ઋભુ ગીતા · અધ્યાય 4

ચતુર્થોઽધ્યાયઃ।
પુનર્જ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ જાગ્રદાદિ વિલક્ષણમ્।
તુરીયબ્રહ્મરૂપં તદ્યદ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્

ઊર્ણનાભિર્યથાતન્તૂન્ સૃજતે સંહરત્યપિ।
જાગ્રત્સ્વપ્ને તથા જીવો ગચ્છત્યાગચ્છતે પુનઃ

નેત્રે જાગરિતં વિદ્યાત્કણ્ઠે સ્વપ્નં સમાવિશેત્।
સુષુપ્તં હૃદયસ્થં તુ તુરીયં મૂર્ધ્નિ સંસ્થિતમ્

યતો વચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ।
આનન્દમેતજ્જીવસ્ય યજ્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે બુધઃ

સર્વવ્યાપિનમાત્માનં ક્ષીરેસર્પિરિવાર્પિતમ્।
આત્મવિદ્યા તપોમૂલં તદ્ બ્રહ્મોપનિષત્પદં

[શ્રી ગુરુમૂર્તિઃ]
ઋભુણોક્તમિદં શ્રુત્વા નિદાઘસ્સંશયાકુલઃ।
પપ્રચ્છ સદ્ગુરું શાન્તં સાવધાનેન ચેતસા

[નિદાઘઃ]
ભગવન્ ભવતા પૂર્વં યતોવાચ ઇતિ શ્રુતેઃ।
આનન્દો બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તો જીવસ્યત્વધુનોચ્યતે

આનન્દમયસંજ્ઞસ્ય જીવસ્યોક્તશ્ચ યદ્યપિ।
શ્રુતૌ તથાપિ હેયત્વાન્નતદીયો ભવેદ્ધિ સઃ

નાવાઙ્મનસગમ્યત્વં જીવસ્ય ખલુ યુજ્યતે।
નાનન્દસ્ય ચ વેદ્યત્વવચનાદ્ બ્રહ્મણોહિ તત્

એવં પૃષ્ટો મુનિશ્રેષ્ટો નિદાઘેન મહાત્મના।
ઋભુઃ પ્રોવાચ સર્વજ્ઞો બ્રહ્મન્ સસ્મિતમાદરાત્

બ્રહ્મોક્તં જીવશબ્દેન હ્યવાઙ્મનસગોચરમ્।
મોક્ષાતીતદશાયાં યજ્જીવસ્તદ્ બ્રહ્મતાં વ્રજેત્

પૂર્વોત્તરવિરોધો વા મદ્વાક્યેષુ ન તદ્ભવેત્।
શ્રુત્યર્થસ્યોપરોધો વા સમ્યગાલોચ્ય નિશ્ચિનુ

ઉપસંક્રમિતવ્યો યદાનન્દમય ઉચ્યતે।
વેદ્યત્વં તસ્યચસિદ્ધં પુચ્છસ્યાવિષયત્વતઃ

તસ્માત્સ્વયં સદાપૂર્ણઃ પઞ્ચમસ્ય વિકારિણઃ।
આત્મસ્થાનીય આનન્દ ઇહ વેદ્ય ઇતિ સ્થિતિઃ

ભૃગવે વરુણેનૈવં તૈત્તિરીયાભિદશ્રુતૌ।
પઞ્ચમસ્ય વિકારિત્વં ન પ્રોક્તમિતિચેચ્છૃણુ

મયટ્પ્રયોગાભાવેન હેતુના નિર્વિકારતા।
ન શઙ્ક્યા પૂર્વપર્યાયેષ્વન્નાદિષ્વપ્યદર્શનાત્

અતષ્ષષ્ટં પરંબ્રહ્મ પઞ્ચમેનોપલક્ષિતમ્।
નિર્ગુણં ભૃગવે પિત્રા પ્રોક્તમિત્યવધારય

પ્રાચુર્યાર્થકતાયાં તુ મયટો નિર્વિકારિણઃ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપસ્ય બ્રહ્મણો વેદ્યતા ભવેત્

શારીરત્વાભિદાનેન પૂર્વાનન્દમયસ્ય તુ।
વિકારિત્વં પુનસ્સ્પષ્ટમુપસંક્રમણેન ચ

નાનુકર્ષશ્ચ પુચ્છસ્ય પૂર્વપૂર્વસ્ય દૃશ્યતે।
ઉત્તરોત્તરકોશે પ્રાક્તત્તદાત્માનુકર્ષણાત્

