Ribhu Gita · Chapter 4
caturtho'dhyāyaḥ/
punarjñānaṃ pravakṣyāmi jāgradādi vilakṣaṇam/
turīyabrahmarūpaṃ tadyadjñātvā mokṣyase'śubhāt
ūrṇanābhiryathātantūn sṛjate saṃharatyapi/
jāgratsvapne tathā jīvo gacchatyāgacchate punaḥ
netre jāgaritaṃ vidyātkaṇṭhe svapnaṃ samāviśet/
suṣuptaṃ hṛdayasthaṃ tu turīyaṃ mūrdhni saṃsthitam
yato vaco nivartante aprāpya manasā saha/
ānandametajjīvasya yajjñātvā mucyate budhaḥ
sarvavyāpinamātmānaṃ kṣīresarpirivārpitam/
ātmavidyā tapomūlaṃ tad brahmopaniṣatpadaṃ
[śrī gurumūrtiḥ]
ṛbhuṇoktamidaṃ śrutvā nidāghassaṃśayākulaḥ/
papraccha sadguruṃ śāntaṃ sāvadhānena cetasā
[nidāghaḥ]
bhagavan bhavatā pūrvaṃ yatovāca iti śruteḥ/
ānando brahmaṇaḥ prokto jīvasyatvadhunocyate
ānandamayasaṃjñasya jīvasyoktaśca yadyapi/
śrutau tathāpi heyatvānnatadīyo bhaveddhi saḥ
nāvāṅmanasagamyatvaṃ jīvasya khalu yujyate/
nānandasya ca vedyatvavacanād brahmaṇohi tat
evaṃ pṛṣṭo muniśreṣṭo nidāghena mahātmanā/
ṛbhuḥ provāca sarvajño brahman sasmitamādarāt
brahmoktaṃ jīvaśabdena hyavāṅmanasagocaram/
mokṣātītadaśāyāṃ yajjīvastad brahmatāṃ vrajet
pūrvottaravirodho vā madvākyeṣu na tadbhavet/
śrutyarthasyoparodho vā samyagālocya niścinu
upasaṃkramitavyo yadānandamaya ucyate/
vedyatvaṃ tasyacasiddhaṃ pucchasyāviṣayatvataḥ
tasmātsvayaṃ sadāpūrṇaḥ pañcamasya vikāriṇaḥ/
ātmasthānīya ānanda iha vedya iti sthitiḥ
bhṛgave varuṇenaivaṃ taittirīyābhidaśrutau/
pañcamasya vikāritvaṃ na proktamiticecchṛṇu
mayaṭprayogābhāvena hetunā nirvikāratā/
na śaṅkyā pūrvaparyāyeṣvannādiṣvapyadarśanāt
ataṣṣaṣṭaṃ paraṃbrahma pañcamenopalakṣitam/
nirguṇaṃ bhṛgave pitrā proktamityavadhāraya
prācuryārthakatāyāṃ tu mayaṭo nirvikāriṇaḥ/
saccidānandarūpasya brahmaṇo vedyatā bhavet
śārīratvābhidānena pūrvānandamayasya tu/
vikāritvaṃ punasspaṣṭamupasaṃkramaṇena ca
nānukarṣaśca pucchasya pūrvapūrvasya dṛśyate/
uttarottarakośe prāktattadātmānukarṣaṇāt
upasaṃkramaṇaṃ coktaṃ mayaḍantasya kevalam/
ānandasya tatonyasya na parātmatayā khalu
brahmavitparamāpnotītyādau dvaividhyamīritam/
yattatsarūpārūpābhyāṃ brahmaṇonte ca niścinu
ātmasthānīyacidrūpānandabrahmavidomune/
prārabdhānte pucchabhūtā'rūpabrahmāptiriṣyate
pratiṣṭhāśabdagamyatvātsarvaśeṣitvatopi ca/
śāstrasyārūpavad brahmaprādhānyaṃ yadyapi sthitam
tathāpivedyatā'bhāvādarūpasya mumukṣubhiḥ/
ānandarūpavad brahmaprādhānyaṃ mukhyamiṣyate
modapramodayoścaivaṃ sati vedyatvamāpatet/
iticennaiṣa doṣosti tayorbrahmāṃśatā yataḥ
brahmaṇassvagate bhede nityasiddhe mumukṣuvaḥ/
upekṣituṃ samarthāssyurnidāgha kathamatra te
sthūlārthadarśino ye vai śuṣkādvaitasamāśrayāḥ/
teṣāṃ sāvayavatvādi doṣassphuratu cetasi
na tāvatā tripācchrutyādyanurodhena niścitam/
svabhedaṃ viduṣāṃ kiñcicchidyate muktajanmanām
sūkṣmabuddhyā vicare hi svātmabhedaḥ prakāśate/
atyantābhedavārtāyāṃ pucchagāyāṃ phalaṃ kimu
ete kośā hi pañcaiva tisro'vasthāssamīritāḥ/
jāgradādyāḥ krameṇaitadbhedaṃ ca śṛṇu sādaram
ādyā jāgaritā'vasthā dvitīyā svapnasaṃjñikā/
tṛtīyā suptirūpānyā turīyā citsukhātmikā
ādyābhimānī viśvākhyo dvitīyastaijasassmṛtaḥ/
tṛtīyaḥ prājña etebhyo kūṭastha itaraḥ prabhuḥ
bahiḥprajño vibhurviśvo hyantaḥprajñastu taijasaḥ/
ghanaprajñastathā prājña eka eva trithā sthitaḥ
dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyatantastu taijasaḥ/
ākāśe ca hṛdi prājñastrithā dehe vyavasthitaḥ
viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk/
ānandabhuktathā prājñastrithā bhogaṃ nibodha ca
sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam/
ānandaśca tathā prājñaṃ trithā tṛptiṃ nibodha ca
triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ/
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate
prabhavassarvabhāvānāṃ satāmiti viniścayaḥ/
sarvaṃ janayati prāṇaścetoṃśūnpuruṣaḥ pṛthak
vibhūtiṃ prasavantvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ/
svapnamāyāsvarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā
icchāmātraṃ prabhossṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ/
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ
bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍārthamiticapare/
devasyaiṣa svabhāvoyamāptakāmasya kā spṛhā
āptakāmasya devasya turyasyoktasya suvrata/
svarūpaṃ procyate samyaṅnidāgha śṛṇu tattvataḥ
nāntaḥprajñaṃ bahiḥprajñaṃ na prajñaṃ nobhayātmakaṃ/
na prajñānaghanaṃ prajñaṃ nāprajñaṃ na ca kevalam
idaṃtve natadgrāhyamadṛśyaṃ capyalakṣaṇam/
acintyāvyavahāryaṃ cavyapadeśaṃ pṛthaktayā
ekātmapratyayaṃ sāraṃ prapañcopaśamaṃ śivaṃ/
śāntaṃ caturthamadvaitaṃ manyante brahmavādinaḥ
sa ātmā sa hi vijñeyaḥ sarvairapi mumukṣubhiḥ/
turyātmajñānahīnānāṃ na muktisyādkadācana
nivṛttessarvaduḥkhānāmīśānaḥ prabhuravyayaḥ/
advaitassarvabhāvānāṃ devasturyo vibhussmṛtaḥ
kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau/
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tau turye na siddhyataḥ
nātmānaṃ na paraṃ caiva na satyaṃ nāpicanṛtaṃ/
prājñaḥ kiṃca na saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛksadā
dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyamubhayoḥ prājñaturyayoḥ/
bījanidrāyutaḥ prājñassā ca turye na vidyate
svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā/
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ
anyathāgṛhṇatassvapno nidrā tattvamajānataḥ/
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padamaśnute
anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate/
ajamadvaitamasvapnamanidraṃ budhyate tadā
prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ/
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit/
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate
[nidāghaḥ]
bhagavan kathamadvaitaṃ brahmadvaividhyavādinaḥ/
bhavatobhimataṃ tatra saṃśayo me bhavatyalam
[ṛbhuḥ]
dvaitaprapañcaśūnyesmin nirguṇe pūrṇacidghane/
brahmaṇyadvaitasaṃsiddhiryato nānyatra sarvadhā
atassarūpārūpābhyāṃ brahmadvaividhyavādinaḥ/
mamaivādvaitavāditvannārūpādvaitavādinaḥ
dvaitādvaitobhayātīte vyvahārādyagocare/
nīrūpe brahmaṇi prājñā'dvaitavādaḥ kathaṃ bhavet
dvaitācidrūpakāryasyādvaitacidrūpakāraṇāt/
nivṛttisyādyathādīpāttamaso natvarūpataḥ
ato nādvaitasiddhisyātkathañcidapi sattama/
arūpāgocarabrahmavādināṃ tādṛśe mate
cidrūpabrahmatādātmyaṃ jīvasya hi vivakṣitam/
nārūpavākyadūratvāttannādvaitamarūpiṇām
yadyapyarūpabrahmatvaṃ jīvasyānte prasiddhyati/
