-સ્થિતસ્ય પુનર્ આસક્તિ-સમ્ભવાત્ ઇત્ય્ આદેઃ ।
પ્રસઙ્ગાત્ શિષ્ય-લક્ષણમ્ (હ્બ્વ્ 1.59-62, મન્ત્ર-મુક્તાવલ્યામ્)-
શિષ્યઃ શુદ્ધાન્વયઃ શ્રીમાન્ વિનીતઃ પ્રિય-દર્શનઃ ।
સત્ય-વાક્ પુણ્ય-ચરિતોઽદભ્ર-ધીર્ દમ્ભ-વર્જિતઃ ॥
કામ-ક્રોધ-પરિત્યાગી ભક્તશ્ ચ ગુરુ-પાદયોઃ ।
દેવતા-પ્રવણઃ કાય-મનો-વાગ્ભિર્ દિવા-નિશમ્ ॥
નીરુજો નિર્જિતાશેષ-પાતકઃ શ્રદ્ધ્યાન્વિતઃ ।
દ્વિજ-દેવ-પિતૄણાં ચ નિત્યમ્ અર્ચા-પરાયણઃ ॥
યુવા વિનિયતાશેષ-કરણઃ કરુણાલયઃ ।
ઇત્ય્ આદિ-લક્ષણૈર્ યુક્તઃ શિષ્યો દીક્ષાધિકારવાન્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
નન્વ્ અનુકાર્ય-જ્ઞાનં વિના કથમ્ અનુસરણ-જ્ઞાનમ્ । ઇત્ય્ અત આહ-
રાગાનુગા-વિવેકાર્થમ્ આદૌ રાગાત્મિકોચ્યતે ॥ (બ્ર્સ્ 1.2.271)
ટીકા-અથ સ્વરૂપ-લક્ષણ-તટસ્થ-લક્ષણાભ્યાં તામ્ એવોપપાદયતિ ।
ઇષ્ટે સ્વારસિકી રાગઃ પરમાવિષ્ટતા ભવેત્ ।
તન્-મયી યા ભવેદ્ ભક્તિઃ સાત્ર રાગાત્મિકોદિતા ॥ (બ્ર્સ્ 1.2.272)
ટીકા-ઇષ્ટે સ્વાભીપ્સિત-પ્રેમ-વિષયે શ્રી-નન્દ-નન્દને ઇતિ યાવત્ । સ્વારસિકી
સ્વાભાવિકી પરમાવિષ્ટતા કાયિકી વાચિકી માનસી ચેષ્ટા । સા રાગો ભવેત્ । તન્-
મયી તન્-માત્ર-પ્રેરિતા યા ભક્તિઃ સા રાગાતિમ્કોદિતેતિ યોજના । ઇષ્ટે પ્રેમમય-
ગાઢ-તૃષ્ણેતિ સ્વરૂપ-લક્ષણમ્ । ઇષ્ટે સ્વારસિકી પરમાવિષ્ટતેતિ તટસ્થ-
લક્ષણમ્ ।
અથ તસ્યા વિભાગમ્ આહ (બ્ર્સ્ 1.2.273)-
સા કામરૂપા સમ્બન્ધ-રૂપા ચેતિ ભવેદ્ દ્વિધા ॥
યદ્યપિ કામ-રૂપાયામ્ અપિ સમ્બન્ધ-વિશેષોઽસ્ત્ય્ એવ, તથાપિ પૃથગ્-ઉપાદાનં
વૈશિષ્ટ્યાપેક્ષયા ।
તત્ર કામ-રૂપમ્ આહ (બ્ર્સ્ 1.2.283)-
સા કામરૂપા સમ્ભોગ-તૃષ્ણાં યા નયતિ સ્વતામ્ ।
યદ્ અસ્યાં કૃષ્ણ-સૌખ્યાર્થમ્ એવ કેવલમ્ ઉદ્યમઃ ॥
અથ સમ્બન્ધ-રૂપા (બ્ર્સ્ 1.2.288)-
સમ્બન્ધ-રૂપા ગોવિન્દે પિતૃત્વાદ્ય્-આભિમાનિતા ।
અત્રોપલક્ષણતયા વૃષ્ણીનાં વલ્લવા મતાઃ ॥
અત્ર શુદ્ધ-સમ્બન્ધ-રૂપાયાં સમ્બન્ધાદ્ વૃષ્ણયઃ (7.1.20) ઇત્ય્ અત્ર વૃષ્ણીનામ્
ઉપલક્ષણતયા યે વલ્લવાઃ પ્રાપ્તાસ્ ત એવાત્ર મતાઃ । ન તુ મહિમ-જ્ઞાન-યુક્તા
દ્વારકાદિ-નિત્ય-સિદ્ધ-ભક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ વેત્તુમ્ એવોપપાદયતિ (1.2.288)-
યદૈશ્ય-જ્ઞાન-શૂન્યત્વાદ્ એષાં રાગે પ્રધાનતા ॥
અથ પૂર્વોક્ત-રાગાનુગા-ભક્તેર્ વિભાગમ્ આહ (1.2.290)-
રાગાત્મિકાયા દ્વૈવિધ્યાદ્ દ્વિધા રાગાનુગા ચ સા ।
કામાનુગા ચ સમ્બન્ધાનુગા ચેતિ નિગદ્યતે ॥
તત્ર અધિકારિ-લક્ષણમ્ (1.2.291)-
રાગાત્મિકાઇક-નિષ્ઠા યે વ્રજ-વાસિ-જનાદયઃ ।
તેષાં ભાવાપ્તયે લુબ્ધો ભવેદ્ અત્રાધિકારવાન્ ॥
નનુ રાગાનુગાયાં લુબ્ધશ્ ચેદ્ અધિકારવાન્ તર્હિ લોભ-જ્ઞાનં વિના કથં
પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ અત આહ લોભ-સ્વરૂપમ્ (બ્ર્સ્ 1.2.292)-
તત્-તદ્-ભાવાદિ-માધુર્યે શ્રુતે ધીર્ યદ્ અપેક્ષતે ।
નાત્ર શાસ્ત્રં ન યુક્તિં ચ તલ્-લોભોત્પત્તિ-લક્ષણં ॥
ટીકા-તત્-તદ્-ભાવાદિ-માધુર્યે શ્રુતે શ્રી-કૃષ્ણ-ભક્ત-મુખાત્ શ્રી-
ભાગવતાદિષુ શ્રવણ-દ્વારા યત્ કિઞ્ચિદ્ અનુભૂતે સતિ ધીર્ યન્-માધુર્યાદિકમ્
અપેક્ષતે કદા મમ તદ્-ભાવ-માધુર્ય-ચેષ્ટા માધુર્યં ચ ભવેત્ ઇતિ તદ્ એવ
લોભોત્પત્તેર્ લક્ષણં સ્વરૂપમ્ । અત આશ્રયિષ્યમાણે ગુરૌ તદ્-ભાવ-માધુર્યમ્
આયાતમ્ । યતઃ (ભ્પ્ 11.2.21) તસ્માદ્ ગુરું પ્રપદ્યેત જિજ્ઞાસુઃ શ્રેય ઉત્તમમ્ ઇત્ય્
એકાદશ-સ્કન્ધ-પદ્ય-ટીકાયાં શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિભિર્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ । અન્યથા
ન્યાયતો બોધ-સંચારાભાવાત્ ।
વિક્રીડિતં વ્રજ-વધૂભિર્ ઇદં ચ વિષ્ણોઃ
શ્રદ્ધાન્વિતો યઃ શૃણુયાદ્ અથ વર્ણયેદ્ વા ।
ભક્તિં પરાં ભગવતિ પરિલભ્ય કામં
હૃદ્-રોગમ્ આશ્વ્ અપહિનોત્ય્ અચિરેણ ધીરઃ ॥ (ભ્પ્ 10.33.39)
ટીકા--હૃદ્-રોગં કામાદિકમ્ અપિ શીઘ્રમ્ એવ ત્યજતિ । અત્ર સામાન્યતોઽપિ
પરમત્વ-સિદ્ધેસ્ તત્રાપિ પરમ-શ્રેષ્ઠ-શ્રી-રાધા-સંવલિત-લીલા-મય-તદ્-
ભજનં તુ પરમતમમ્ એવેતિ સ્વતઃ સિધ્યતિ । કિન્તુ રહસ્ય-લીલા તુ પૌરુષ-
વિકારવદ્ ઇન્દ્રિયૈઃ પિતૃ-પુત્ર-દાસ-ભાવૈશ્ ચ નોપાસ્યા સ્વીય-ભાવ-વિરોધાત્ ।
રહસ્યત્વં ચ તસ્યાઃ ક્વચિદ્ અલ્પાંશેન ક્વચિત્ તુ સર્વાંશેનેતિ જ્ઞેયમ્ । (ભક્તિ-
સન્દર્ભે 338)
તત્રત્ય-ભક્તિ-માર્ગા દર્શિતાઃ । તથા હિ-સ્વ-પુંસ્ત્વ-ભાવનાયાં તુ નૈવ
રાગાનુગાં ગતા શ્રી-દશમે શ્રુત્ય્-અધ્યાયે સ્ત્રિય ઉરગેન્દ્ર-ભોગ-ભુજ-દણ્ડ-
વિષક્ત-ધિયો [ભ્પ્ 10.87.23] ઇત્ય્ આદિઃ । શ્રુત-માત્રોઽપિ યઃ સ્ત્રીણાં પ્રસહ્યાકર્ષતે
મનઃ (ભ્પ્ 10.90.26) । ન પતિં કામયેત્ કઞ્ચિદ્ બ્રહ્મચર્ય-સ્થિતા સદા (બ્ર્સ્
1.4.7) । એવં વેદ-સ્તુતૌ (!0.87.21)-
દુરવગમાત્મ-તત્ત્વ-નિગમાય તવાત્ત-તનોશ્
ચરિત-મહામૃતાબ્ધિ-પરિવર્ત-પરિશ્રમણાઃ ।
ન પરિલષન્તિ કેચિદ્ અપવર્ગમ્ અપીશ્વર તે
ચરણ-સરોજ-હંસ-કુલ-સઙ્ગ-વિસૃષ્ટ-ગૃહાઃ ॥ (10.87.21)
ટીકા-યાનિ કુલાનિ શિષ્યોપશિષ્યતયા તેષાં સઙ્ગેન વિસૃષ્ટ-ગૃહાઃ ।
અથ રાગાનુગાઙ્ગાન્ય્ આહ (બ્ર્સ્ 1.2.294-5, 309, 300-2, 307)-
કૃષ્ણં સ્મરન્ જનં ચાસ્ય પ્રેષ્ઠં નિજ-સમીહિતમ્ ।
તત્-તત્-કથા-રતશ્ ચાસૌ કુર્યાદ્ વાસં વ્રજે સદા ॥
સેવા સાધક-રૂપેણ સિદ્ધ-રૂપેણ ચાત્ર હિ ।
તદ્-ભાવ-લિપ્સુના કાર્યા વ્રજ-લોકાનુસારતઃ ॥
કૃષ્ણ-તદ્-ભક્ત-કારુણ્ય-માત્ર-લાભૈક-હેતુકા ।
પુષ્ટિ-માર્ગતયા કૈશ્ચિદ્ ઇયં રાગાનુગોચ્યતે ॥
પુરાણે શ્રુયતે પાદ્મે પુંસમ્ અપિ ભવેદ્ ઇયમ્ ॥
પુરા મહર્ષયઃ સર્વે દણ્ડકારણ્ય-વાસિનઃ ।
દૃષ્ટ્વા રામં હરિં તત્ર ભોક્તુમ્ ઐચ્છન્ સુવિગ્રહમ્ ॥
તે સર્વે સ્ત્રીત્વમ્ આપન્નાઃ સમુદ્ભૂતાશ્ ચ ગોકુલે ।
હરિં સમ્પ્રાપ્ય કામેન તતો મુક્તા ભવાર્ણવાત્ ॥
તથાપિ શ્રુયતે શાસ્ત્રે કશ્ચિત્ કુરુપુરી-સ્થિતઃ ।
નન્દ-સૂનોર્ અધિષ્ઠાનં તત્ર પુત્રતયા ભજન્ ।
નારદસ્યોપદેશેન સિદ્ધોઽભૂદ્ વૃદ્ધ-વર્ધકિઃ ॥
ટીકા-સિદ્ધિઽભૂદ્ ઇતિ બાલવત્સ-હરણ-લીલાયાં તત્-પિતૄણામ્ એવ સિદ્ધિર્ જ્ઞેયા । એવં

ચ સતિ શ્રુઇત્-કન્યા-ચન્દ્રકાન્તિ-પ્રભૃતીનાં નિત્ય-સિદ્ધ-પર્કરાનુગત્યાભાવાત્
શ્રી-નન્દ-નન્દનસ્ય પ્રકાશ-રૂપસ્યૈવ પ્રાપ્તિર્ ન તુ તાદૃશ-સ્વરૂપસ્ય । અતએવ
પ્રામાણિકૈર્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ ધામ્નોઽભેદેઽપિ પરિકર-ભેદે પ્રકાશઃ । યથા તાસાં