ઉપસંક્રમણં ચોક્તં મયડન્તસ્ય કેવલમ્।
આનન્દસ્ય તતોન્યસ્ય ન પરાત્મતયા ખલુ

બ્રહ્મવિત્પરમાપ્નોતીત્યાદૌ દ્વૈવિધ્યમીરિતમ્।
યત્તત્સરૂપારૂપાભ્યાં બ્રહ્મણોન્તે ચ નિશ્ચિનુ

આત્મસ્થાનીયચિદ્રૂપાનન્દબ્રહ્મવિદોમુને।
પ્રારબ્ધાન્તે પુચ્છભૂતાઽરૂપબ્રહ્માપ્તિરિષ્યતે

પ્રતિષ્ઠાશબ્દગમ્યત્વાત્સર્વશેષિત્વતોપિ ચ।
શાસ્ત્રસ્યારૂપવદ્ બ્રહ્મપ્રાધાન્યં યદ્યપિ સ્થિતમ્

તથાપિવેદ્યતાઽભાવાદરૂપસ્ય મુમુક્ષુભિઃ।
આનન્દરૂપવદ્ બ્રહ્મપ્રાધાન્યં મુખ્યમિષ્યતે

મોદપ્રમોદયોશ્ચૈવં સતિ વેદ્યત્વમાપતેત્।
ઇતિચેન્નૈષ દોષોસ્તિ તયોર્બ્રહ્માંશતા યતઃ

બ્રહ્મણસ્સ્વગતે ભેદે નિત્યસિદ્ધે મુમુક્ષુવઃ।
ઉપેક્ષિતું સમર્થાસ્સ્યુર્નિદાઘ કથમત્ર તે

સ્થૂલાર્થદર્શિનો યે વૈ શુષ્કાદ્વૈતસમાશ્રયાઃ।
તેષાં સાવયવત્વાદિ દોષસ્સ્ફુરતુ ચેતસિ

ન તાવતા ત્રિપાચ્છ્રુત્યાદ્યનુરોધેન નિશ્ચિતમ્।
સ્વભેદં વિદુષાં કિઞ્ચિચ્છિદ્યતે મુક્તજન્મનામ્

સૂક્ષ્મબુદ્ધ્યા વિચરે હિ સ્વાત્મભેદઃ પ્રકાશતે।
અત્યન્તાભેદવાર્તાયાં પુચ્છગાયાં ફલં કિમુ

એતે કોશા હિ પઞ્ચૈવ તિસ્રોઽવસ્થાસ્સમીરિતાઃ।
જાગ્રદાદ્યાઃ ક્રમેણૈતદ્ભેદં ચ શૃણુ સાદરમ્

આદ્યા જાગરિતાઽવસ્થા દ્વિતીયા સ્વપ્નસંજ્ઞિકા।
તૃતીયા સુપ્તિરૂપાન્યા તુરીયા ચિત્સુખાત્મિકા

આદ્યાભિમાની વિશ્વાખ્યો દ્વિતીયસ્તૈજસસ્સ્મૃતઃ।
તૃતીયઃ પ્રાજ્ઞ એતેભ્યો કૂટસ્થ ઇતરઃ પ્રભુઃ

બહિઃપ્રજ્ઞો વિભુર્વિશ્વો હ્યન્તઃપ્રજ્ઞસ્તુ તૈજસઃ।
ઘનપ્રજ્ઞસ્તથા પ્રાજ્ઞ એક એવ ત્રિથા સ્થિતઃ

દક્ષિણાક્ષિમુખે વિશ્વો મનસ્યતન્તસ્તુ તૈજસઃ।
આકાશે ચ હૃદિ પ્રાજ્ઞસ્ત્રિથા દેહે વ્યવસ્થિતઃ

વિશ્વો હિ સ્થૂલભુઙ્નિત્યં તૈજસઃ પ્રવિવિક્તભુક્।
આનન્દભુક્તથા પ્રાજ્ઞસ્ત્રિથા ભોગં નિબોધ ચ

સ્થૂલં તર્પયતે વિશ્વં પ્રવિવિક્તં તુ તૈજસમ્।
આનન્દશ્ચ તથા પ્રાજ્ઞં ત્રિથા તૃપ્તિં નિબોધ ચ

ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોજ્યં ભોક્તા યશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ।
વેદૈતદુભયં યસ્તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે

પ્રભવસ્સર્વભાવાનાં સતામિતિ વિનિશ્ચયઃ।
સર્વં જનયતિ પ્રાણશ્ચેતોંશૂન્પુરુષઃ પૃથક્

વિભૂતિં પ્રસવન્ત્વન્યે મન્યન્તે સૃષ્ટિચિન્તકાઃ।
સ્વપ્નમાયાસ્વરૂપેતિ સૃષ્ટિરન્યૈર્વિકલ્પિતા

ઇચ્છામાત્રં પ્રભોસ્સૃષ્ટિરિતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃ।
કાલાત્પ્રસૂતિં ભૂતાનાં મન્યન્તે કાલચિન્તકાઃ

ભોગાર્થં સૃષ્ટિરિત્યન્યે ક્રીડાર્થમિતિચપરે।
દેવસ્યૈષ સ્વભાવોયમાપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહા

આપ્તકામસ્ય દેવસ્ય તુર્યસ્યોક્તસ્ય સુવ્રત।
સ્વરૂપં પ્રોચ્યતે સમ્યઙ્નિદાઘ શૃણુ તત્ત્વતઃ

નાન્તઃપ્રજ્ઞં બહિઃપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞં નોભયાત્મકં।
ન પ્રજ્ઞાનઘનં પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞં ન ચ કેવલમ્

ઇદંત્વે નતદ્ગ્રાહ્યમદૃશ્યં ચપ્યલક્ષણમ્।
અચિન્ત્યાવ્યવહાર્યં ચવ્યપદેશં પૃથક્તયા

એકાત્મપ્રત્યયં સારં પ્રપઞ્ચોપશમં શિવં।
શાન્તં ચતુર્થમદ્વૈતં મન્યન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ

સ આત્મા સ હિ વિજ્ઞેયઃ સર્વૈરપિ મુમુક્ષુભિઃ।
તુર્યાત્મજ્ઞાનહીનાનાં ન મુક્તિસ્યાદ્કદાચન

નિવૃત્તેસ્સર્વદુઃખાનામીશાનઃ પ્રભુરવ્યયઃ।
અદ્વૈતસ્સર્વભાવાનાં દેવસ્તુર્યો વિભુસ્સ્મૃતઃ

કાર્યકારણબદ્ધૌ તાવિષ્યેતે વિશ્વતૈજસૌ।
પ્રાજ્ઞઃ કારણબદ્ધસ્તુ દ્વૌ તૌ તુર્યે ન સિદ્ધ્યતઃ

નાત્માનં ન પરં ચૈવ ન સત્યં નાપિચનૃતં।
પ્રાજ્ઞઃ કિંચ ન સંવેત્તિ તુર્યં તત્સર્વદૃક્સદા

દ્વૈતસ્યાગ્રહણં તુલ્યમુભયોઃ પ્રાજ્ઞતુર્યયોઃ।
બીજનિદ્રાયુતઃ પ્રાજ્ઞસ્સા ચ તુર્યે ન વિદ્યતે

સ્વપ્નનિદ્રાયુતાવાદ્યૌ પ્રાજ્ઞસ્ત્વસ્વપ્નનિદ્રયા।
ન નિદ્રાં નૈવ ચ સ્વપ્નં તુર્યે પશ્યન્તિ નિશ્ચિતાઃ

અન્યથાગૃહ્ણતસ્સ્વપ્નો નિદ્રા તત્ત્વમજાનતઃ।
વિપર્યાસે તયોઃ ક્ષીણે તુરીયં પદમશ્નુતે

અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતે।
અજમદ્વૈતમસ્વપ્નમનિદ્રં બુધ્યતે તદા

પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત નિવર્તેત ન સંશયઃ।
માયામાત્રમિદં દ્વૈતમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ

વિકલ્પો વિનિવર્તેત કલ્પિતો યદિ કેનચિત્।
ઉપદેશાદયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે

[નિદાઘઃ]
ભગવન્ કથમદ્વૈતં બ્રહ્મદ્વૈવિધ્યવાદિનઃ।
ભવતોભિમતં તત્ર સંશયો મે ભવત્યલમ્

[ઋભુઃ]
દ્વૈતપ્રપઞ્ચશૂન્યેસ્મિન્ નિર્ગુણે પૂર્ણચિદ્ઘને।
બ્રહ્મણ્યદ્વૈતસંસિદ્ધિર્યતો નાન્યત્ર સર્વધા

અતસ્સરૂપારૂપાભ્યાં બ્રહ્મદ્વૈવિધ્યવાદિનઃ।
મમૈવાદ્વૈતવાદિત્વન્નારૂપાદ્વૈતવાદિનઃ

દ્વૈતાદ્વૈતોભયાતીતે વ્ય્વહારાદ્યગોચરે।
નીરૂપે બ્રહ્મણિ પ્રાજ્ઞાઽદ્વૈતવાદઃ કથં ભવેત્

દ્વૈતાચિદ્રૂપકાર્યસ્યાદ્વૈતચિદ્રૂપકારણાત્।
નિવૃત્તિસ્યાદ્યથાદીપાત્તમસો નત્વરૂપતઃ

અતો નાદ્વૈતસિદ્ધિસ્યાત્કથઞ્ચિદપિ સત્તમ।
અરૂપાગોચરબ્રહ્મવાદિનાં તાદૃશે મતે

ચિદ્રૂપબ્રહ્મતાદાત્મ્યં જીવસ્ય હિ વિવક્ષિતમ્।
નારૂપવાક્યદૂરત્વાત્તન્નાદ્વૈતમરૂપિણામ્

યદ્યપ્યરૂપબ્રહ્મત્વં જીવસ્યાન્તે પ્રસિદ્ધ્યતિ।
તથાપ્યદ્વૈતિતાં વક્તું ન શક્યં દ્વન્દ્વહાનિતઃ

વાચ્યવાચકહીને ચ લક્ષ્યલક્ષણવર્જિતે।
કથમદ્વૈતશબ્દોયં સાવકાશો ભવેન્મુને

[નિદાઘઃ]
દેવતાપુરુષાદ્યૈર્હિ વેદશબ્દૈસ્સમીર્યતે।
તસ્યૌપનિષદત્વસ્યાવ્યભિચરોસ્ત્યરૂપિણઃ

તતોસ્ય શબ્દગમ્યત્વાત્ પ્રષ્ટવ્યત્વં મયા ભવેત્।
વાચ્યત્વં ચ ત્વયેત્યદ્ય મન્યે શ્રીગુરુનાયક

[ઋભુઃ]
અરૂપબ્રહ્મવિષયાશ્શ્બ્દાસ્સન્ત્યેવ યદ્યપિ।
તેનૌપનિષદત્વં ચ કથઞ્ચિત્તસ્ય સિદ્ધ્યતિ

તથાપિ પ્રશ્નયોગ્યત્વં વાચ્યત્વં વા ન સિદ્ધ્યતિ।
રૂઢ્યર્થમાત્રવત્ત્વેનાલક્ષકત્વાદયોગતઃ

યોગાર્થવદ્ભિશ્શબ્દૈર્હિ લક્ષકૈર્વાચકૈશ્ચ વા।
શિષ્યેભ્યઃ પ્રોચ્યતે સત્યંવસ્તુ શ્રીગુરુમૂર્તિભિઃ

અરૂપવસ્તુનઃ પ્રશ્નઃ પ્રતિષિદ્ધશ્શ્રુતૌ યતઃ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેન ગાર્ગ્યૈ તન્નત્વં પ્રષ્ટુમિહાર્હસિ

તસ્માત્ તુરીયં સદ્ બ્રહ્મ યોગવૃત્ત્યૈવ લક્ષણૈઃ।
સચ્ચિદાનન્દપૂર્વૈસ્ત્વં મદુક્તં વિદ્ધિ મુક્તયે

જાગ્રત્યન્નમયં કોશં સ્થૂલદેહં ચ વિદ્ધિ વૈ।
સ્વપ્ને પ્રણમનોજ્ઞાનમયાસ્સૂક્ષ્મવપુસ્તતઃ

સુષુપ્તૌ કારણં દેહમાનન્દમયકોશકમ્।
તુરીયે ત્વશરીરં તચ્ચિદ્રૂપં કોશવર્જિતમ્

સ એવ માયાપરિમોહિતાત્મા શરીરમાસ્થાય કરોતિ સર્વમ્।
સ્ત્ર્યન્નપાનાદિ વિચિત્રભોગૈસ્સ એવ જાગ્રત્પરિતૃપ્તિમેતિ

