Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ribhu Gita · Chapter 4

4.4.01

caturtho'dhyāyaḥ/
punarjñānaṃ pravakṣyāmi jāgradādi vilakṣaṇam/
turīyabrahmarūpaṃ tadyadjñātvā mokṣyase'śubhāt

4.4.02

ūrṇanābhiryathātantūn sṛjate saṃharatyapi/
jāgratsvapne tathā jīvo gacchatyāgacchate punaḥ

4.4.03

netre jāgaritaṃ vidyātkaṇṭhe svapnaṃ samāviśet/
suṣuptaṃ hṛdayasthaṃ tu turīyaṃ mūrdhni saṃsthitam

4.4.04

yato vaco nivartante aprāpya manasā saha/
ānandametajjīvasya yajjñātvā mucyate budhaḥ

4.4.05

sarvavyāpinamātmānaṃ kṣīresarpirivārpitam/
ātmavidyā tapomūlaṃ tad brahmopaniṣatpadaṃ

4.4.06

[śrī gurumūrtiḥ]
ṛbhuṇoktamidaṃ śrutvā nidāghassaṃśayākulaḥ/
papraccha sadguruṃ śāntaṃ sāvadhānena cetasā

4.4.07

[nidāghaḥ]
bhagavan bhavatā pūrvaṃ yatovāca iti śruteḥ/
ānando brahmaṇaḥ prokto jīvasyatvadhunocyate

4.4.08

ānandamayasaṃjñasya jīvasyoktaśca yadyapi/
śrutau tathāpi heyatvānnatadīyo bhaveddhi saḥ

4.4.09

nāvāṅmanasagamyatvaṃ jīvasya khalu yujyate/
nānandasya ca vedyatvavacanād brahmaṇohi tat

4.4.10

evaṃ pṛṣṭo muniśreṣṭo nidāghena mahātmanā/
ṛbhuḥ provāca sarvajño brahman sasmitamādarāt

4.4.11

brahmoktaṃ jīvaśabdena hyavāṅmanasagocaram/
mokṣātītadaśāyāṃ yajjīvastad brahmatāṃ vrajet

4.4.12

pūrvottaravirodho vā madvākyeṣu na tadbhavet/
śrutyarthasyoparodho vā samyagālocya niścinu

4.4.13

upasaṃkramitavyo yadānandamaya ucyate/
vedyatvaṃ tasyacasiddhaṃ pucchasyāviṣayatvataḥ

4.4.14

tasmātsvayaṃ sadāpūrṇaḥ pañcamasya vikāriṇaḥ/
ātmasthānīya ānanda iha vedya iti sthitiḥ

4.4.15

bhṛgave varuṇenaivaṃ taittirīyābhidaśrutau/
pañcamasya vikāritvaṃ na proktamiticecchṛṇu

4.4.16

mayaṭprayogābhāvena hetunā nirvikāratā/
na śaṅkyā pūrvaparyāyeṣvannādiṣvapyadarśanāt

4.4.17

ataṣṣaṣṭaṃ paraṃbrahma pañcamenopalakṣitam/
nirguṇaṃ bhṛgave pitrā proktamityavadhāraya

4.4.18

prācuryārthakatāyāṃ tu mayaṭo nirvikāriṇaḥ/
saccidānandarūpasya brahmaṇo vedyatā bhavet

4.4.19

śārīratvābhidānena pūrvānandamayasya tu/
vikāritvaṃ punasspaṣṭamupasaṃkramaṇena ca

4.4.20

nānukarṣaśca pucchasya pūrvapūrvasya dṛśyate/
uttarottarakośe prāktattadātmānukarṣaṇāt

4.4.21

upasaṃkramaṇaṃ coktaṃ mayaḍantasya kevalam/
ānandasya tatonyasya na parātmatayā khalu

4.4.22

brahmavitparamāpnotītyādau dvaividhyamīritam/
yattatsarūpārūpābhyāṃ brahmaṇonte ca niścinu