મધ્યે દ્વયોર્ દ્વયોઃ (10.77.7) ઇતિ । નિત્ય-સિદ્ધાનુગતાનાં તુ શ્રી-નન્દ-
નન્દનસ્ય તાદૃશ-સ્વરૂપસ્યૈવ પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ આનુગત્યાપેક્ષાવશ્યકીતિ ભૂયાન્
વિશેષોઽસ્તીતિ વિભાવનીયમ્ ।
અથ ચન્દ્રકાન્તિ-પ્રભૃતિષુ રાગાનુગીય-ગુરુ-ચરણાવલમ્બનસ્યાદૃષ્ટત્વાદ્
રાગાનુગાયામ્ એતસ્ય કારણતા ન સમ્ભવતિ ચેન્ ન । સામાન્યતસ્ તાદૃશ-ગુરુ-
ચરણાવલમ્બનસ્ય કારણતાયાઃ સાક્ષાત્ પરમ્પરયા સ્વીકારાત્ । યત્ર
સાક્ષાત્કારણતા ન સમ્ભવતિ તત્ર જન્માન્તરીણ-કારણ-કલ્પનમ્ ફલ-બલાત્ ।
અતએવાલઙ્કારિકૈર્ બાલક્સય કવિતાયાં તથૈવ કલ્પ્યતે । અતઃ સ્વયમ્ એવ વક્ષ્યતે
(બ્ર્સ્ 1.3.57)-
સાધનેક્ષાં વિના યસ્મિન્ન્ અકસ્માદ્ ભાવ ઈક્ષ્યતે ।
વિઘ્ન-સ્થગિતમ્ અત્રોહ્યં પ્રાગ્-ભવીયં સુસાધનં ॥
અતએવ ગોપાલોપાસકાઃ પૂર્વમ્ અપ્રાપ્તાભીષ્ટ-સિદ્ધયઃ ઇત્ય્ આદિકં ચ ।
અથ ભાવઃ (બ્ર્સ્ 1.3.1)-
શુદ્ધ-સત્ત્વ-વિશેષાત્મા પ્રેમ-સૂર્યાંશુ-સામ્ય-ભાક્ ।
રુચિભિશ્ ચિત્ત-માસૃણ્ય-કૃદ્ અસૌ ભાવ ઉચ્યતે ॥
યથા તન્ત્રે --
પ્રેમ્ણસ્ તુ પ્રથમાવસ્થા ભાવ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
સાત્ત્વિકાઃ સ્વલ્પ-માત્રાઃ સ્યુર્ અત્રાશ્રુ-પુલકાદયઃ ॥
અથ પ્રેમા (બ્ર્સ્ 1.4.1)-
સમ્યઙ્-મસૃણિત-સ્વાન્તો મમત્વાતિશયાઙ્કિતઃ ।
ભાવઃ સ એવ સાન્દ્રાત્મા બુધૈઃ પ્રેમા નિગદ્યતે ॥
યથા પઞ્ચરાત્રે-
અનન્ય-મમતા વિષ્ણૌ મમતા પ્રેમ-સઙ્ગતા ।
ભક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ભીષ્મ-પ્રહ્લાદોદ્ધવ-નારદૈઃ ॥
(બ્ર્સ્ 1.4.15-16)-
આદૌ શ્રદ્ધા તતઃ સાધુ-સઙ્ગોઽથ ભજન-ક્રિયા ।
તતોઽનર્થ-નિવૃત્તિઃ સ્યાત્ તતો નિષ્ઠા રુચિસ્ તતઃ ॥
અથાસક્તિસ્ તતો ભાવસ્ તતઃ પ્રેમાભ્યુદઞ્ચતિ ।
સાધકાનામ્ અયં પ્રેમ્નઃ પ્રાદુર્ભાવે ભવેત્ ક્રમઃ ॥
(બ્ર્સ્ 2.1.4-6, 10)
અથાસ્યાઃ કેશવ-રતેર્ લક્ષિતાયા નિગદ્યતે ।
સામગ્રી-પરિપોષેન પરમા રસ-રૂપતા ॥
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સાત્ત્વિકૈર્ વ્યભિચારિભિઃ ।
સ્વાદ્યત્વં હૃદિ ભક્તાનામ્ આનીતા શ્રવણાદિભિઃ ।
એષા કૃષ્ણ-રતિઃ સ્થાયી ભાવો ભક્તિ-રસો ભવેત્ ॥
પ્રાક્તન્ય્ આધુનિકી ચાસ્તિ યસ્ય સદ્-ભક્તિ-વાસના ।
એષ ભક્તિ-રસાસ્વાદસ્ તસ્યૈવ હૃદિ જાયતે ॥
કૃષ્ણાદિભિર્ વિભાવાદ્યૈર્ ગતૈર્ અનુભવાધ્વનિ ।
પ્રૌઢાનન્દ-ચમત્કાર-કાષ્ઠામ્ આપદ્યતે પરામ્ ॥
તથા હિ શ્રુતિઃ-રસો વૈ સઃ । રસં હ્ય્ એવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ ઇતિ ।
ઉપપતૌ પરકીયાયામ્ એવ રસોત્કર્ષઃ । અતએવ ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ (1.19)
અત્રૈવ પરમોત્કર્ષઃ શૃઙ્ગારસ્ય પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
ટીકા-અત્રૈવ ઉપપતૌ । તથા ચ ભરતેન (ઉન્ 1.20-21)-
બહુ વાર્યતે ખલુ યત્ર પ્રચ્છન્ન-કામુકત્વં ચ ।
યા ચ મિથો દુર્લભતા સા મન્મથસ્ય પરમા રતિઃ ॥
લઘુત્વમ્ અત્ર યત્ પ્રોક્તં તત્ તુ પ્રાકૃત-નાયકે ।
ન કૃષ્ણે રસ-નિર્યાસ-સ્વાદાર્થમ્ અવતારિનિ ॥
પુનસ્ તત્રૈવ (ઉન્ 3.19)-
કન્યકાશ્ ચ પરોઢાશ્ ચ પરકીયા દ્વિધા મતાઃ ।
વ્રજેશ-વ્રજવાસિન્ય એતાઃ પ્રાયેણ વિશ્રુતાઃ ।
તથા હિ રુદ્રઃ (ઉન્ 3.20)-
વામતા દુર્લભત્વં ચ સ્ત્રીણાં યા ચ નિવારણા ।
તદ્ એવ પઞ્ચ-બાણસ્ય મન્યે પરમમ્ આયુધમ્ ॥
વિષ્ણુ-ગુપ્ત-સંહિતાયાં ચ (ઉન્ 3.21)-
યત્ર નિષેધ-વિશેષઃ સુદુર્લભત્વં ચ યન્ મૃગાક્ષીણામ્ ।
તત્રૈવ નાગરાણાં નિર્ભરમ્ આસજ્જતે હૃદયમ્ ॥
(ઉન્ 3.22)-
આઃ કિં વાન્યદ્ યતસ્ તસ્યામ્ ઇદમ્ એવ મહામુનિઃ
જગૌ પારમહંસ્યાં ચ સંહિતાયાં સ્વયં શુકઃ ॥
યથા શ્રી-દશમે (10.33.19)-
કૃત્વા તાવન્તમ્ આત્માનં યાવતીર્ ગોપયોષિતઃ ।
રેમે સ ભગવાંસ્ તાભિર્ આત્મારામોઽપિ લીલયા ॥
ટીકા-ગોપીનાં યોષિત ઇતિ તાસાં સ્પષ્ટમ્ એવ પરકીયત્વમ્ ।
તા વાર્યમાણાઃ પતિભિઃ પિતૃભિર્ ભાતૃ-બન્ધુભિઃ । (ભ્પ્ 10.33.19)
યત્ પત્યપત્યસુહૃદામ્ અનુવૃત્તિર્ અઙ્ગ
સ્ત્રીણાં સ્વધર્મ ઇતિ ધર્મવિદા ત્વયોક્તમ્ । (ભ્પ્ 10.29.32)
તદ્ યાત મા ચિરં ગોષ્ઠં શુશ્રૂષધ્વં પતીન્ સતીઃ ।
ક્રન્દન્તિ વત્સા બાલાશ્ ચ તાન્ પાયયત દુહ્યત ॥ (10.29.22)
ભર્તુઃ શુશ્રૂષણં સ્ત્રીણાં પરો ધર્મો હ્ય્ અમાયયા । (10.29.24)
અસ્વર્ગ્યમ્ અયશસ્યં ચ કૃચ્છ્રં ભયાવહમ્ ।
જુગુપ્સિતં ચ સર્વત્ર ઔપપત્યં કુલ-સ્ત્રિયાઃ ॥ (10.29.26)
તત્રૈવ-
સ કથં ધર્મ-સેતૂનાં વક્તા કર્તાભિરક્ષિતા ।
પ્રતીપમ્ આચરદ્ બ્રહ્મન્ પર-દારાભિમર્શનમ્ ॥ (10.33.27)
તથા શ્રી-એકાદશે (11.12.13)-
મત્-કામા રમણં જારમ્ અસ્વરૂપ-વિદોઽબલાઃ ॥
પદ્મ-પુરાણે ચ-
ગોપ-નારીભિર્ અનિશં યત્ર ક્રીડતિ કંસહા ॥
ક્રમ-દીપિકાયાં ચ-
ગો-ગોપ-ગોપ-વનિતા-નિકરૈઃ પરિતમ્ ઇતિ ।
બૃહદ્-ગૌતમીય-તન્ત્રે ચ-
અત્ર યા ગોપ-પત્ન્યશ્ ચ નિવસન્તિ મમાલયે ।
શ્રી-ગોપાલ-સ્તવે-
વિચિત્રામ્બર-ભૂષાભિર્ ગોપ-નારીભિર્ આવૃતમ્ ॥ ઇતિ ।
બૃહદ્-વામને ચ-
જાર-ધર્મેણ સુસ્નેહં સર્વતોઽધિકમ્ ઉત્તમમ્ ।
મયિ સમ્પ્રાપ્ય સર્વોઽપિ કૃતકૃત્યો ભવિષ્યતિ ॥ ઇતિ ।
અથ શ્રી-રાસ-પઞ્ચાધ્યાયી-શ્રી-બૃહદ્-વૈષ્ણવ-તોષણ્યાં શ્રી-સનાતન-ગોસ્વામિ-
ચરણૈર્ ઉક્તમ્ (10.22.21)-
યાતાબલા વ્રજં સિદ્ધા મયેમા રંસ્યથ ક્ષપાઃ ।
યદ્ ઉદ્દિશ્ય વ્રતમ્ ઇદં ચેરુર્ આર્યાર્ચનં સતીઃ ॥
ટીકા-ભર્જિતાઃ ક્વથિતા ધાનાઃ પ્રાયો બીજાય ફલાન્તરોત્પાદનાય નેશતે । કિન્તુ
સ્વયં ભોગ્યતાપત્ત્યા સદ્ય એવ પરમ-સુખાય સમર્થા ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્
એવં પતિત્વેન પ્રેમ-વિશેષાસિદ્ધેર્ ઉપપતિત્વેનૈવ તત્ સંસિદ્ધેર્ ઇતિ ભાવઃ । તદ્
એવાહ યાતેતિ । હે અબલા ઇત્ય્ આતિબાલ્યં સૂચયતિ । અતોઽધુના રત્ય્-અયોગ્યા ઇતિ ભાવઃ ।
યદ્ વા પૂર્વોક્ત-ન્યાયેન સર્વતોઽધિક-શક્તિમત્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રકાર-વિશેષેણ
મદ્-વશીકાર-વિશેષાત્ । યતઃ સિદ્ધાઃ સમ્પન્ન-કામિત્વાત્ તદ્-અતીત-ફલા ઇત્ય્
અર્થઃ । ઇમા નિકટ એવૈષ્યચ્ છરત્કાલીના ઇતિ તાસાં વિદૂરવર્તિત્વેઽપિ ઇમા ઇતિ
સન્નિહિતતયા ઉક્તિઃ સાન્ત્વનાર્થા । અન્યત્ સમાનમ્ ।
યદ્ વા, હેમન્તસ્યોત્તર-માસ-સમ્બન્ધિનીર્ આગમિનીઃ ક્ષપાઃ મયા સહ રમણં
પ્રાપ્સ્યથ ઇતિ ।