સ્વપ્નેઽપિ જીવસ્સુખદુઃખભોક્તા સ્વમાયયા કલ્પિતવિશ્વલોકે।
સુષુપ્તિકાલે સકલે વિલીને તમોભિભૂતસ્સુખરૂપમેતિ

પુનશ્ચ જન્માન્તરકર્મયોગાત્સ એવ જીવસ્સ્વપિતિપ્રબુદ્ધઃ।
પુરત્રયે ક્રીડતિ યસ્તુ જીવસ્તતસ્તુ જાતં સકલં વિચિત્રમ્

આધારમાનન્દમખણ્ડબોધં યસ્મિન્ લયં યાતિ પુરત્રયં ચ।
યત્સર્વવેદાન્તરહસ્યતત્ત્વં યત્પૂર્ણચૈતન્યનિજસ્વરૂપં

એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનસ્સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથ્વી સર્વસ્ય ધારિણી

યત્પરંબ્રહ્મ સર્વાત્મા વિશ્વસ્યાયતનં મહત્।
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં નિત્યં તત્ત્વમેવ ત્વમેવ તત્

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિપ્રપઞ્ચં યત્પ્રકાશતે।
તદ્ બ્રહ્માહમિતિજ્ઞાત્વા સર્વબન્ધૈઃ પ્રમુચ્યતે

ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોજ્યં ભોક્તા ભોગશ્ચ યદ્ભવેત્।
તેભ્યો વિલક્ષણસ્સાક્ષિ ચિન્માત્રોહં સદાશિવઃ

મય્યેવ સકલં જાતં મયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
મયિ સર્વં લયં યાતિ તદ્ બ્રહ્માદ્વયમસ્મ્યહમ્

અણોરણીયાનહમેવ તદ્વન્મહાનહં વિશ્વમિદં વિચિત્રમ્।
પુરાતનોઽહં પુરુષોઽહમીશો હિરણ્મયોઽહં શિવરૂપમસ્મિ

અપાણિપાદોઽહમચિન્ત્યશક્તિઃ પશ્યામ્યચક્ષુસ્સશ્રુણોમ્યકર્ણઃ।
અહં વિજાનામિ વિવિક્તરૂપો ન ચસ્તિ વેત્તા મમ ચિત્સદાઽહં

વેદૈરનેકૈરહમેવ વેદ્યો વેદાન્તકૃદ્વેદવિદેવચહમ્।
ન પુણ્યપાપે મમ નાસ્તિ નાશો ન જન્મદેહેન્દ્રિયબુદ્ધિરસ્તિ

ન ભૂમિરાપો મમ વહ્નિરસ્તિ ન ચનિલોમેઽસ્તિ ન ચમ્બરં ચ।
એવં વિદિત્વા પરમાર્થરૂપં ગુહાશયં નિષ્કળમદ્વિતીયમ્

અખણ્ડમાદ્યન્તવિહીનમેકં તેજોમયાનન્દઘનસ્વરૂપમ્।
સમસ્તસાક્ષિં સદસદ્વિહીનં પ્રયાતિ શુદ્ધં પરમાર્થતત્ત્વમ્

[શ્રી ગુરુમૂર્તિઃ]
એવં શ્રુત્વા નિદાઘસ્સ ઋભુવક્ત્રાદ્યદાર્થતઃ।
બ્રહ્મૈવાહમિતિ જ્ઞાત્વા કૃતકૃત્યોઽભવદ્વિધે

યતસ્ત્વં ચ પરાત્માનં શ્રુતવાનસિ મન્મુખાત્।
ત્વં ચ ધન્યઃ પુનઃ પૃચ્છ શ્રોતવ્યાન્તરમસ્તિચેત્

॥ઇતિ શ્રી ગુરુજ્ઞાનવાસિષ્ઠે તત્ત્વનારાયણે
જ્ઞાનકાણ્ડસ્ય પ્રથમપાદે ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ એવં
શ્રી ઋભુગીતાખ્યોઽયં ગ્રન્થસ્સમાપ્તઃ॥
॥ૐ તત્સત્॥
સંબંધિત કડિયાઁ
ઋભુગીતા
ઋભુગીતા ૧
ઋભુગીતા ૨
ઋભુગીતા ૩
ઋભુગીતા ૪
ગીતા
બાહરી કડિયાઁ