4.4.23

ātmasthānīyacidrūpānandabrahmavidomune/
prārabdhānte pucchabhūtā'rūpabrahmāptiriṣyate

4.4.24

pratiṣṭhāśabdagamyatvātsarvaśeṣitvatopi ca/
śāstrasyārūpavad brahmaprādhānyaṃ yadyapi sthitam

4.4.25

tathāpivedyatā'bhāvādarūpasya mumukṣubhiḥ/
ānandarūpavad brahmaprādhānyaṃ mukhyamiṣyate

4.4.26

modapramodayoścaivaṃ sati vedyatvamāpatet/
iticennaiṣa doṣosti tayorbrahmāṃśatā yataḥ

4.4.27

brahmaṇassvagate bhede nityasiddhe mumukṣuvaḥ/
upekṣituṃ samarthāssyurnidāgha kathamatra te

4.4.28

sthūlārthadarśino ye vai śuṣkādvaitasamāśrayāḥ/
teṣāṃ sāvayavatvādi doṣassphuratu cetasi

4.4.29

na tāvatā tripācchrutyādyanurodhena niścitam/
svabhedaṃ viduṣāṃ kiñcicchidyate muktajanmanām

4.4.30

sūkṣmabuddhyā vicare hi svātmabhedaḥ prakāśate/
atyantābhedavārtāyāṃ pucchagāyāṃ phalaṃ kimu

4.4.31

ete kośā hi pañcaiva tisro'vasthāssamīritāḥ/
jāgradādyāḥ krameṇaitadbhedaṃ ca śṛṇu sādaram

4.4.32

ādyā jāgaritā'vasthā dvitīyā svapnasaṃjñikā/
tṛtīyā suptirūpānyā turīyā citsukhātmikā

4.4.33

ādyābhimānī viśvākhyo dvitīyastaijasassmṛtaḥ/
tṛtīyaḥ prājña etebhyo kūṭastha itaraḥ prabhuḥ

4.4.34

bahiḥprajño vibhurviśvo hyantaḥprajñastu taijasaḥ/
ghanaprajñastathā prājña eka eva trithā sthitaḥ

4.4.35

dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyatantastu taijasaḥ/
ākāśe ca hṛdi prājñastrithā dehe vyavasthitaḥ

4.4.36

viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk/
ānandabhuktathā prājñastrithā bhogaṃ nibodha ca

4.4.37

sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam/
ānandaśca tathā prājñaṃ trithā tṛptiṃ nibodha ca

4.4.38

triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ/
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate

4.4.39

prabhavassarvabhāvānāṃ satāmiti viniścayaḥ/
sarvaṃ janayati prāṇaścetoṃśūnpuruṣaḥ pṛthak

4.4.40

vibhūtiṃ prasavantvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ/
svapnamāyāsvarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā

4.4.41

icchāmātraṃ prabhossṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ/
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ

4.4.42

bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍārthamiticapare/
devasyaiṣa svabhāvoyamāptakāmasya kā spṛhā

4.4.43

āptakāmasya devasya turyasyoktasya suvrata/
svarūpaṃ procyate samyaṅnidāgha śṛṇu tattvataḥ

4.4.44

nāntaḥprajñaṃ bahiḥprajñaṃ na prajñaṃ nobhayātmakaṃ/
na prajñānaghanaṃ prajñaṃ nāprajñaṃ na ca kevalam

4.4.45

idaṃtve natadgrāhyamadṛśyaṃ capyalakṣaṇam/
acintyāvyavahāryaṃ cavyapadeśaṃ pṛthaktayā

4.4.46

ekātmapratyayaṃ sāraṃ prapañcopaśamaṃ śivaṃ/
śāntaṃ caturthamadvaitaṃ manyante brahmavādinaḥ

4.4.47

sa ātmā sa hi vijñeyaḥ sarvairapi mumukṣubhiḥ/
turyātmajñānahīnānāṃ na muktisyādkadācana