tathāpyadvaititāṃ vaktuṃ na śakyaṃ dvandvahānitaḥ
vācyavācakahīne ca lakṣyalakṣaṇavarjite/
kathamadvaitaśabdoyaṃ sāvakāśo bhavenmune
[nidāghaḥ]
devatāpuruṣādyairhi vedaśabdaissamīryate/
tasyaupaniṣadatvasyāvyabhicarostyarūpiṇaḥ
tatosya śabdagamyatvāt praṣṭavyatvaṃ mayā bhavet/
vācyatvaṃ ca tvayetyadya manye śrīgurunāyaka
[ṛbhuḥ]
arūpabrahmaviṣayāśśbdāssantyeva yadyapi/
tenaupaniṣadatvaṃ ca kathañcittasya siddhyati
tathāpi praśnayogyatvaṃ vācyatvaṃ vā na siddhyati/
rūḍhyarthamātravattvenālakṣakatvādayogataḥ
yogārthavadbhiśśabdairhi lakṣakairvācakaiśca vā/
śiṣyebhyaḥ procyate satyaṃvastu śrīgurumūrtibhiḥ
arūpavastunaḥ praśnaḥ pratiṣiddhaśśrutau yataḥ/
yājñavalkyena gārgyai tannatvaṃ praṣṭumihārhasi
tasmāt turīyaṃ sad brahma yogavṛttyaiva lakṣaṇaiḥ/
saccidānandapūrvaistvaṃ maduktaṃ viddhi muktaye
jāgratyannamayaṃ kośaṃ sthūladehaṃ ca viddhi vai/
svapne praṇamanojñānamayāssūkṣmavapustataḥ
suṣuptau kāraṇaṃ dehamānandamayakośakam/
turīye tvaśarīraṃ taccidrūpaṃ kośavarjitam
sa eva māyāparimohitātmā śarīramāsthāya karoti sarvam/
stryannapānādi vicitrabhogaissa eva jāgratparitṛptimeti
svapne'pi jīvassukhaduḥkhabhoktā svamāyayā kalpitaviśvaloke/
suṣuptikāle sakale vilīne tamobhibhūtassukharūpameti
punaśca janmāntarakarmayogātsa eva jīvassvapitiprabuddhaḥ/
puratraye krīḍati yastu jīvastatastu jātaṃ sakalaṃ vicitram
ādhāramānandamakhaṇḍabodhaṃ yasmin layaṃ yāti puratrayaṃ ca/
yatsarvavedāntarahasyatattvaṃ yatpūrṇacaitanyanijasvarūpaṃ
etasmājjāyate prāṇo manassarvendriyāṇi ca/
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthvī sarvasya dhāriṇī
yatparaṃbrahma sarvātmā viśvasyāyatanaṃ mahat/
sūkṣmātsūkṣmataraṃ nityaṃ tattvameva tvameva tat
jāgratsvapnasuṣuptyādiprapañcaṃ yatprakāśate/
tad brahmāhamitijñātvā sarvabandhaiḥ pramucyate
triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet/
tebhyo vilakṣaṇassākṣi cinmātrohaṃ sadāśivaḥ
mayyeva sakalaṃ jātaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam/
mayi sarvaṃ layaṃ yāti tad brahmādvayamasmyaham
aṇoraṇīyānahameva tadvanmahānahaṃ viśvamidaṃ vicitram/
purātano'haṃ puruṣo'hamīśo hiraṇmayo'haṃ śivarūpamasmi
apāṇipādo'hamacintyaśaktiḥ paśyāmyacakṣussaśruṇomyakarṇaḥ/
ahaṃ vijānāmi viviktarūpo na casti vettā mama citsadā'haṃ
vedairanekairahameva vedyo vedāntakṛdvedavidevacaham/
na puṇyapāpe mama nāsti nāśo na janmadehendriyabuddhirasti
na bhūmirāpo mama vahnirasti na canilome'sti na cambaraṃ ca/
evaṃ viditvā paramārtharūpaṃ guhāśayaṃ niṣkaḻamadvitīyam
akhaṇḍamādyantavihīnamekaṃ tejomayānandaghanasvarūpam/
samastasākṣiṃ sadasadvihīnaṃ prayāti śuddhaṃ paramārthatattvam
[śrī gurumūrtiḥ]
evaṃ śrutvā nidāghassa ṛbhuvaktrādyadārthataḥ/
brahmaivāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo'bhavadvidhe
yatastvaṃ ca parātmānaṃ śrutavānasi manmukhāt/
tvaṃ ca dhanyaḥ punaḥ pṛccha śrotavyāntaramasticet
//iti śrī gurujñānavāsiṣṭhe tattvanārāyaṇe
jñānakāṇḍasya prathamapāde ṣaṣṭho'dhyāyaḥ evaṃ
śrī ṛbhugītākhyo'yaṃ granthassamāptaḥ//
//ॐ tatsat//
saṃbaṃdhita kaḍiyām̐
ṛbhugītā
ṛbhugītā १
ṛbhugītā २
ṛbhugītā ३
ṛbhugītā ४
gītā
bāharī kaḍiyām̐
Original text: ṛbhugītā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0