નનુ અસ્મત્-સઙ્કલ્પિતં ત્વયોદ્વહન-સુખં સિધ્યતુ, તેન રાસ-ક્રીડાદિષુ સુખં
ચ સમ્પદ્યતામ્ । તત્રાહ યદ્ ઇતિ । યદ્ ઉદ્દિશ્ય આર્યાયાશ્ ચિચ્-છક્તેઃ કાત્યાયન્યા
અર્ચનં વ્રતં ચેરુર્ ભવત્યઃ, તદ્ ઇદં મયોક્તમ્ ઔપપત્યેન રાસ-ક્રીડાદિ-
સુખમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । વિવાહેન પતિત્વે રાસ-ક્રીડાદિ-સુખ-વિશેષો ન સમ્પદ્યત
ઇતિ ભાવઃ । સતીઃ હે સત્ય ઇતિ ઔપપત્યેઽપિ યૂયં સર્વથા સાધ્વ્ય એવ । મદ્-એક-
માત્ર-નિષ્ઠત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તત્ત્વતોઽનૌપપયાત્ વિવાહિતાભ્યોઽપ્ય્ અધિક-પ્રિયત્વાત્
।
યદ્ વા સતીર્ ઇતિ ક્ષપા-વિશેષણમ્ । ઉત્તમા રાસાનન્દાવિર્ભાવિકાઃ શારદાઃ
શીતોષ્ણાદિ-રહિતા જ્યોત્સ્નાશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ ।
યદ્ વા તત્ ક્રીડા-માહાત્મ્યમ્ એવાહ યદ્ યસ્માત્ સત્યો લક્ષ્મી-ધરણાદયઃ । ઇદં
રાસ-ક્રીડાદિ-સુખમ્ ઉદ્દિશ્ય આર્યાર્ચન-વ્રતં ચેરુર્ એવ, ન તુ તત્ સુખં પ્રાપુર્
ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ રમણમ્ ઇદં વ્રતમ્ । અન્યત્ સમાનમ્ ।

શ્રીમજ્-જીવ-ગોસ્વામિ-ચરણૈઃ-અથ વ્રજે પ્રકટાયાં ચ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૌપપત્યં
નિત્યમ્ । શ્રી-રાધિકાદીનાં ચ પરકીયાત્વં નિત્યમ્ । તયોઃ સ્વરૂપેણ દ્વૈવિધ્યં
નાસ્તિ । કિન્તુ અપ્રાકૃત-દ્વાપરે પ્રાકૃત-દ્વાપરસ્ય મિલને સ્વયં-રૂપે શ્રી-નન્દ-
નન્દને વસુદેવ-નન્દનાદિષુ પ્રકાશેષુ મિલિતેષુ સત્સુ લીલાયાઃ પ્રાકટ્યં
ભવતિ । યથોક્તમ્ આકરે (લ્ભાગ્ 1.5.438)-
પ્રપઞ્ચ-ગોચરત્વેન સા લીલા પ્રકટા સ્મૃતા ।
અન્યાસ્ ત્વ્ અપ્રકટા ભાન્તિ તાદૃશ્યસ્ તદ્-અગોચરાઃ ॥
કિં ચ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૌપપત્યાભાવે રસોત્કર્ષાભાવઃ સ્યાત્ । યથાકરે (ઉન્ 1.19,21)-
અત્રૈવ પરમોત્કર્ષઃ શૃઙ્ગારસ્ય પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
લઘુત્વમ્ અત્ર યત્ પ્રોક્તં તત્ તુ પ્રાકૃત-નાયકે ।
ન કૃષ્ણે રસ-નિર્યાસ-સ્વાદાર્થમ્ અવતારિનિ ॥
અતએવ એકાદશે (11.12.13)-
મત્-કામા રમણં જારમ્ અસ્વરૂપ-વિદો ઽબલાઃ ।
બ્રહ્મ માં પરમં પ્રાપુઃ સઙ્ગાચ્ છત-સહસ્રશઃ ॥
અસ્ય વ્યાખ્યા સ્વ-દશ-શ્લોકી-ભાષ્યે કૃતૈવ । તત્રેદં બીજમ્ । યત્રૌપપત્યે લોક-
વિરુદ્ધં ધર્મ-વિરુદ્ધં ચ । તત્રૈવ લઘુત્વમ્ । યત્ર તુ તદ્-ઉભયાભાવસ્
તત્ર બહુ-નિવારણાદિ-હેતુભિઃ શૃઙ્ગારસ્ય પરમોત્કર્ષતા । તત્ર લૌકિકૌપપત્યે-
પરદારાન્ ન ગચ્છેચ્ ચ મનસાપિ કદાચન ઇતિ શાસ્ત્ર-વિરુદ્ધત્વેન પાપ-
સમ્ભવાત્ । ધર્મ-વિરુદ્ધમ્ અત એવ નિન્દાસમ્ભવાત્ લજ્જાકરત્વેન લોક-
વિરુદ્ધત્વં ચ । અતઃ સ્વયં શ્રી-કૃષ્ણેનાપિ (ભ્પ્ 10.29.26) ।
અસ્વર્ગ્યમ્ અયશસ્યં ચ કૃચ્છ્રં ભયાવહમ્ ।
જુગુપ્સિતં ચ સર્વત્ર ઔપપત્યં કુલ-સ્ત્રિયાઃ ॥
ઇત્ય્ અનેન તસ્યૈવાસ્વર્ગ્યાદિકમ્ ઉક્તમ્ । શ્રી-વ્રજ-દેવીભિર્ અપિ નિઃસ્વં ત્યજન્તિ
ગણિકા જારા ભુક્ત્વા રતાં સ્ત્રિયમ્ (10.47.7) ઇતિ તસ્યૈવોલ્લેખઃ કૃતઃ । શ્રી-કૃષ્ણે તુ
શાસ્ત્ર-વિરોધાભાવેન પાપાસમ્ભવાન્ ન ધર્મ-વિરુદ્ધત્વમ્ ।
અતએવાનિન્દ્યત્વેન લજ્જાદ્ય્-અસમ્ભવાન્ ન લોક-વિરુદ્ધં ચ । પ્રત્યુત લોકે
સુષ્ઠૂપાદેયત્વમ્ એવેતિ બહુ-નિવારણાદિ-હેતુભિઃ શૃઙ્ગારસ્ય પરમોત્કર્ષતેતિ
તાસાં પરમ-દુઃસહ-લોક-લજ્જાનાદરેણ તદ્-એક-પ્રીત્યા પ્રવૃત્તેર્ અવગમાત્ । તત્-
પ્રીતેશ્ ચ સર્વ-શાસ્ત્ર-ફલ-રૂપત્વાત્ । તત્ર (10.33.29)-
ધર્મ-વ્યતિક્રમો દૃષ્ટ ઈશ્વરાણાં ચ સાહસમ્ ।
તેજીયસાં ન દોષાય વહ્નેઃ સર્વ-ભુજો યથા ॥
ઇત્ય્ આદિ । વચન-પ્રામાણ્યાત્ ન ધર્મ-વિરુદ્ધમ્ અપિ, યથા-
ગો-ચારણાયાનુચરૈશ્ ચરદ્ વને
યદ્ ગોપિકાનાં કુચ-કુઙ્કુમાઙ્કિતમ્
ઇત્ય્ અત્ર યદ્ અક્રૂરેણ શ્રી-કૃષ્ણસ્યૌપપત્યસ્યોલ્લેખઃ કૃતઃ । તત્ ખલુ પિતૃવ્યત્વેન
દાસત્વેન ચેત્ય્ ઉભયથા ન યુજ્યતે । કિન્તુ ઉપાદેયત્વેનૈવ । ન ચ પ્રીતિ-
વિશેષોલ્લેખ એવ કૃત ઇતિ વક્તવ્યમ્ । તદ્-વાચક-શબ્દયાનુપાદાનાત્ । યત્ ખલુ શ્રી-
ભાગવતાદિ-પુરાણેષુ નાના-જાતીય-મુનિ-રાજ-સભાદિષુ તદ્-ઔપપત્ય-
પ્રતિપાદિકા રાસ-લીલા ગીયતે તત્ તુ સુષ્ઠૂપાદેયત્વેનૈવ, નાન્યથા । તાસાં તદ્-
એક-સુખાર્થ-પ્રવૃત્તિસ્ તુ યત્ તે સુજાત ઇત્ય્ આદિ-શ્રી-ભાગવતોક્તેઃ । તત્-પ્રીતેઃ સર્વ-
શાસ્ત્ર-ફલ-રૂપત્વં યથા તત્રૈવ કુર્વન્તિ હિ ત્વયિ રતિં કુશલાઃ ઇતિ । કુશલાઃ
શાસ્ત્ર-નિપુણાઃ ઇતિ ટીકા ચ ।
પરકીયાત્વં ચોદાહરતિ ચાકરે (ઉન્ 3.18)-
રાગોલ્લાસ-વિલઙ્ઘિતાર્ય-પદવી-વિશ્રાન્તયોઽપ્ય્ ઉદ્ધુર-
શ્રદ્ધા-રજ્યદ્-અરુન્ધતી-મુખ-સતી-વૃન્દેન વન્દ્યેહિતાઃ ।
આરણ્યા અપિ માધુરી-પરિમલ-વ્યાક્ષિપ્ત-લક્ષ્મી-શ્રિયસ્
તાસ્ ત્રૈલોક્ય-વિલક્ષણા દદતુ વઃ કૃષ્ણસ્ય સખ્યઃ સુખમ્ ॥ ઇતિ ।
કાસ્ તા ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ (ઉન્ 3.19)-
કન્યકાશ્ ચ પરોઢાશ્ ચ પરકીયા દ્વિધા મતાઃ ।
પરમોત્કર્ષમ્ આહ (ઉન્ 3.19)-
પ્રચ્છન્ન-કામતા હ્ય્ અત્ર ગોકુએન્દ્રસ્ય સૌખ્યતા ॥
અત્ર પરકીયાત્વ-વિશેષે ઇતિ । તસ્માત્ શ્રી-કૃષ્ણ-તદ્-ધામ-સમય-પરિકર-
લીલાદીનાં સર્વ-લૌકિકાતીતત્વેઽપિ યથા લોકવલ્ લીલાયાં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-મય-શ્રી-
વિગ્રહે મુત્ર-પુરીષોત્સર્ગાદિકં સ્વીક્રિયતે તથા તલ્-લીલા-પરિકર-રૂપાભિર્
મન્વાદિભિઃ પાણિ-ગ્રહણે કો દોષઃ । સઙ્ગમે તુ દોષ એવ, સ ચ નાસ્તિ । યથા
(ઉન્ 3.32)--
ન જાતુ વ્રજ-દેવીનાં પતિભિઃ સહ સઙ્ગમઃ ॥
અતએવ (ભ્પ્ 10.33.27)-
મન્યમાનાઃ સ્વપાર્શ્વસ્થાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ દારાન્ વ્રજૌકસઃ ॥
ઇતિ પાર્શ્વસ્થાન્ ન તુ સઙ્ગમોચિત-શય્યા-સ્થાનાનિ । તથાપિ યોગમાયયા વિવાહોચિતં
લૌકિક-વૈદિકં કર્મ કારયિત્વા પાણિ-ગ્રહણં પ્રત્યાયિતમ્ ।
કિં ચ ગોકુલસ્ય પ્રકટાપ્રકટ-રૂપેણ પ્રકાશ-દ્વૈવિધ્ય-સ્વીકારે સતિ લીલાયા
દ્વૈવિધ્યં સ્યાત્ । તયોઃ સ્વરૂપેણ દ્વૈવિધ્યસ્યાભાવઃ । અતઃ શ્રી-રાધિકાદિભિઃ
સાર્ધં પ્રકટ-વિહારેઽપિ શ્રી-કૃષ્ણસ્યાધોક્ષજત્વાત્ તત્ પરિવાર-સમય-
લીલાદીનાં તત્-સ્વરૂપ-શક્તિવિલાસત્વેન તત્-સમાન-ધર્મત્વાચ્ ચ તસ્ય તેષાં ચ
પ્રપઞ્ચેન્દ્રિયાવિષયત્વમ્ અપ્રાકટ્યમ્ । તતઃ સ્વયં પ્રકાશત્વ-શક્ત્યા સ્વેચ્છા-
પ્રકાશયા સોઽભિવ્યક્ત્યો ભવેન્ નેત્રે ન નેત્ર-વિષયસ્ ત્વ્ અતઃ ઇતિ નિર્ધારણાત્ તસ્ય
તેષાં ચ પ્રપઞ્ચેન્દ્રિય-વિષયત્વં પ્રાકટ્યમ્ । અતએવ શ્રી-લઘુ-ભાગવતામૃતે
(1.5.391-2)-
યદ્ અદ્યાપિ દિદૃક્ષેરન્ ઉત્કણ્ઠાર્તા નિજ-પ્રિયાઃ ।
તાં તાં લીલાં તતઃ કૃષ્ણો દર્શયેત્ તાન્ કૃપા-નિધિઃ ॥
કૈર્ અપિ પ્રેમ-વૈવશ્ય-ભાગ્ભિર્ ભાગવતોત્તમૈઃ ।
અદ્યાપિ દૃશ્યતે કૃષ્ણઃ ક્રીડન્ વૃન્દાવનાન્તરે ॥
ઇત્ય્ અત્રૈવ વૃન્દાવને લીલાયાઃ પ્રપઞ્ચાગોચરાયાઃ સાક્ષાદ્-દર્શનમ્ । અપ્રકટ-
વૃન્દાવન-સત્તા-પક્ષે તુ બ્ર્હમ-હ્રદ-નીતાઃ ઇતિવદ્ અત્ર તસ્ય સાક્ષાદ્-
દર્શનાનુપપત્તિઃ ।
કિં ચાપ્રકટ-વૃન્દાવનસ્ય સત્ત્વે (ઉત્કલિકા-વલ્લરી 66)-
પ્રપદ્ય ભવદીયતાં કલિત-નિર્મલ-પ્રેમભિર્
મહદ્ભિર્ અપિ કામ્યતે કિમ્ અપિ યત્ર તાર્ણં જનુઃ ।
કૃતાત્ર કુજનેર્ અપિ વ્રજ-વને સ્થિતિર્ મે યયા
કૃપાં કૃપણ-ગામિનીં સદસિ નૌમિ તામ્ એવ વામ્ ॥
તથા શ્રી-ગાન્ધર્વ-સમ્પ્રાર્થનાષ્ટકે (1) વૃન્દાવને વિહરતોર્ ઇહ કેલિ-કુઞ્જે ઇત્ય્
આદ્ય્-અનુપપત્તિઃ । એવં ચ સતિ કલ્પ-વૃક્ષાદિ-રૂપાણાં નિમ્બાદિ-રૂપેણ યત્ પ્રતીતિઃ
। તત્ તુ (નૈષધીય-ચરિતે 3.94) પિત્તેન દૂને રસને સિતાપિ તિક્તાયતે ઇતિવત્ । નયન-
દોષાત્ શઙ્ખં પીતમ્ ઇવ પશ્યતીતિવત્ । પ્રકાશૈક-રૂપાયાઃ સૂર્ય-કાન્તેર્ ઉલૂકેષુ
તમોઽભિવ્યઞ્જકતા ઇતિવચ્ ચ સાપરાધેષ્વ્ અયોગ્યેષુ તેષુ તસ્ય સ્વરૂપાપ્રકાશ-
પ્રાયિકત્વાચ્ ચ । અનેન શ્રી-કૃષ્ણસ્યૌપપત્યે શ્રી-રાધિકાદીનાં પરકીયાત્વે કેચિત્
પુનર્ એવમ્ આહુઃ-યઃ ખલૂપપત્યાદ્ય્-ઉત્કર્ષો વર્ણિતઃ શ્રીમદ્ભિર્ ગ્રન્થ-
કૃદ્ભિઃ સ તુ પરેચ્છયૈવ ન તુ સ્વાભિમતઃ । તન્ ન તેષાં પ્રાર્થના-વિરોધાત્
। યથા હ્ય્ ઉત્કલિકા-વલ્લર્યાં (45)-
આલીભિઃ સમમ્ અભુપેત્ય શનકૈર્ ગાન્ધર્વિકાયાં મુદા
ગોષ્ઠાધીશ-કુમાર હન્ત કુસુમ-શ્રેણીં હરન્ત્યાં તવ ।
પ્રેક્ષિષ્યે પુરતઃ પ્રવિશ્ય સહસા ગૂઢ-સ્મિતાસ્યં બલાદ્
આચ્છિન્દાનમ્ ઇહોત્તરીયમ્ ઉરસસ્ ત્વાં ભાનુમત્યાઃ કદા ॥
ઇત્ય્ અત્ર હિ સ્વકીયત્વેન તયા તયા તસ્ય પુષ્પ-હરણમ્ । તેન ચ તત્-તત્-સખ્યા ।
ઉત્તરીયાકર્ષણં ન સમ્ભવતીતિ । તથા કાર્પણ્ય-પઞ્જિકાયાં (35) ચ-
ગવેષયન્તાવ્ અન્યોઽન્યં કદા વૃન્દાવનાન્તરે ।

સઙ્ગમય્ય યુવાં લપ્સ્યે હારિણં પારિતોષિકમ્ ॥
તથા (34)-
ગુર્વાયત્તતયા ક્વાપિ દુર્લભાન્યોન્ય-વીક્ષણૌ ।
મિથઃ સન્દેશ-સીધુભ્યાં નન્દયિસ્યામિ વાં કદા ॥
અત્રાપિ પરસ્પરાન્વેષણં દુલ્રભાન્યોઽન્ય-વીક્ષણં ચ પરકીયાયામ્ એવ
સમ્ભવતીતિ । એવં શ્રીમન્-મહાપ્રભોઃ પરમાન્તરઙ્ગ-ભક્ત-શ્રી-રઘુનાથ-
દાસ-ગોસ્વામિ-પાદૈર્ યથા વિલાપ-કુસુમાઞ્જલ્યામ્ (88)-
ભ્રાત્રા ગોયુતમ્ અત્ર મઞ્જુ-વદને સ્નેહેન દત્ત્વાલયં
શ્રીદામ્ના કૃપણાં પ્રતોષ્ય જટિલાં રક્ષાખ્ય-રાકા-ક્ષણે ।
નીતાયાઃ સુખ-શોક-રોદન-ભરૈસ્ તે સંદ્રવન્ત્યાઃ પરં
વાત્સલ્યાજ્ જનકૌ વિધાસ્યત ઇતઃ કિં લાલનાં મેઽગ્રતઃ ॥
ઇત્ય્ આદિ બહુશઃ ।
કિં ચ વ્રજે શ્રી-કૃષ્ણસ્ય નવ-યૌવને સમૃદ્ધિમાન્ શૃઙ્ગારો જ્ઞેયઃ । સ ચ
મહાભાવ-સ્વભાવેન ચિર-પ્રવાસં વિના નિકટ-પ્રવાસેઽપિ તત્-સ્ફૂર્ત્યા
સમ્ભવતિ । ત્રુટિર્ યુગાયતે ત્વામ્ અપશ્યતામ્ ઇત્ય્ આદિ ન્યાયેન બ્રહ્મ-રાત્ર-તતિવદ્
વિરહેઽભૂત્ ઇત્ય્ આદિ ન્યાયેન શરજ્-જ્યોત્સ્ના-રાસે વિધિ-રજનિ-રૂપાપિ નિમિષાદિ-ન્યાયેન
ચ । અતએવ શ્રીમદ્-ઉજ્જ્વજ-નીલમણૌ (15.203) સમ્પન્નસ્યોદાહરણે શ્રી-
હંસદૂતસ્ય પદ્યં દત્તમ્ । અતો વિદગ્ધ-માધવે (1.36) પૌગણ્ડત્વેન
ભાસમાનત્વં દર્શિતમ્ । યથા દુદ્ધ-મુહસ્સ વચ્છસ્સ દાણિં કો ક્ખુ
ઉવ્વાહા-ઓસરો । ઇત્ય્ આદૌ ।
નવ-યૌવનસ્યૈવ સદાસ્થાયિત્વેન ધ્યેયત્વમ્ । યથા સ્તવ-માલાયાં (ઉત્કલિકા-
વલ્લરી 17) શ્યામયોર્ નવ-વયઃ-સુષમાભ્યામ્ ઇત્ય્ આદૌ । અતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-દુગ્ધ-
મુખત્વસ્ય સદા સ્ફૂર્ત્યા શ્રી-વ્રજેશ્વર્યાદિભિસ્ તસ્ય પરિણયોદ્યમઃ ક્વાપિ ન
કૃતઃ । કિમ્ ઉત મહા-ભાવ-પ્રભેદાધિરૂઢ-વિશેષ-માદન-ભાવ-સ્વભાવે ।
સ ચ તં વિના સમ્ભવતીતિ વક્તવ્યમ્ । યથા શ્રી-આર્ષ-વચનમ્-
વન્દે શ્રી-રાધિકાદીનાં ભાવ-કાષ્ઠામ્ અહં પરમ્ ।
વિના વિયોગં સમ્ભોગં યા તુર્યમ્ ઉદપાદયત્ ॥
અત્ર ભાવ-કાષ્ઠાં માદન-રૂપામ્ । માદનસ્ય લક્ષણમ્ (ઉન્ 14.219, 226, 229)-
સર્વ-ભાવોદ્ગમોલ્લાસી માદનોઽયં પરાત્ પરઃ ।
રાજતે હ્લાદિની-સારો રાધાયામ્ એવ યઃ સદા ॥
ન નિર્વક્તું ભવેચ્ છક્યા તેનાસૌ મુનિનાપ્ય્ અલમ્ ॥।
સ્ફુરન્તિ વ્રજ-દેવીષુ પરા ભાવ-ભિદાશ્ ચ યાઃ ।
તાસ્ તર્કાય્ગોચરત્યા ન સમ્યગ્ ઇહ વર્ણિતાઃ ॥
ઇત્ય્ આદેશ્ ચ ચિર-નિકટ-પ્રવાસે ચિર પ્રવાસ સ્ફૂર્ત્યા સમૃદ્ધિમાન્ સમ્ભોગો
ભવતીતિ કિમ્ આશ્ચર્યમ્ ।
નનુ તર્હિ કથં શ્રી-ગોસ્વામિ-પાદૈઃ સમૃદ્ધિમાન્ સમ્ભોગો નવ-વૃન્દાવને
ઉદાહૃતઃ ? તત્ તુ સ્પષ્ટ-લીલાયાં નન્દનન્દન-વસુદેવ-નન્દનયોર્
એક્તવાભિમાનાત્ । તદ્ યથા (11.12.13) મત્ કામા રમણં જારમ્ અસ્વરૂપ-
વિદોઽબલાઃ । તથા (10.46.3) ગચ્છોદ્ધવ વ્રજં સૌમ્ય પિત્રોર્ નઃ પ્રીતિમ્ આવહન્
ઇત્ય્ આદિ । અતએવ શ્રીમદ્-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ (15.185-6)
હરેર્ લીલા-વિશેષસ્ય પ્રકટસ્યાનુસારતઃ ।
વર્ણિતા વિરહાવસ્થા ગોષ્ઠ-વામ-ભ્રુવામ્ અસૌ ॥
વૃન્દારણ્યે વિહરતા સદા રાસાદિ-વિભ્રમૈઃ ।
હરિણા વ્રજ-દેવીનાં વિરહોઽસ્તિ ન કર્હિચિત્ ॥
અતએવ શ્રી-રસામૃત-સિન્ધૌ (2.5.128) શ્રી-ભાગવતાદિ-ગૂઢાર્થઃ શ્રી-ગોસ્વામિ-
પાદૈર્ દર્શિતઃ । યથા-
પ્રોક્તેયં વિરહાવસ્થા સ્પષ્ટ-લીલાનુસારતઃ ।
કૃષ્ણેન વિપ્રયોગઃ સ્યાન્ ન જાતુ વ્રજ-વાસિનામ્ ॥
યથા હિ યામલ-વચનં-
કૃષ્ણોઽન્યો યદુ-સમ્ભૂતો યઃ પૂર્ણઃ સોઽસ્ત્ય્ અતઃ પરમ્ ।
વૃન્દાવનં પરિત્યજ્ય સ ક્વચિત્ નૈવ ગચ્છતિ ॥ ઇતિ ।
સ્પષ્ટ-લ્કીલા શ્રી-નન્દનન્દન-વસુદેવ-નન્દનયોર્ એકાત્મ-વ્યઞ્જિકાઃ । અસ્પષ્ટ-
લીલા ગૂઢ-લીલા તયોર્ ભેદ-વ્યઞ્જિકા । અતએવ શ્રી-નન્દ-યશોદાદીનાં પરિકરૈઃ
સહ દ્વારવત્યાદિ-ગમનં વ્રજેશાદેર્ અંશભૂતા યે દ્રોણાદ્યા ઇત્ય્ આદિવત્ જ્ઞેયમ્
। શ્રી-લલિત-માધવે (10.36) શ્રી-રાધા-પ્રાર્થના--
યા તે લીલા-રસ-પરિમલોદ્ગારિ-વન્યાપરીતા
ધન્યા ક્ષૌણી વિલસતિ વૃતા માથુરી માધુરીભિઃ ।
તત્રાસ્માભિશ્ ચટુલ-પશુપી-ભાવ-મુગ્ધાન્તરાભિઃ
સંવીતસ્ ત્વં કલય વદનોલ્લાસિ-વેણુર્ વિહારમ્

કૃષ્ણઃ - પ્રિયે તથાસ્તુ ।
રાધિકા - કધં બિઅ ?