4.4.48

nivṛttessarvaduḥkhānāmīśānaḥ prabhuravyayaḥ/
advaitassarvabhāvānāṃ devasturyo vibhussmṛtaḥ

4.4.49

kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau/
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tau turye na siddhyataḥ

4.4.50

nātmānaṃ na paraṃ caiva na satyaṃ nāpicanṛtaṃ/
prājñaḥ kiṃca na saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛksadā

4.4.51

dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyamubhayoḥ prājñaturyayoḥ/
bījanidrāyutaḥ prājñassā ca turye na vidyate

4.4.52

svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā/
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ

4.4.53

anyathāgṛhṇatassvapno nidrā tattvamajānataḥ/
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padamaśnute

4.4.54

anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate/
ajamadvaitamasvapnamanidraṃ budhyate tadā

4.4.55

prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ/
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ

4.4.56

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit/
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate

4.4.57

[nidāghaḥ]
bhagavan kathamadvaitaṃ brahmadvaividhyavādinaḥ/
bhavatobhimataṃ tatra saṃśayo me bhavatyalam

4.4.58

[ṛbhuḥ]
dvaitaprapañcaśūnyesmin nirguṇe pūrṇacidghane/
brahmaṇyadvaitasaṃsiddhiryato nānyatra sarvadhā

4.4.59

atassarūpārūpābhyāṃ brahmadvaividhyavādinaḥ/
mamaivādvaitavāditvannārūpādvaitavādinaḥ

4.4.60

dvaitādvaitobhayātīte vyvahārādyagocare/
nīrūpe brahmaṇi prājñā'dvaitavādaḥ kathaṃ bhavet

4.4.61

dvaitācidrūpakāryasyādvaitacidrūpakāraṇāt/
nivṛttisyādyathādīpāttamaso natvarūpataḥ

4.4.62

ato nādvaitasiddhisyātkathañcidapi sattama/
arūpāgocarabrahmavādināṃ tādṛśe mate

4.4.63

cidrūpabrahmatādātmyaṃ jīvasya hi vivakṣitam/
nārūpavākyadūratvāttannādvaitamarūpiṇām

4.4.64

yadyapyarūpabrahmatvaṃ jīvasyānte prasiddhyati/
tathāpyadvaititāṃ vaktuṃ na śakyaṃ dvandvahānitaḥ

4.4.65

vācyavācakahīne ca lakṣyalakṣaṇavarjite/
kathamadvaitaśabdoyaṃ sāvakāśo bhavenmune

4.4.66

[nidāghaḥ]
devatāpuruṣādyairhi vedaśabdaissamīryate/
tasyaupaniṣadatvasyāvyabhicarostyarūpiṇaḥ

4.4.67

tatosya śabdagamyatvāt praṣṭavyatvaṃ mayā bhavet/
vācyatvaṃ ca tvayetyadya manye śrīgurunāyaka

4.4.68

[ṛbhuḥ]
arūpabrahmaviṣayāśśbdāssantyeva yadyapi/
tenaupaniṣadatvaṃ ca kathañcittasya siddhyati

4.4.69

tathāpi praśnayogyatvaṃ vācyatvaṃ vā na siddhyati/
rūḍhyarthamātravattvenālakṣakatvādayogataḥ

4.4.70

yogārthavadbhiśśabdairhi lakṣakairvācakaiśca vā/
śiṣyebhyaḥ procyate satyaṃvastu śrīgurumūrtibhiḥ

4.4.71

arūpavastunaḥ praśnaḥ pratiṣiddhaśśrutau yataḥ/
yājñavalkyena gārgyai tannatvaṃ praṣṭumihārhasi

4.4.72

tasmāt turīyaṃ sad brahma yogavṛttyaiva lakṣaṇaiḥ/
saccidānandapūrvaistvaṃ maduktaṃ viddhi muktaye