(કૃષ્ણઃ સ્થગિતમ્ ઇવાપસવ્યતો વિલોકતે ।)
(પ્રવિશ્ય ગાર્ગ્યા સહાપટીક્ષેપેણ એકાનંશા ।)
એકાનંશા-સખિ રાધે ! માત્ર સંશયં કૃથાઃ । યતો ભવત્યઃ શ્રીમતિ ગોકુલે
તત્રૈવ વર્તન્તે કિન્તુ મયૈવ કાલ-ક્ષેપણાર્થમ્ અન્યથા પ્રપઞ્ચિતમ્ । તદ્ એતન્
મનસ્ય્ ઉઅન્ભૂયતામ્ । કૃષ્ણોઽપ્ય્ એષ તત્ર ગત એવ પ્રતીયતામ્ ।
ગાર્ગી (સ્વગતમ્)-ફલિદં મે તાત-મુહાદો સુદેન ।
શ્રી-ભાગવતે યથા શ્રી-નન્દનન્દન-વસુદેવ-નન્દનયોર્ એકત્વ-વ્યઞ્જિકા
સ્પષ્ટા । તથા શ્રી-લલિત-માધવે વિન્ધ્યાદાર-પ્રસૂતા-કીર્તિદા-પ્રસૂતયોર્ એકત્વ-
વ્યઞ્જિકા લીલા સ્પષ્ટા । યથા ગૂઢ-લીલાયાં શ્રી-કૃષ્ણો વસુદેવ-નન્દન-રૂપેણ
ગતસ્ તથા શ્રી-રાધા સત્યભામા-રૂપેણ ગતા । યથા સ્પષ્ટ-લીલાયાં વસુદેવ-
નન્દને નન્દ-નન્દનાવેશસ્ તથા શ્રી-સત્યભામાયાં શ્રી-રાધાવેશ ઇતિ ।
નન્વ્ અપ્રકટ-લીલાયાં પૂર્વ-રાગો નાસ્તીતિ પ્રકટ-લીલા-વિશેષોઽપેક્ષ્યઃ । પ્રકટ-
લીલાયાં સમૃદ્ધિમાન્ સમ્ભોગો નાસ્તીત્ય્ અપ્રકટ-લીલા-વિશેષોઽપેક્ષ્યઃ । અતએવ
ગોકુલસ્ય પ્રકટાપ્રકટ-પ્રકાશયોઃ સ્વરૂપેણ દ્વૈવિધ્યં સ્યાત્ । એવં લીલાયાશ્
ચ ? તત્રાહ સમૃદ્ધિમાન્ સમ્ભોગસ્ તત્ર પ્રકટ-લીલાયાં ન જાતશ્ ચેત્, તદ્ અર્થમ્
અપ્રકટ-લીલા-વિશેષોઽપેક્ષ્યઃ । સ તત્ર જાત એવ યથા દન્તવક્ર-વધાનન્તરં
રમ્ય-કેલિ-સુખેનાત્ર માસ-દ્વયમ્ ઉવાસ હ ઇતિ ।
કિં ચ સ્વકીયાસુ સમઞ્જસા રતિઃ, સા ચાનુરાગાન્તાઃ । તત્ર જાતિ-ભેદેન
સમૃદ્ધિમાન્ સમ્ભોગો રસ-નિર્યાસત્વેન ન કથ્યતે । પરકીયાસુ સમર્થા રતિઃ
। સા ચ ભાવાન્તા । વૈશિષ્ટ્યં પાત્ર-વૈશિષ્ટ્યાદ્ રતિર્ એષોપગચ્છતિ (બ્ર્સ્ 2.5.1) ઇતિ
સમર્થા-રતિ-સ્થાયિકઃ સમૃદ્ધિમાન્ સમ્ભોગો રસ-નિર્યાસત્વેન કથ્યતે । અતએવ
પ્રકટ-લીલાયાં પૂર્વ-રાગ-સમૃદ્ધિમન્તૌ જાતૌ । અ પ્રકટ-લીલા-વિશેષ-
સ્વીકારેણ કિં પ્રયોજનમ્ ? કિં ચ જાત-પ્રાકટ્યાઃ પૂર્વ-રાગાદિ-ગતા લીલા
અપ્રકટા અધુના વર્તન્તે તાસાં પુનઃ પ્રાકટ્યે કિં પુનઃ પૂર્વરાગાદિ-રૂપં
નિજ-પ્રયોજનં ભવતિ । લીલાયાઃ પ્રકટાયાં સમૃદ્ધિમત આસ્વાદનમ્ અસ્ત્ય્ એવ
। તદ્ અર્થં પ્રકટ-લીલા-વિશેષ ઇત્ય્ અસઙ્ગતિર્ ઇતિ । કિન્તુ રસ-શાસ્ત્રે સમ્ભોગસ્ય
રાત્રિ-પ્રાધાન્યત્વાત્ । સ ચ સમૃદ્ધિમાન્ રાત્રાવ્ એવ જાયતે યથા નિકટ-દૂરેત્યાદિ-
પૂર્વવત્ ।
કેચિત્ તુ દન્તવક્ર-વધાનન્તરં પ્રૌઢ-યૌવને ##[*એન્દ્નોતે #14] પ્રૌઢ-
યૌવનં વિચાર્યતે । આનુક્રમિકી લીલા નિત્યા । સા ચ જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્ ઇત્ય્
આદેઃ । તસ્યાં શ્રી-નન્દનન્દનસ્ય વયો-ગણનં શ્રી-વૈષ્ણવ-તોષણ્યામ્ નિર્ણીતમ્
એવ । તત્ તુ પઞ્ચવિંશત્ય્-અધિક-શત-વર્ષ-પર્યન્તમ્ । તદ્-વ્યવસ્થા । વ્રજે
એકાદશ-સમાઃ । તત્ર સાવિત્ર્ય-જન્માભાવેન ધર્મ-શાસ્ત્ર-વિરોધાદ્ વિવાહો નાસ્તિ
। રાસ-ક્રીડા-સુખ-સમ્ભોગે પરકીયાત્વમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । મથુરાયાં
ચતુર્વિંશતિઃ વર્ષાઃ । તત્રાપિ નાસ્તિ વિવાહઃ । તતઃ સમ્ભોગાદ્ અનન્તરં
સત્યભામાદીનાં । તતઃ ષોડશ-સહસ્ર-કન્યાનામ્ । તતઃ પુત્ર-પૌત્રાદયો
બહવો જાતાઃ । તતો દન્તવક્ર-વધાનન્તરં લીલાવસાને વ્રજાગમનમ્ । તત્રાપિ
કેષાંચિન્ મતે વિવાહઃ શ્રી-રાધાદિભિઃ સમ્મતઃ । તદ્ અસઙ્ગતમ્ । શ્રી-ભાગવતે
કુત્રાપ્ય્ અવર્ણિતત્વાત્ । બન્ધુ-વર્ગાએર્ નિષેધાભાવેન રસોત્કર્ષાભાવાચ્ ચ ।
અતએવ ગોચારણાદિ-જન્ય-વિરહાભાવસ્ તતો રાસ-દાન-માનાદિ-લીલાદેર્ અભાવેન
દૂતી પ્રેષણાદેર્ અભાવઃ સ્યાત્ । અતએવ શ્રી-રૂપ-પાદૈર્ નવયૌવનસ્ય
સદાધેયત્વેન વર્ણિતત્વાત્ શ્રી-મહાપ્રભોઃ પાર્ષદ-વૃન્દૈર્ વિવાહસ્ય કુત્રાપ્ય્
અવર્ણિતત્વાચ્ ચ । શ્રી-પદ્મ-પુરાણ-મતે લલિત-માધવે વિવાહ-વર્ણનં કલ્પ-
ભેદેન સમાધેયમ્ ।
તસ્માત્ સર્વેષાં મતે પ્રકટાપ્રકટ-લીલાયાં પરકીયૈવ નિત્યત્વાત્ । વિવાહં
સ્વીકૃત્ય તેનૈવ લીલાયા અપરકટત્વં મત્વા સ્વકીયાયા નિત્યત્વં મન્યતે । તદ્
અસઙ્ગતમ્ । પૂર્વ-હેતોઃ શ્રી-વ્રજેશ્વરાદીનાં શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સદા દુગ્ધ-
મુખત્વ-સ્ફૂર્ત્યા સાવિત્ર-જન્યાભાવેન વિવાહાભાવાત્ । નવ-યૌવન-સંવલિત-
પૂર્ણતમત્વસ્ય શ્રી-રૂપ-ગોસ્વામ્ય્-આદિભિઃ સદા ધ્યેયત્વાચ્ ચ । તત્ તુ શ્રી-
કૃષ્ણસ્ય મથુરાદિ-ગમનાભાવાત્ । સ ચ કૃષ્ણોઽન્યો યદુ-સમ્ભૂતઃ ઇત્ય્ આદિ ।
મથુરાદિ-ગમને તુ પૂર્ણતરત્વાદિપાતાત્ । નવ-યૌવનસ્ય સદા ધ્યેયત્વં યથા
સ્તવમાલાયાં (ઉત્કલિકા-વલ્લરી 17)-
શ્યામયોર્ નવ-વયઃ-સુષમાભ્યાં
ગૌરયોર્ અમલ-કાન્તિ-યશોભ્યામ્ ।
ક્વાપિ વામ્ અખિલ-વલ્ગુ-વતંસૌ
માધુરી હૃદિ સદા સ્ફુરતાન્ મે ॥ ઇત્ય્ આદેશ્ ચ ।
અસ્મન્-મતે તુ શ્રી-વસુદેવ-નન્દન-રૂપેણ મથુરા-દ્વારકાદૌ ગત્વા
દન્તવક્ર-વધાનન્તરં પુનર્ વ્રજમ્ આગત્ય તત્ર તુ સ્વયં-પ્રકાશ-રૂપેણ શ્રી-
વ્રજેન્દ્ર-નન્દનેન લીલાયાઃ પ્રકટનં કૃતમ્ । તત્ તુ ત્રિમાસ્યાઃ પરતસ્ તાસાં
સાક્ષાત્ કૃષ્ણેન સઙ્ગતિઃ ઇતિ જાતમ્ । અસ્ય તુ પ્રકટાપ્રકટે જાતત્વં પૂર્વમ્ એવ
લિખિતમ્ । તતઃ શ્રીમદ્-વ્રજેન્દ્ર-નન્દને પૂર્ણતરાદિ-પ્રકાશે । ન તુ મથુરા-
દ્વારકાદૌ ચ । અતઃ પ્રકટાપ્રકટે પરકીયાયાઃ સદ્-ભાવેન નિત્યત્વાત્ । તત્ તુ
જયતિ જનનિવાસ ઇત્ય્ આદેર્ વર્તમાન-પ્રયોગા બહવઃ સન્તિ । અતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-
ચૈતન્ય-મહાપ્રભોઃ પરિવારેષુ શ્રીમન્-નિત્યાનન્દાદ્વૈતાદિભિઃ શ્રી-
ભાગવતાનુસારેણ પ્રકટાપ્રકટે વ્રજ-લીલાયાં શ્રી-કૃષ્ણસ્યૌપપત્યં
નિત્યત્વેન સ્વીકૃત્ય સ્વ-સ્વ-પરિવારે પ્રવર્તિતં દૃશ્યતે । તેષુ ચ શ્રી-ગદાધર-
સ્વરૂપ-રૂપ-સનાતન-ભટ્ટ-રઘુનાથ-દાસ-કર્ણપૂરાદિભિસ્ તત્-તન્-
મતાનુસારેણ તત્ર તત્રૈવ પરકીયાત્વં સ્વ-સ્વ-ગ્રન્થ-ગણે વર્ણયિત્વા
પ્રવર્તિતં દૃશ્યતે । લીલા-માત્રસ્ય નિત્યત્વાત્ । તત્ તુ જયતિ જનનિવાસઃ ઇત્ય્ આદેઃ ।
તથા શ્રી-રામાનુજાચાર્ય-મધ્વાચાર્ય-પ્રભૃતિભિશ્ ચ લીલા-માત્રસ્ય નિત્યત્વં
સ્થાપ્યતે । અતો લીલા-માત્રસ્ય નિત્યત્વેનાનુક્રમિક્યા લીલાયા નિત્યત્વે ન દોષસ્ તસ્માત્
પ્રકટાપ્રકટે પરકીયાયા નિત્યત્વમ્ ।
તત્ તુ પુનઃ પરિપાટ્યા વિચાર્યતે । સ્વયં ભગવાન્ શ્રી-વ્રજેન્દ્ર-નન્દનઃ શ્રી-
કૃષ્ણ-ચૈતન્યઃ । સ ચ સપ્તોત્તર-ચતુર્દશ-શત-શકાબ્દે પ્રકટિતઃ । જગદ્-
ગુરુત્વાદ્ આચાર્યત્વમ્ અઙ્ગીકૃતવાન્ । અવતારે તુ મુખ્ય-કારણમ્ આહ (ચ્ચ્ 1.1.6)-
શ્રી-રાધાયાઃ પ્રણય-મહિમા કીદૃશો વાનયૈવા-
સ્વાદ્યો યેનાદ્ભુત-મધુરિમા કીદૃશો વા મદીયઃ ।
સૌખ્યં ચાસ્યા મદ્-અનુભવતઃ કીદૃશં વેતિ લોભાત્
તદ્-ભાવાઢ્યઃ સમજનિ શચી-ગર્ભ-સિન્ધૌ હરીન્દુઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
ગૌણ-કારણં તુ ભૂ-ભાર-રૂપ-મહા-પાપિનામ્ અસુર-સ્વભાવં દૂરીકૃત્ય કલૌ
મુખ્ય-ધર્મ-નામ-સઙ્કીર્તન-પ્રવર્તનમ્ । તસ્ય પ્રમાણં અનુગ્રહાય
ભક્તાનામ્ (10.33.36) ઇત્ય્ આદિ । અતએવ શ્રી-નિત્યાનદાદ્વૈત-ગદાધર-સ્વરૂપ-રૂપ-
સનાતનાદીન્ નિજ-પાર્ષદાન્ પ્રકટય્ય તદ્-દ્વારેણ યુગ-ધર્મં પ્રવર્તયિત્વા
તૈઃ સહ પુનર્ અષ્ટ-ચત્વારિંશદ્-વર્ષ-પર્યન્તં પ્રકટ-મુખ્ય-કારણં
મુખ્ય-રસાસ્વાદનં કૃતવાન્ । આસ્વાદનં તુ સર્વ-વેદાન્ત-સાર-શ્રી-ભાગવત-

સંમતમ્ । તત્ તુ પ્રકટાપ્રકટે નિત્યત્વાત્ । તત્ર ચ (10.33.19)-
કૃત્વા તાવન્તમ્ આત્માનં યાવતીર્ ગોપયોષિતઃ ।
રેમે સ ભગવાંસ્ તાભિર્ આત્મારામો ઽપિ લીલયા ॥
ઇત્ય્ આદિ બહુશઃ । તસ્માદ્ વ્રજેન્દ્ર-નન્દનસ્ય ગોપ-સ્ત્રીષૂપપતિત્વં તાસાં તુ
તસ્મિન્ પરકીયાત્વં ક્રમ-લીલાવસાને પ્રકટં નિત્યમ્ એવ । યતઃ શ્રીમન્-
મહાપ્રભુઃ શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્યઃ સર્વ-ભક્તાન્ તદ્ એવાસ્વાદનં કારયિત્વા
સ્વયમ્ એવાસ્વાદનં કૃતવાન્ । તત્ર સ્વયમ્ આસ્વાદનં યથા શ્રી-ચૈતન્ય-
ચરિતામૃતે (2.1.11)-
ચણ્ડી-દાસ વિદ્યાપતિ રાયેર નાટક ગીતિ
કર્ણામૃત શ્રી ગીત ગોવિન્દ
મહાપ્રભુ રાત્રિ દિને સ્વરૂપ-રામાનન્દેર સને
નાચે ગાય પરમ આનન્દ
એતદ્-અભાવે હૃદિ યસ્ય પ્રેરણયા પ્રવર્તિતોઽહં વરાક-રૂપોઽપિ ઇતિ વચનાત્ । શ્રી-
મહાપ્રભુના નિજ-પ્રાકટ્યસ્ય પ્રયોજનસ્ય શ્રીમદ્-રૂપ-ગોસ્વામિ-કૃત-શ્રીમદ્-
ઉજ્જ્વલ-નીલમણ્ય્-આદિભિઃ સમ્પાદિતત્વાત્ । પ્રાકટ્ય-મુખ્ય-પ્રયોજનસ્ય હાન્યા
શ્રી-મહાપ્રભોઃ પ્રાકટ્યમ્ અપ્રયોજકમ્ । તસ્માત્ શ્રી-મહાપ્રભોઃ
કૃતાસ્વાદનસ્ય પરમ-વિજ્ઞ-સેવ્યત્વમ્ । યથા તત્ર શ્રી-દાસ-ગોસ્વામિ-કૃત-
સ્તવાવલ્યાં (શ્રી-ચૈતન્યાષ્ટકે 4)
અનાવેદ્યાં પૂર્વૈર્ અપિ મુનિ-ગણૈર્ ભક્તિ-નિપુણૈઃ
શ્રુતેર્ ગૂઢાં પ્રેમોજ્જ્વલ-રસ-ફલાં ભક્તિ-લતિકામ્ ।
કૃપાલુસ્ તાં ગૌડે પ્રભુ અતિકૃપાભિઃ પ્રકટયન્
શચી-સૂનુઃ કિં મે નયન-સરણીં યાસ્યતિ પદમ્ ॥
અતએવ શ્રી-મહાપ્રભોઃ શક્તિ-રૂપૈઃ શ્રી-રૂપ-ગોસ્વામિ-ચરણૈઃ શ્રીમદ્-ઉજ્જ્વલ-
નીલમણિ-શ્રી-વિદગ્ધ-માધવ-દાન-કેલિ-કૌમુદ્ય્-આદિ-ગ્રન્થાનાં સમર્થા-
રતિ-વિલાસ-રૂપાણાં સૂત્ર-રૂપે શ્રી-સ્મરણ-મઙ્ગલે પ્રતિજ્ઞાતમ્-શ્રી-રાધા-પ્રાણ-
બન્ધોઃ ઇતિ । એવં લઘુ-ભાગવતામૃતે (1.5.448, 451)-
પ્રપઞ્ચાગોચરત્વેન સા લીલા પ્રકટા મતા ॥ ઇતિ ।
અથ પ્રકટતાં લબ્ધે વ્રજેન્દ્ર-વિહિતે મહે ।
તત્ર પ્રકટયત્ય્ એષ લીલા બાલ્યાદિકા ક્રમાત્ ।
કરોતિ યાઃ પ્રકાશેષુ કોટિશોઽપ્રકટેષ્વ્ અપિ ॥
એવં સ્તવ-માલા-સ્તવાવલી-ગણોદ્દેશ-દીપિકાદિષુ પ્રકટાપ્રકટે વર્તમાનાઃ
પરકીયા લીલાઃ પ્રાર્થનીયા વર્તન્તે । એવં શ્રી-મહાપ્રભુ-પાર્ષદ-વર્ગૈઃ
કૃતેષુ સંસ્કૃત-પ્રાકૃત-મય-ગ્રન્થ-નિચયેષુ બહુ-વિધાનિ પ્રમાણાનિ વર્તન્તે।
તત્ર શ્રી-મહાપ્રભુ-પરમ-ગુરુ-શ્રી-માધવેન્દ્ર-પુરી-ગોસ્વામિ-પાદિઅઃ શ્રી-
શ્રી-ભગવત્-પ્રાપ્તિ-કાલે પ્રાર્થિતવાન્-
અયિ દીનદયાર્દ્ર નાથ હે,
મથુરાનાથ કદાવલોક્યસે ।
હૃદયં ત્વદ્-અલોક-કાતરં
દયિત ભ્રામ્યતિ કિં કરોમ્ય્ અહમ્ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
તત્ તુ પાર્ષદાઃ શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્યસ્ય પ્રકટાપ્રકટે સભાસુ સ્વયમ્
આસ્વાદિતવન્તસ્ તેષાં શિષ્ય-પ્રશિષ્યાદયસ્ તદ્-ગ્રન્થ-દ્વારેણેદાનીમ્ અપ્ય્
આસ્વાદયન્તિ - જયતિ જનનિવાસ ઇત્ય્ આદિ-વર્તમાન-પ્રયોગૈર્ લીલા-માત્રસ્ય નિત્યત્વાત્
। તત્ર પ્રમાણાનિ યથા શ્રી-રામાનન્દ-રાય-ગોસ્વામિ-પાદાનાં જગન્નાથ-
વલ્લભાખ્યં નાટકમ્, શ્રી-સ્વરૂપ-ગોસ્વામિ-પાદાનાં કરચા, શ્રી-ગદાધર-
પણ્ડિત-ગોસ્વામિ-પાદાનાં પ્રેમામૃત-સ્તોત્રાદિ, શ્રી-નરહરિ-ઠક્કુર-પાદાનાં
શ્રી-કૃષ્ણ-ભજનામૃતાદિ, શ્રી-વાસુદેવ-ઘોષ-પાદાનાં પદાવલ્ય્-આદિ, શ્રી-
રાઘવ-પણ્ડિત-ગોસ્વામિ-પાદાનાં શ્રી-ભક્તિરત્ન-પ્રકાશાદિ, શ્રી-વિષ્ણુ-પુરી-
ગોસ્વામિ-પાદાનાં ભક્તિ-રત્નાવલ્ય્-આદિ, શ્રી-સાર્વભૌમ-ભટ્ટાચાર્ય-પાદાનાં
શ્રીમન્-મહાપ્રભોઃ શત-નામ-સ્તોત્રાદિ, શ્રી-પ્રબોધાનન્દ-સરસ્વતી-પાદાનાં
પાદાનાં શ્રી-વૃન્દાવન-શતકાદિ, શ્રી-સનાતન-ગોસ્વામિ-પાદાનાં શ્રી-વૈષ્ણવ-
તોષણ્ય્-આદિ, શ્રી-રૂપ-ગોસ્વામિ-પાદાનાં શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધુઃ, શ્રી-ઉજ્જ્વલ-
નીલમણિઃ, શ્રી-વિદગ્ધ-માધવાદિ, શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટ-ગોસ્વામિ-પાદાનાં શ્રી-
ભાગવત-સન્દર્ભ-શ્રી-કૃષ્ણ-કર્ણામૃત-ટીકાદિઃ, શ્રી-રઘુનાથ-ભટ્ટ-
ગોસ્વામિ-પાદાનાં તત્-શિષ્ય-દ્વારેણ શ્રીભાગવતાદિ-ભક્તિ-શાસ્ત્ર-પઠન-
પાઠનાદિકમ્, શ્રી-રઘુનાથ-દાસ-ગોસ્વામિ-પાદાનાં મુક્તા-ચરિત-સ્તવ-માલાદિ,
શ્રી-કર્ણપૂર-ગોસ્વામિ-પાદાનાં શ્રી-આનન્દ-વૃન્દાવન-ચમ્પૂ-શ્રી-કૃષ્ણાહ્નિક-
કૌમુદી-શ્રી-ગૌર-ગણોદ્દેશ-શ્રી-ચૈતન્ય-ચન્દ્રોદય-નાટકાદિ, શ્રી-
ભાગવતાચાર્ય-પાદાનાં શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રેમ-તરઙ્ગિની, તત્ર શ્રીમદ્-અનન્તાચાર્ય-
પાદ-શ્રી-નયનાનન્દ-પાદાદીનાં પદાવલ્ય્-આદિ ।
એવં ચ શ્રી-મહાપ્રભોસ્ તામ્બૂલ-ચર્વિત-જન્મ-શ્રી-નિત્યાનન્દ-પ્રભુ-સેવક-શ્રી-
નારાયણી-પુત્ર-શ્રી-વૃન્દાવન-ઠક્કુર-વર્ણિત-શ્રી-ચૈતન્ય-ભાગવતાદિ । તત્ તુ
શ્રી-નિત્યાનન્દ-પ્રભુના સાક્ષાત્ પ્રેરણયા લિખિતં ભવતિ । તથા હિ શ્રી-ચૈતન્ય-
ચરિતામૃતે (1.8.) ચૈતન્ય-લીલાર વ્યાસ વૃન્દાવન દાસ ઇત્ય્ આદિ ।
એવં શ્રી-મહાપ્રભોર્ મત-વિરોધિનઃ શ્રીમદ્-અચ્યુતાનન્દાદિ વિના શ્રીમદ્-
અદ્વૈત-પ્રભુ-પુત્રાઃ શ્રીમદ્-અદ્વૈતાચાર્ય-પાદૈસ્ ત્યક્તાઃ । તત્ તુ શ્રી-ચૈતન્ય-
ચરિતામૃતાદૌ પ્રસિદ્ધમ્ । એવમ્ ઉપમહત્સુ શ્રી-લોચન-દાસ-ઠક્કુર-કૃત-શ્રી-
ચૈતન્ય-મઙ્ગલ-દુર્લભ-સારાદિ, શ્રી-કૃષ્ણદાસ-કવિરાજ-મહાનુભાવ-કૃત-શ્રી-
ગોવિન્દ-લીલામૃત-શ્રી-ચૈતન્ય-ચરિતામૃત-શ્રી-કૃષ્ણ-કર્ણામૃત-ટીકાદિ ।
શ્રીનિવાસાચાર્ય-કૃત-ચતુઃ-શ્લોકી-ટીકાદિ, શ્રી-નરોત્તમ-દાસ-ઠક્કુર-શ્રી-
ગોવિન્દ-કવિરાજ-કૃત-પદાવલ્ય્-આદયઃ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધાઃ । એવમ્ ઉત્કલ-નિવાસિ-
શ્રી-શ્યામાનન્દાદીનાં પદાવલી પ્રસિદ્ધા ।
કિં ચ શ્રીમન્-મહાપ્રભોર્ મન્ત્ર-સેવકઃ સાક્ષાત્ કોઽપિ શ્રી-રૂપ-સનાતનાદીનાં
ચ । તત્ર શક્તિ-સઞ્ચાર-કૃત-સેવકત્વે પ્રમાણં મનઃ-શિક્ષાયાં (7,12) યદીચ્છેર્
આવાસં વ્રજ-ભુવિ સ-રાગં પ્રતિજનુઃ ઇત્ય્ અત્રૈવ, સ-યૂથ-શ્રી-રૂપાનુગ ઇહ
ભવન્ ગોકુલ-વને ઇત્ય્ આદિ । શ્રી-બૃહદ્-ભાગવતામૃત-પૂર્વ-ખણ્ડે (1.1.1)-
નમશ્ ચૈતન્ય-દેવાય સ્વ-નામામૃત-સેવિને ।
યદ્ રૂપાશ્રયણાદ્ યસ્ય ઇત્ય્ આદિ ।
અથ શ્રી-જીવ-ગોસ્વામિ-પાદઃ શ્રીમદ્-રૂપ-પાદસ્ય ભ્રાતુષ્પુત્રસ્ તસ્માત્ તં
મન્ત્ર-સેવકં કૃતવાન્ । તસ્ય તુ શ્રીમન્-મહાપ્રભોર્ દર્શનં નાસ્તિ શ્રીમદ્-
રૂપાદીનામ્ અપ્રકટે પરકીયાત્વં સ્વકીયાત્વં ચ મતં સ્વ-ગ્રન્થે લિખિતં તેન
। તત્ર સ્વકીયાત્વં શ્રીમદ્-રઘુનાથ-દાસ-પ્રભૃતયઃ શ્રી-ચૈતન્ય-પાર્ષદાઃ
શ્રી-રૂપાદિ-સઙ્ગિનોઽનઙ્ગી-કૃતવન્તઃ । શ્રી-જીવ-પાદસ્ય તત્ તુ સ્વેચ્છા-લિખનં ન
ભવતિ । કિન્તુ પરેચ્છા-લિખનમ્ । તત્-પાણ્ડિત્ય-બલાત્ લિખન-પરિપાટી-દર્શનેન
પણ્ડિત-જનાસ્ તત્ સ્વીકુર્વન્તિ । યે ચ લબ્ધ-શ્રી-મહાપ્રભુ-કૃપા લબ્ધ-શ્રી-
રૂપાદિ-કૃપાસ્ તે તુ સર્વથા નાઙ્ગીકુર્વન્તિ । એતન્-મત-પ્રવર્તનં તુ કાલ-કૃતમ્
એવ । તત્ તુ સર્વં કાલ-કૃતમ્ મન્યે ઇત્ય્ આદિ । શ્રેયાંસિ બહુ-વિઘ્નાનિ ઇત્ય્ આદિ ચ ।
અતસ્ તુ કેચિદ્ એવં વદન્તિ શ્રી-જીવ-પાદસ્ તુ ભ્રાતુષ્પુત્ર એવ શિષ્યશ્ ચ । તન્-મતં
સ્વકીયાત્વમ્ એવ । તસ્માત્ બ્રૂયુઃ સ્નિગ્ધસ્ય શિષ્યસ્ય ગુરવો ગુહ્યમ્ અપ્ય્ ઉત (1.1.8)
ઇત્ય્-આદિ-ન્યાયેન શ્રીમદ્-રૂપ-પાદ-મતં સ્વકીયાત્વમ્ એવ । એવં ચેત્ શ્રીમન્-
મહાપ્રભોઃ પાર્ષદેષુ વિરુદ્ધં જાતમ્ । શ્રીમન્-મહાપ્રભુણા તુ શ્રીમદ્-
રૂપ-સનાતનૌ પ્રતિ સ્વકીયાત્વમ્ ઉપદિષ્ટમ્ । અન્યેષુ તુ પરકીયાત્વમ્

ઉપદિષ્ટમ્ ઇતિ ગુરુતરં વિરુદ્ધં સ્યાત્ । શ્રીમદ્-રૂપ-ગોસ્વામિ-પાદાનાં શક્તિ-
સઞ્ચારોપદિષ્ટ-શ્રીમજ્-જીવ-પાદાદિ-શિષ્યાણાં સર્વેષાં પરકીયૈવ । કેવલં શ્રી-
જીવ-ગોસ્વામિ-પાદ-ગણ-મધ્યે ક્વચિત્ ક્વચિદ્ ગુરુ-વિરુદ્ધમ્ આશ્ચર્યં દૃશ્યતે
। યતોઽદ્યાપિ તેષુ સન્તાનેષુ એવં શિષ્યેષુ સ્વ-સ્વ-ગ્રન્થેષુ પ્રકટેઽપ્રકટે ચ
પરકીયાત્વં દૃશ્યતે । તસ્માત્ શ્રીમન્-મહાપ્રભોસ્ તત્-પાર્ષદાદીનાં ચ
પરકીયાત્વમ્ એવ મતમ્ । શ્રીમજ્-જીવ-પાદેન તુ યત્ સ્વકીયાત્વં લિખિતમ્ તત્
પરેચ્છયૈવ । અતએવ શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે સ્વકીયા-સિદ્ધાન્તાનન્તરં તદ્-દોષઃ
પ્રાર્થનયા સ્વયમ્ એવ ક્ષમાપિતઃ । તથા હિ-
યદ્ એતત્ તુ મયા ક્ષુદ્રતરેણ તરલાયિતં ।
ક્ષમતાં તત્ ક્ષમા-શીલઃ શ્રીમાન્ ગોકુલ-વલ્લભઃ ॥
તત્ર શિષ્ય-પરમ્પરા-શ્રવણમ્ આહ-ગોપાલ-દાસ-નામા કોઽપિ વૈશ્યઃ શ્રી-જીવ-
ગોસ્વામિ-પાદાનાં પ્રિય-શિષ્યઃ । તત્-પ્રાર્થના-પરવશેન તેન સ્વકીયાત્વં
સિદ્ધાન્તિતમ્ । અતએવ શ્રીમદ્-રૂપ-સનાતન-પાદાદીનાં ગ્રન્થેષુ કુત્ર કુત્રાપિ
છેદનાદિકં કૃતમ્ । કૃત્વાપિ તત્ર તત્રાપિ સ્વ-દોષ-ક્ષમાપણં કૃતમ્ । યથા
શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભે યદ્ એતત્ તુ મયા ક્ષુદ્રતમેણ તરલાયિતમ્ । શ્રી-લઘુ-
વૈષ્ણવ-તોષણ્યાં ચ (સર્વાન્તિમે)-
લીલા-સ્તવષ્ ટિપ્પણી ચ સેયં વૈષ્ણવ-તોષણી ।
યા સંક્ષિપ્તા મયા ક્ષુદ્રતરેણાપિ તદ્-આજ્ઞયા ॥
અબુદ્ધ્યા બુદ્ધ્યા વા યદ્ ઇહ મયકાલેખિ સહસા
તથીઅ યદ્ વાચ્છેદિ દ્વયમ્ અપિ સહેરન્ પરમ્ અપિ ।
અહો કિં વા યદ્ યન્ મનસિ મમ વિસ્ફોરિતમ્ અભૂદ્
અમ્ભોભિસ્ તન્ માત્રં યદિ બલમ્ અલં શઙ્કિત-કુલૈઃ ॥
હરિનામામૃતે તન્-નામ સ્પષ્ટમ્ એવોટ્ટઙ્કિતમ્ । તદ્ યથા-
હરિનામામૃત-સંજ્ઞં યદ્ અર્થમ્ એતત્ પ્રકાશયામાસે ।
ઉભયત્ર મમ મિત્રં સ ભવતુ ગોપાલ-દાસાખ્યઃ ॥
શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂ-મઙ્ગલાચરણે ચ (ગ્ચ્પ્ 1.5)-
શ્રી-ગોપાલ-ગણાનાં ગોપાલાનાં પ્રમોદાય ।
ભવતુ સમન્તાદ્ એષા નામ્ના ગોપાલ-ચમ્પૂર્ યા ॥
શ્રીમદ્-ઉજ્જ્વલ-નીલમણિ-ટીકાયાં ચ-
સ્વેચ્છયા લિખિતં કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ અત્ર પરેચ્છયા ।
યત્ પૂર્વાપર-સમ્બન્ધં તત્ પૂર્વમ્ અપરં પરમ્ ॥
શ્રી-ભાગવત-સન્દર્ભે ચ-
તૌ સન્તોષયતા સન્તૌ શ્રીલ-રૂપ-સનાતનૌ ।
દાક્ષિણાત્યેન ભટ્ટેન પુનર્ એતદ્ વિવિચ્યતે ॥ઓ॥
તસ્યાદ્યં ગ્રન્થનાલેખં ક્રાન્તમ્ ઉત્ક્રાન્ત-ખણ્ડિતમ્ ।
પર્યાલોચ્યાથ પર્યાયં કૃત્વા લિખતિ જીવકઃ ॥ઓ॥
ઇત્ય્ આદિકં ચ ।
શ્રી-કૃષ્ણ-દાસ-નામા બ્રાહ્મણો ગૌડીયઃ શ્રીમજ્-જીવ-વિદ્યાધ્યયને શિષ્યઃ, ન
તુ મન્ત્ર-શિષ્યઃ । તેષાં શિષ્યાકરણાત્ । શિષ્ય-કરણે પ્રવૃત્તિશ્ ચેત્ તર્હિ શ્રીનિવાસ-
નરોત્તમાદીનાં શિષ્યત્વં શ્રી-જીવેન કથમ્ અત્યાજિ । તસ્માત્ તેષ્વ્ અપ્રકટેષુ
સ્વાધિકારેચ્છયા તન્-મન્ત્ર-શિષ્યત્વ-પ્રકટનં કૃષ્ણ-દાસેન સ્વેનૈવ કૃતમ્
। તેષાં ગ્રન્થેષુ છેદનાદિ કુત્ર કૃતં, કુત્રાપિ પલ્લવિતમ્ ।
અતએવ શ્રી-વૈષ્ણવ-તોષણ્ય્-આદિષુ કુત્ર કુત્રાપિ સંશયાસ્પદત્વેન ન સર્વ-
સંમતમ્ । તસ્માદ્ એકસ્યાપ્રામાણ્યેનાન્ય્ અસ્યાપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ ન્યાયાત્ સ્વકીયાત્વ-
સિદ્ધાન્તે સર્વેષાં શ્રી-ચૈતન્ય-પાર્ષદાનામ્ અસંમતત્વેન શ્રીમજ્-જીવ-પાદેન
તુ પરાપેક્ષા-કૃતેન ચ પરકીયાત્વં સર્વ-સંમતં મતમ્ ઇતિ સઙ્ગતમ્ ।
ઇતિ શ્રીમદ્-રાધા-ગોવિન્દ-દેવ-સેવાધિપતિ-શ્રી-હરિદાસ-ગોસ્વામી-ચરણાનુજીવિ-
શ્રી-રાધા-કૃષ્ણ-દાસોદીરિતા ભક્તિ-સાધન-દીપિકા-નવમ-કક્ષા

(10)
દશમ-કક્ષા
(બ્ર્સ્ 1.1.10-17)
તત્રાદૌ સુષ્ઠુ વૈશિષ્ટ્યમ્ અસ્યાઃ કથયિતું સ્ફુટમ્ ।
લક્ષણં ક્રિયતે ભક્તેર્ ઉત્તમાયાઃ સતાં મતમ્ ॥
તદ્ યથા-
અન્યાભિલાષિતા-શૂન્યં જ્ઞાન-કર્માદ્ય્-અનાવૃતમ્ ।
આનુકૂલ્યેન કૃષ્ણાનુશીલનં ભક્તિર્ ઉત્તમા ॥
યથા શ્રી-નારદ-પઞ્ચરાત્રે --
સર્વોપાધિ-વિનિર્મુક્તં તત્-પરત્વેન નિર્મલમ્ ।
હૃષીકેણ હૃષીકેશ-સેવનં ભક્તિર્ ઉચ્યતે ॥
શ્રી-ભાગવતસ્ય તૃતીય-સ્કન્ધે ચ (3.29.11-13) --
લક્ષણં ભક્તિ-યોગસ્ય નિર્ગુણસ્ય હ્ય્ ઉદાહૃતમ્ ।
અહૈતુક્ય્ અવ્યવહિતા યા ભક્તિઃ પુરુષોત્તમે ॥
સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સામીપ્ય-સારૂપ્યૈકત્વમ્ અપ્ય્ ઉત ।
દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વિના મત્-સેવનં જનાઃ ॥
સ એવ ભક્તિ-યોગાખ્ય આત્યન્તિક ઉદાહૃતઃ ।
યેનાતિવ્રજ્ય ત્રિગુણં મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે ॥
સાલોક્યેત્યાદિ-પદ્યસ્થ-ભક્તોત્કર્ષ-ણિરૂપણમ્ ।
ભક્તેર્ વિશુદ્ધતા-વ્યક્ત્યા લક્ષણે પર્યવસ્યતિ ॥
ક્લેષઘ્ની શુભદા મોક્ષ-લઘુતા-કૃત્ સુદુર્લભા ।
સાન્દ્રાનન્દ-વિશેષાત્મા શ્રી-કૃષ્ણાકર્ષિણી ચ સા ॥
(બ્ર્સ્ 1.1.44-47)
અગ્રતો વક્ષ્યમાણાયાસ્ ત્રિધા ભક્તેર્ અનુક્રમાત્ ।
દ્વિશઃ ષડ્ભિઃ પદૈર્ એતન્ માહાત્યં પરિકીર્તિતમ્ ॥
કિં ચ -
સ્વલ્પાપિ રુચિર્ એવ સ્યાદ્ ભક્તિ-તત્ત્વાવબોધિકા ।
યુક્તિસ્ તુ કેવલા નૈવ યદ્ અસ્યા અપ્રતિષ્ઠતા ॥
તત્ર પ્રાચીનૈર્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ -
યત્નેનાપાદિતોઽપ્ય્ અર્થઃ કુશલૈર્ અનુમાતૃભિઃ ।
અભિયુક્તતરૈર્ અન્યૈર્ અન્યથૈવોપપાદ્યતે ॥
(બ્ર્સ્ 1.2.1-2)
સા ભક્તિઃ સાધનં ભાવઃ પ્રેમા ચેતિ ત્રિધોદિતા ॥
તત્ર સાધન-ભક્તિઃ -
કૃતિ-સાધ્યા ભવેત્ સાધ્ય-ભાવા સા સાધનાભિધા ।
નિત્ય-સિદ્ધસ્ય ભાવસ્ય પ્રાકટ્યં હૃદિ સાધ્યતા ॥
(બ્ર્સ્ 1.2.5-7)-
વૈધી રાગાનુગા ચેતિ સા દ્વિધા સાધનાભિધા ॥
તત્ર વૈધી --
યત્ર રાગાનવાપ્તત્વાત્ પ્રવૃત્તિર્ ઉપજાયતે ।
શાસનેનૈવ શાસ્ત્રસ્ય સા વૈધી ભક્તિર્ ઉચ્યતે ॥
યથ, દ્વિતીયે (2.1.6)-
તસ્માદ્ ભારત સર્વાત્મા ભગવાન્ ઈશ્વરો હરિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ ચ સ્મર્તવ્યશ્ ચેછતાભયમ્ ॥
તત્ર અધિકારી (બ્ર્સ્ 1.2.15-16)--
યઃ કેનાપ્ય્ અતિભાગ્યેન જાત-શ્રદ્ધોઽસ્ય સેવને ।
નાતિસક્તો ન વૈરાગ્ય-ભાગ્ અસ્યામ્ અધિકાર્ય્ અસૌ ॥
યથૈકાદશે (11.20.28) --
યદૃચ્છયા મત્-કથાદૌ જાત-શ્રદ્ધોઽસ્તુ યઃ પુમાન્ ।
ન નિર્વિણ્ણો નાતિસક્તો ભક્તિ-યોગોઽસ્ય સિદ્ધિદઃ ॥
અથ રાગાનુગા (બ્ર્સ્ 1.2.270)-
વિરાજન્તીમ્ અભિવ્યક્તાં વ્રજ-વાસી જનાદિષુ ।
રાગાત્મિકામ્ અનુસૃતા યા સા રાગાનુગોચ્યતે ॥
ટીકા-અભિવ્યક્તં સુવ્યક્તં યથા સ્યાત્ તથા વ્રજ-વાસિ-જનાદિષુ વિરાજન્તીં
રાગાત્મિકાં ભક્તિમ્ અનુસૃતા યા ભક્તિઃ । યા રાગાનુગા ઉચ્યતે ઇતિ યોજના । વ્રજ-
વાસિ-જનાદિષ્વ્ ઇત્ય્ અત્ર જન-પદેન મનુષ્ય-માત્રં બોધિતમ્ । આદિ-પદેન પશુ-
પક્ષ્ય્-આદયો ગૃહ્યન્તે । અતએવોક્તં-
ત્રૈલોક્ય-સૌભગમ્ ઇદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં
યત્ ગો-દ્વિજ-દ્રુમ-મૃગાઃ પુલકાન્ય્ અબિભ્રન્ । ઇતિ ।
વિરાજન્તીમ્ ઇતિ વિશેષેણ રાજમાનામ્, ન તુ ધામાન્તર-પરિવાર-ભક્તિવદ્ ઐશ્વર્ય-
જ્ઞાનાદિનાભિભૂતામ્ । અનુસૃતેત્ય્ અત્રાનુસરણં નિત્ય-સિદ્ધ-વ્રજ-વાસિ-જન-ભાવ-
ચેષ્ટાનુગમનાત્મકાનુકરણમ્ । તચ્ ચ શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રેષ્ઠાનુગત-નિષ્ઠં તદ્
એવાનુગત્યમ્ ઇતિ ફલિતાર્થઃ । તચ્ ચ તદ્-અનુગતત્વે સતિ તાદૃશ-કાય-વાઙ્-
માનસીય-સેવા-કર્તૃત્વં ચેતિ ।
શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રેષ્ઠાધીનત્વં યથૈકાદશે (11.3.21)-
તસ્માદ્ ગુરું પ્રપદ્યેત જિજ્ઞાસુઃ શ્રેય ઉત્તમમ્ ।
શાબ્દે પરે ચ નિષ્ણાતં બ્રહ્મણ્ય્ ઉપશમાશ્રયમ્ ॥
ટીકા ચ-ઉત્તમં શ્રેયો જિજ્ઞાસુઃ । શાબ્દે બ્રહ્મણિ વેદાખ્યે નિષ્ણાતં, અન્યથા
સંશય-નિરાસકત્વાયોગ્યત્વાદ્ ધેતોઃ । પરે બ્રહ્મણિ અપરોક્ષાનુભવે ચ
નિષ્ણાતમ્ । અન્યથા યતો બોધ-સંચારાભાવાત્ । પરે બ્રહ્મણિ નિષ્ણાતત્વે
દ્યોતકમ્ આહ ઉપશમાશ્રયમ્ ઇતિ ।
તત્રૈવ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવં પ્રતિ શ્રી-ભગવાન્ (11.10.12)-
આચાર્યોઽરણિર્ આદ્યઃ સ્યાદ્ અન્તે-વાસ્ય્ ઉત્તરારણિઃ ।
તત્-સન્ધાનં પ્રવચનં વિદ્યા-સન્ધિઃ સુખાવહઃ ॥
ટીકા-આદ્યોઽધરઃ । તત્-સન્ધાનં ચ તયોર્ મધ્યમં મન્થન-કાષ્ઠાં
પ્રવચનમ્ ઉપદેશઃ । વિદ્યા શાસ્ત્રોત્થં જ્ઞાતમ્ । તત્ર સન્ધૌ ભવોઽગ્નિર્ ઇવ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-આચાર્યં પૂર્વ-રૂપઃ અન્તેવાસ્ય્ ઉત્તર-રૂપઃ ઇત્ય્ આદિ । અતએવ તદ્-
વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમ્ એવાભિગચ્છેત્ ઇતિ । આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ ઇતિ । નૈષા તર્કેણ
મતિર્ આપનેયા ઇત્ય્ આદિ ચ ।
તથા શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રેષ્ઠ-ગુરુ-સંસર્ગેણૈવ તદ્-ભાવોત્પત્તિઃ સ્યાત્ । નાન્યથેતિ
ભાવઃ । અતએવ શ્રી-ભાગવતે (11.17.27)-
આચાર્યં માં વિજાનીયાન્ નાવમન્યેત કર્હિચિત્ ।
ન મર્ત્ય-બુદ્ધ્યાસૂયેત સર્વ-દેવ-મયો ગુરુઃ ॥
નિત્ય-સિદ્ધસ્ય ભાવસ્ય પ્રાકટ્યં હૃદિ સાધ્યતા (બ્ર્સ્ 1.2.2) ઇતિ નિત્ય-સિદ્ધસ્ય
ભાવસ્ય સાધક-ભક્તાનાં હૃદિ સ્વયં પ્રકટનં સાધ્યતા । તત્-તદ્-ભાવાદિ-
માધુર્યે શ્રુતે ધીર્ યદ્ અપેક્ષતે (બ્ર્સ્ 1.2.292) ઇત્ય્ આશ્રયિષ્યમાણે ગુરૌ તદ્-
ભાવ-માધુર્યં સુતરાં દૃશ્યતે । એતાદૃશે શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપ-ગુરૌ દૃષ્ટે સતિ
લોભઃ સ્વતઃ એવ ઉત્પદ્યતે । યથા (બ્ર્સ્ 1.2.241)-
દૃગ્-અમ્ભોભિર્ ધૌતઃ પુલક-પતલી મણ્ડિત-તનુઃ
સ્ખલન્ન્ અન્તઃ-ફુલ્લો દધદ્ અતિપૃથું વેપથુમ્ અપિ ।
દૃશોઃ કક્ષાં યાવન્ મમ સ પુરુષઃ કોઽપ્ય્ ઉપયયૌ
ન જાતે કિં તાવન્ મતિર્ ઇહ ગૃહે નાભિરમતે ॥
અથ શ્રવણ-ગુરુ-ભજન-શિક્ષા-ગુર્વોઃ પ્રાયિકમ્ એકત્વમ્ ઇતિ । યથા તથૈવાહ
શ્રી-ભક્તિ-સન્દર્ભે (206)-
તત્ર ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષેદ્ ગુર્વ્-આત્મ-દૈવતઃ ।
અમાયયાનુવૃત્ત્યા યૈસ્ તુષ્યેદ્ આત્માત્મ-દો હરિઃ ॥ (ભ્પ્ 11.2.21) ઇતિ ।
તત્રૈવ ભગવાન્ દેવઃ ।
શિક્ષા-ગુરોર્ અપ્ય્ આવશ્યકત્વમ્ આહ શ્રી-દશમે (10.87.33)-
વિજિત-હૃષીક-વાયુભિર્ અદાન્ત-મનસ્ તુર-ગં
ય ઇહ યતન્તિ યન્તુમ્ અતિ-લોલમ્ ઉપાય-ખિદઃ ।
વ્યસન-શતાન્વિતાઃ સમવહાય ગુરોશ્ ચરણં
વણિજ ઇવાજ સન્ત્ય્ અકૃત-કર્ણ-ધરા જલધૌ ॥
ટીકા-યે ગુરોશ્ ચરણં સમવહાઆન્ આશ્રિત્યાતિલોલ-મદાન્તમ્ અદમિતં મન એવ
તુરગં દુર્ગમ-સામ્યાદ્ વિજિતૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રાણૈશ્ ચ યન્તું ભગવદ્-
અન્તર્મુખીકર્તું પ્રયતન્તે । તે ઉપાય-ખિદસ્ તેષુ તેષૂપાયેષુ ખિદ્યન્તે । અતો
વ્યસન-શતાન્વિતા ભવન્તિ । અતએવ ઇહ સંસાર-સમુદ્રે સન્તિ તિષ્ઠન્તિ દુઃખમ્
એવ પ્રાપ્નુવન્તીત્ય્ અર્થઃ । જલધૌ અકૃત-કર્ણધરા અસ્વીકૃત-નાવિકા વણિજો યથા
તદ્વત્ ।
શ્રી-ગુરુ-પ્રદર્શિત-ભગવદ્-ભક્તિ-ભજન-પ્રકારેણ ભગવદ્-ધર્મ-જીઇઆને
સતિ તત્-કૃપયા વ્યસનાનભિભૂતૌ ચ સત્યાં શીઘ્રમ્ એવ મનો નિશ્ચલં ભવતીતિ
ભાવઃ ।
અથ બ્રહ્મ-વૈવર્તે-
ગુરુ-ભક્ત્યા સ મિલતિ સ્મરણાત્ સેવ્યતે બુધૈઃ ।
મિલિતોઽપિ ન લભ્યતે જીવૈર્ અહમિકા-પરૈઃ ॥
અતએવ નારદ-પઞ્ચરાત્રે તત્-પૂજનસ્યાવશ્યકત્વમ્ ઉક્તં, યથા-
વૈષ્ણવં જ્ઞાન-વક્તારં યો વિદ્યાદ્ વિષ્ણુવદ્ ગુરુમ્ ।
પૂજયેદ્ વાઙ્-મનઃ-કાયૈઃ સ શાસ્ત્રજ્ઞઃ સ વૈષ્ણવઃ ॥
શ્લોક-પાદસ્ય વક્તાપિ યઃ પૂજ્યઃ સ સદૈવ હિ ।
કિં પુનર્ ભગવદ્-વિષ્ણોઃ સ્વરૂપં વિતનોતિ યઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।

તસ્માત્ શ્રી-ગુરોર્ આવશ્યકત્વમ્ । તચ્-ચરણાવલમ્બનં વિના પ્રેમોત્પત્તિર્ ન
ભવતીતિ નિષ્કર્ષાર્થઃ ।
શ્રી-રઘુનાથ-દાસ-ગોસ્વામિ-પાદેનોક્ત-મનઃ-શિક્ષાયાં, યથા-
શચી-સૂનું નન્દીશ્વર-પતિ-સુતત્વે ગુરુ-વરં
મુકુન્દ-પ્રેષ્ઠત્વે સ્મર ઇત્ય્ આદિ ।
કાલિકા-પુરાણે શ્યામા-રહસ્યે-
મધુ-લોભાદ્ યથા ભૃઙ્ગઃ પુષ્પાત્ પુષ્પાન્તરં વ્રજેત્ ।
જ્ઞાન-લોભાત્ તથા શિષ્યો ગુરોર્ ગુર્વ્-અન્તરં વ્રજેત્ ॥
સ્તવાવલ્યાં ચ (મનઃ-શિક્ષા 3,12)-
યદીચ્છેર્ આવાસં વ્રજ-ભુવિ સ-રાગં પ્રતિજનુર્
યુવ-દ્વન્દ્વં તચ્ ચેત્ પરિચર્તિઉમ્ આરાદ્ અભિલષેઃ ।
સ્વરૂપં શ્રી-રૂપં સ-ગણમ્ ઇહ તસ્યાગ્રજમ્ અપિ
સ્ફુટં પ્રેમ્ણા નિત્યં સ્મર નમ તદા ત્વં શૃણુ મનઃ ॥
સ-યૂથઃ શ્રી-રૂપાનુગ ઇહ ભવન્ ગોકુલ-વને
જનો રાધા-કૃષ્ણાતુલ-ભજન-રત્નં સ લભતે ॥
(વિલાપ-કુસુમાઞ્જલી, 14)-
યદ્-અવધિ મમ કાચિન્ મઞ્જરી રૂપ-પૂર્વા
વ્રજ-ભુવિ બત નેત્ર-દ્વન્દ્વ-દીપ્તિં ચકાર ।
તદ્-અવધિ તવ વૃન્દારણ્ય-રાજ્ઞિ પ્રકામં
ચરણ-કમલ-લાક્ષા-સન્દિદૃક્ષા મમાભૂત્ ॥ ઇતિ ।
અત એતાદૃશાનુગત્યં વિના શ્રી-નન્દનન્દનસ્ય તથાવિધ-સ્વરૂપ-પ્રાપ્તિર્ ન
ભવતિ તત્રાપિ શ્રી-રૂપાનુગત્યં વિના શ્રી-રાધા-કૃષ્ણાતુલ-ભજન-રત્નં ન
લભત ઇતિ નિષ્કર્ષાર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગાત્ આચાર્ય-લક્ષણં, યથા વાયુ-પુરાણે-
આચિનોતિ યઃ શાસ્ત્રાર્થાન્ સ્વાચારૈઃ સ્થાપયત્ય્ અપિ ।
સ્વયમ્ આચરતે યસ્માત્ તસ્માદ્ આચાર્ય ઉચ્યતે ॥
યથા વિષ્ણુ-સ્મૃતૌ (હ્બ્વ્ 1.45-46)-
પરિચર્યા-યશો-લાભ-લિપ્સુઃ શિષ્યાદ્ ગુરુર્ નહિ ।
કૃપા-સિન્ધુઃ સુસમ્પૂર્ણઃ સર્વ-સત્ત્વોપકારકઃ ॥
નિઃસ્પૃહઃ સર્વતઃ સિદ્ધઃ સર્વ-વિદ્યા-વિશારદઃ ।
સર્વ-સંશય-સંછેત્તા નાલસો ગુરુર્ આહૃતઃ ॥
ગૌતમીયે-
ન જપો નાર્ચનં નૈવ ધ્યાનં નાપિ વિધિ-ક્રમઃ ।
કેવલં સતતં કૃષ્ણ-ચરણામ્ભોજ-ભાવિનામ્ ॥ ઇતિ ।
કિં ચ-
નાયિકાનાં ચ સર્વાસાં મધ્યા શ્રેષ્ઠતમા મતા ।
પ્રાયઃ સર્વ-રસોત્કર્ષો મધ્યાયામ્ એવ યુજ્યતે ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
દર્શિતમ્ એવ । કિં ચ-ત્વદીયતા-મદીયતા-મધ્યયોર્ મધ્યે મદીયતા શ્રેષ્ઠા
।
ઇયં શ્રી-કૃષ્ણ-લીલા ચ શ્રેષ્ઠા સર્વ-પ્રદાયિકા ।
ન દાતવ્યા ન પ્રકાશ્યા જને ત્વ્ અનધિકારિણિ ॥
તથા હિ (પાદ્મે)-
માં ચ ગોપય યેન સ્યાત્ સૃષ્ટિર્ એષોત્તરોત્તરા । ઇતિ ।
શ્રી-ભાગવતે પ્રથમ-સ્કન્ધે (1.1.8) બ્રૂયુઃ સ્નિગ્ધસ્ય શિષ્યસ્ય ગુરવો ગુહ્યમ્
અપ્ય્ ઉત ઇતિ બૃહદ્-ગૌતમીયે ચ ।
ઇતિ શ્રીમદ્-રાધા-ગોવિન્દ-દેવ-સેવાધિપતિ-શ્રી-હરિદાસ-ગોસ્વામી-ચરણાનુજીવિ-
શ્રી-રાધા-કૃષ્ણ-દાસોદીરિતા ભક્તિ-સાધન-દીપિકા-દશમ-કક્ષા સમ્પૂર્ણ ।
શ્રી-સાધન્-દીપિકા સમાપ્તા ।
શ્રી-શ્રીમદ્-ગુરવે સમર્પિતમ્ અસ્તુ ।
[*એન્દ્નોતે #1] નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ મ્ય્ એદિતિઓન્.
[*એન્દ્નોતે #2] વિશાખે ! ઇદમ્ અપિ અલ્પમ્ એતત્ તત્ શૃણુ । સ કિલ અશ્રુત-ચર-
સાધર્મઃ સમ્મોહન-માધુરી-ભર-નવ્યઃ સર્વોપરિ-વિરાજમાનો પ્રિય-
વયસ્યસ્ય સકલ-ગોકુલ-પતિત્વેન ગોવિન્દાભિષેક-મહોત્સવઃ કસ્ય વા ગર્વં ન
ખલુ ખર્વયતિ ?