4.4.73

jāgratyannamayaṃ kośaṃ sthūladehaṃ ca viddhi vai/
svapne praṇamanojñānamayāssūkṣmavapustataḥ

4.4.74

suṣuptau kāraṇaṃ dehamānandamayakośakam/
turīye tvaśarīraṃ taccidrūpaṃ kośavarjitam

4.4.75

sa eva māyāparimohitātmā śarīramāsthāya karoti sarvam/
stryannapānādi vicitrabhogaissa eva jāgratparitṛptimeti

4.4.76

svapne'pi jīvassukhaduḥkhabhoktā svamāyayā kalpitaviśvaloke/
suṣuptikāle sakale vilīne tamobhibhūtassukharūpameti

4.4.77

punaśca janmāntarakarmayogātsa eva jīvassvapitiprabuddhaḥ/
puratraye krīḍati yastu jīvastatastu jātaṃ sakalaṃ vicitram

4.4.78

ādhāramānandamakhaṇḍabodhaṃ yasmin layaṃ yāti puratrayaṃ ca/
yatsarvavedāntarahasyatattvaṃ yatpūrṇacaitanyanijasvarūpaṃ

4.4.79

etasmājjāyate prāṇo manassarvendriyāṇi ca/
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthvī sarvasya dhāriṇī

4.4.80

yatparaṃbrahma sarvātmā viśvasyāyatanaṃ mahat/
sūkṣmātsūkṣmataraṃ nityaṃ tattvameva tvameva tat

4.4.81

jāgratsvapnasuṣuptyādiprapañcaṃ yatprakāśate/
tad brahmāhamitijñātvā sarvabandhaiḥ pramucyate

4.4.82

triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet/
tebhyo vilakṣaṇassākṣi cinmātrohaṃ sadāśivaḥ

4.4.83

mayyeva sakalaṃ jātaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam/
mayi sarvaṃ layaṃ yāti tad brahmādvayamasmyaham

4.4.84

aṇoraṇīyānahameva tadvanmahānahaṃ viśvamidaṃ vicitram/
purātano'haṃ puruṣo'hamīśo hiraṇmayo'haṃ śivarūpamasmi

4.4.85

apāṇipādo'hamacintyaśaktiḥ paśyāmyacakṣussaśruṇomyakarṇaḥ/
ahaṃ vijānāmi viviktarūpo na casti vettā mama citsadā'haṃ

4.4.86

vedairanekairahameva vedyo vedāntakṛdvedavidevacaham/
na puṇyapāpe mama nāsti nāśo na janmadehendriyabuddhirasti

4.4.87

na bhūmirāpo mama vahnirasti na canilome'sti na cambaraṃ ca/
evaṃ viditvā paramārtharūpaṃ guhāśayaṃ niṣkaḻamadvitīyam

4.4.88

akhaṇḍamādyantavihīnamekaṃ tejomayānandaghanasvarūpam/
samastasākṣiṃ sadasadvihīnaṃ prayāti śuddhaṃ paramārthatattvam

4.4.89

[śrī gurumūrtiḥ]
evaṃ śrutvā nidāghassa ṛbhuvaktrādyadārthataḥ/
brahmaivāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo'bhavadvidhe

4.4.90

yatastvaṃ ca parātmānaṃ śrutavānasi manmukhāt/
tvaṃ ca dhanyaḥ punaḥ pṛccha śrotavyāntaramasticet

//iti śrī gurujñānavāsiṣṭhe tattvanārāyaṇe
jñānakāṇḍasya prathamapāde ṣaṣṭho'dhyāyaḥ evaṃ
śrī ṛbhugītākhyo'yaṃ granthassamāptaḥ//
//ॐ tatsat//
saṃbaṃdhita kaḍiyām̐
ṛbhugītā
ṛbhugītā १
ṛbhugītā २
ṛbhugītā ३
ṛbhugītā ४
gītā
bāharī kaḍiyām̐

Original text: ṛbhugītā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc