Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 90

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe pūtikeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonanavatitamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 90
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
revāyā uttare kūle vaiṣṇavaṃ tīrthamuttamam /
jalaśāyīti vai nāma vikhyātaṃ vasudhātale

dānavānāṃ vadhaṃ kṛtvā suptastatra janārdanaḥ /
cakraṃ prakṣālitaṃ tatra devadevena cakriṇā /
sudarśanaṃ ca niṣpāpaṃ revājalasamāśrayāt

yudhiṣṭhira uvāca:
cakratīrthaṃ samācakṣva munisaṃghaiś ca vanditam /
viṣṇoḥ prabhāvamatulaṃ revāyāścaiva yatphalam

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
sādhu sādhu mahāprājña viraktastvaṃ yudhiṣṭhira /
guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ nirmitaṃ cakriṇā svayam

tatte 'haṃ sampravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm /
āsītpurā mahādaityastālamegha iti śrutaḥ

tena devā jitāḥ sarve hṛtarājyā narādhipa /
yajñabhāgān svayaṃ bhuṅkte ahaṃ viṣṇurna saṃśayaḥ

dhanadasya hṛtaṃ cittaṃ hṛtaḥ śakrasya vāraṇaḥ /
indrāṇīṃ vāñchate pāpo hayaratnaṃ raverapi

tālameghabhayāt pārtha ravirudrāḥ savāsavāḥ /
yamaḥ skando jaleśo 'gnirvāyurdevo dhaneśvaraḥ

savākpatimaheśāśca naṣṭacittāḥ pitāmaham /
gatā devā brahmalokaṃ tatra dṛṣṭvā pitāmaham

tuṣṭuvurvividhaiḥ stotrair vāgīśapramukhāḥ surāḥ /
guṇatrayavibhāgāya paścād bhedam upeyuṣe

dṛṣṭvā devān nirutsāhān vivarṇān avanīpate /
prasādābhimukho devaḥ pratyuvāca divaukasaḥ

brahmovāca:
svāgataṃ surasaṅghasya kāntirnaṣṭā purātanī /
himakliṣṭaprabhāveṇa jyotīṃṣīva mukhāni vaḥ

praśamādarciṣām etad anudgīrṇaṃ surāyudham /
vṛtrasya hantuḥ kuliśaṃ kuṇṭhitaśrīva lakṣyate

kiṃ cāyamaridurvāraḥ pāṇau pāśaḥ pracetasaḥ /
mantreṇa hatavīryasya phaṇino dainyam āśritaḥ

kuberasya manaḥśalyaṃ śaṃsatīva parābhavam /
apaviddhagato vāyurbhagnaśākha iva drumaḥ

yamo 'pi vilikhanbhūmiṃ daṇḍenāstamitatviṣā /
kurute 'sminn amogho 'pi nirvāṇālātalāghavam

amī ca kathamādityāḥ pratāpakṣatiśītalāḥ /
citranyastā iva gatāḥ prakāmālokanīyatām

tadbrūta vatsāḥ kimitaḥ prārthayadhvaṃ samāgatāḥ /
kimāgamanakṛtyaṃ vo brūta niḥsaṃśayaṃ surāḥ

mayi sṛṣṭir hi lokānāṃ rakṣā yuṣmāsvavasthitā /
tato mandānilodbhūtakamalākaraśobhinā

guruṃ netrasahasreṇa prerayāmāsa vṛtrahā /
sa dvinetraṃ hareścakṣuḥ sahasranayanādhikam

vācaspatiruvācedaṃ prāñjalir jalajāsanam /
yuṣmadvaṃśodbhavastāta tālamegho mahābalaḥ

upatāpayate devāndhūmaketurivocchritaḥ /
tena devagaṇāḥ sarve duḥkhitā dānavena ca

tālamegho daityapatiḥ sarvānno bādhate balī /
tasmāttvāṃ śaraṇaṃ prāptāḥ śaraṇaṃ no vidhe bhava

tataḥ prasanno bhagavān vedhāstān abravīd vacaḥ

brahmovāca:
tālameghena vo madhye balī tena samaḥ surāḥ /
vinā mādhavadevena sādhyo me naiva dānavaḥ

tataḥ suragaṇāḥ sarve viriñcipramukhā nṛpa /
kṣīrodaṃ prasthitāḥ sarve duḥkhitāstena vairiṇā

tvaritāḥ prasthitā devāḥ keśavaṃ draṣṭukāmyayā /
kṣīrodaṃ sāgaraṃ gatvāstuvaṃste jalaśāyinam

devā ūcuḥ /
jagadādiranādistvaṃ jagadanto 'pyanantakaḥ /
jaganmūrtiramūrtistvaṃ jaya gīrvāṇapūjita

jaya kṣīrodaśayana jaya lakṣmyā sadā vṛta /
jaya dānavanāśāya jaya devakinandana

jaya śaṅkhagadāpāṇe jaya cakradhara prabho /
iti devastutiṃ śrutvā prabuddho jalaśāyyatha

uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīranisvanām /
kimarthaṃ bodhito brahman samarthair vaḥ surāsuraiḥ

brahmovāca:
tālameghabhayātkṛṣṇa samprāptās tava mandiram /
na vadhyaḥ kasyacit pāpastālamegho janārdana

tvameva jahi taṃ duṣṭaṃ mṛtyuṃ yāsyati nānyathā

śrīkṛṣṇa uvāca:
svasthānaṃ gamyatāṃ devāḥ svakīyāṃ labhata prajām /
duṣṭātmānaṃ haniṣyāmi tālameghaṃ mahābalam

sthānaṃ bruvantu me devā vasedyatra sa dānavaḥ

devā ūcuḥ /
himācalaguhāyāṃ sa vasate dānaveśvaraḥ /
caturviṃśatisāhasraiḥ kanyābhiḥ parivāritaḥ

turaṅgaiḥ syandanaiḥ kṛṣṇa saṃkhyā tasya na vidyate /
naṭā nānāvidhāstatra asaṃkhyātaguṇā hare

dviradāḥ parvatākārā hayāśca dviradopamāḥ /
mahābalo vasettatra gīrvāṇabhayadāyakaḥ

śrutvā devo vacasteṣāṃ devānāmāturātmanām /
acintayadgarutmantaṃ śatrusaṅghavināśanam

cakraṃ kareṇa saṃgṛhya gadācakradharaḥ prabhuḥ /
śārṅgaṃ ca muśalaṃ sīraṃ karairgṛhya janārdanaḥ

ārūḍhaḥ pakṣirājendraṃ vadhārthaṃ dānavasya ca /
dānavasya pure peturutpātā ghorarūpiṇaḥ

gomāyurgṛdhramadhye tu kapotaiḥ samamāviśat /
vinā vātena tasyaiva dhvajadaṇḍaḥ papāta ha

sarpasūṣakayor yuddhaṃ tathā kesarināgayoḥ /
unmārgāḥ saritastatrāvahanraktavimiśritāḥ /
akālatarupuṣpāṇi dṛśyante sma samantataḥ

tataḥ prāpto jagannātho himavantaṃ nageśvaram /
pāñcajanyaśvasahasā pūritaḥ purasannidhau

tena śabdena mahatā hyārūḍho dānaveśvaraḥ /
uvāca ca tadā vākyaṃ tālamegho mahābalaḥ

tālamegha uvāca:
ko 'yaṃ mṛtyuvaśaṃ prāpto hyajñātvā mama vikramam /
dhundhumārājñayā hyāśu svasainyaparivāritaḥ

balādānaya taṃ baddhvā mamāgre bahuśālinam

dhundhumāra uvāca:
ānayāmi na sandehaḥ suro yakṣo 'tha kinnaraḥ /
syandanaughaiḥ samāyukto gajavājibhaṭaiḥ saha

hṛṣṭastato jagadyoniḥ suparṇastho mahābalaḥ /
gṛhyatāṃ gṛhyatāmeṣa ityuktāstena kiṃkarāḥ

caturdikṣu pradhāvanta itaścetaśca sarvataḥ /
suparṇenāgnirūpeṇa dagdhāste śalabhā yathā

dhundhumāro 'pi kṛṣṇena śaraghātena tāḍitaḥ /
hato vakṣaḥsthale pāpo mṛtāvastho rathopari

hāhākāraṃ tataḥ sarve dānavāścakrurāturāḥ /
tālameghas tataḥ kruddho rathārūḍho vinirgataḥ /
dadṛśe keśavaṃ pārtha śaṅkhacakragadādharam

tālamegha uvāca:
anye te dānavāḥ kṛṣṇa ye hatāḥ samare tvayā /
hiraṇyakaśipuprakhyānapumāṃso hi te 'cyuta

ityuktvā dānavaḥ pārtha varṣayāmāsa sāyakaiḥ /
dānavasya śarān muktān chedayāmāsa keśavaḥ

garutmānavadhītsainyamavadhyaṃ yatsurāsuraiḥ /
kṛṣṇena dviguṇāstasya preṣitāḥ svaśilīmukhāḥ

dviguṇaṃ dviguṇīkṛtya preṣayāmāsa dānavaḥ /
tānapyaṣṭaguṇaiḥ kṛṣṇaśchādayāmāsa sāyakaiḥ

tataḥ kruddhena daityena hyāgneyaṃ bāṇamuttamam

vāruṇaṃ preṣayāmāsa tvāgneyaṃ śamitaṃ tataḥ /
vāruṇenaiva vāyavyaṃ tālamegho vyasarjayat

sārpaṃ caiva hṛṣīkeśo vāyavyasya praśāntaye /
nārasiṃhaṃ nṛsiṃho 'pi preṣayāmāsa pāṇḍava

nārasiṃhaṃ tato dṛṣṭvā tālamegho mahābalaḥ /
uttīrya syandanācchīghraṃ gṛhītvā khaḍgacarmaṇī

kṛṣṇa tvāṃ preṣayiṣyāmi yamamārgaṃ sudāruṇam /
ityuktvā dānavaḥ pārtha āgataḥ keśavaṃ prati

khaḍgenātāḍayaddaityo gadāpāṇiṃ janārdanam /
maṇḍalāgraṃ tato gṛhya keśavo hṛṣṭamānasaḥ

jaghanoraḥsthale pārtha tālameghaṃ mahāhave /
janārdanas tadā daityaṃ daityo harimahanmṛdhe

janārdanas tataḥ kruddhastālameghāya bhārata /
amoghaṃ cakramādāya muktaṃ tasya ca mūrdhani

nipapāta śiras tasya parvatāśca cakampire /
samudrāḥ kṣubhitāḥ pārtha nadya unmārgagāminīḥ

puṣpavṛṣṭiṃ tato devā mumucuḥ keśavopari /
avadhyaḥ surasaṅghānāṃ sūditaḥ keśava tvayā

svasthāścaiva tato devāstālameghe nipātite /
janārdano 'pi kaunteya narmadātaṭamāśritaḥ

kṣīrodāṃ narmadāṃ matvā anantabhujagopari /
lakṣmyā samanvitaḥ kṛṣṇo nilīnaścottare taṭe

cakraṃ vibhīṣaṇaṃ martye jvālāmālāsamanvitam /
patitaṃ narmadātoye jalaśāyisamīpataḥ

nirdhūtakalmaṣaṃ jātaṃ narmadātoyayogataḥ /
tālameghavadhotpannaṃ yatpāpaṃ nṛpanandana

tatsravaṃ kṣālitaṃ sadyo narmadāṃbhasi bhārata /
tadāprabhṛti loke 'smiñjalaśāyī mahīpate

cakratīrthaṃ vadantyanye kecit kālāghanāśanam /
vikhyātaṃ bhārate varṣe narmadāyāṃ mahīpate

tattīrthasya prabhāvo 'yaṃ śrūyatāmavanīpate /
yathā 'nanto hi nāgānāṃ devānāṃ ca janārdanaḥ

māsānāṃ mārgaśīrṣo 'sti nadīnāṃ narmadā yathā /
māsi mārgaśire pārtha hyekādaśyāṃ site 'hani

gatvā yo manujo bhaktyā kāmakrodhavivarjitaḥ /
vaiṣṇavīṃ bhāvanāṃ kṛtvā jaleśaṃ tu vrajeta vai

ekabhuktaṃ ca naktaṃ ca tathaivāyācitaṃ nṛpa /
upavāsaṃ tathā dānaṃ brāhmaṇānāṃ ca bhojanam

karoti ca kuruśreṣṭha na sa yāti yamālayam /
yamalokabhayādbhītā ye lokāḥ pāṇḍunandana

te paśyantu śriyaḥ kāntaṃ nāgaparyaṅkaśāyinam /
gopījanasamāvṛttaṃ yoganidrāṃ samāśritam /
viśvarūpaṃ jagannāthaṃ saṃsārabhayanāśanam

snāpayet parayā bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā /
khaṇḍena toyamiśreṇa jagadyoniṃ janārdanam

snāpyamānaṃ ca paśyanti ye lokā gatamatsarāḥ /
te yānti paramaṃ lokaṃ surāsuranamaskṛtam

ghṛtena bodhayed dīpamathavā tailapūritam /
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā daivasyāgre vimatsarāḥ

ye kathāṃ vaiṣṇavīṃ bhaktyā śṛṇvanti ca nṛpottama /
brahmahatyādipāpāni naśyante nātra saṃśayaḥ

pradakṣiṇanti ye martyā jalaśāyijagadgurum /
pradakṣiṇīkṛtā taistu saptadvīpā vasuṃdharā

tataḥ prabhāte vimale pitḥn saṃtarpayej jalaiḥ /
śrāddhaṃ ca brāhmaṇaistatra yogyaiḥ pāṇḍava mānavāḥ

svadāranirataiḥ śāntaiḥ paradāravivarjakaiḥ /
vedābhyasanaśīlaiśca svakarmanirataiḥ śubhaiḥ

nityaṃ yajanaśīlaiśca trisandhyāparipālakaiḥ /
śraddhayā kārayecchrāddhaṃ yadīcchecchreya ātmanaḥ

te dhanyā mānuṣe loke vandyā hi bhuvi mānavāḥ /
ye vasanti sadākālaṃ pādapadmāśrayā hareḥ

jalaśāyaṃ prapaśyanti pratyakṣaṃ suranāyakam /
pakṣopavāsaṃ pārākaṃ vrataṃ cāndrāyaṇaṃ śubham

māsopavāsamugraṃ ca ṣaṣṭhānnaṃ pañcamaṃ vratam /
tatra tīrthe tu yaḥ kuryāt so 'kṣayāṃ gatim āpnuyāt

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tiladhenośca yatphalam /
yathā yasminyadā deyā dāne tasyāḥ śubhaṃ phalam

etatkathāntaraṃ puṇyamṛṣerdvaipāyanātpurā /
śrutaṃ hi naimiṣe puṇye nāradādyairanekadhā

idaṃ paramamāyuṣyaṃ maṅgalyaṃ kīrtivardhanam /
viprāṇāṃ śrāvayanvidvānphalānantyaṃsamaśnute

bahubhyo na pradeyāni gaurgṛhaṃ śayanaṃ striyaḥ /
vibhaktadakṣiṇā hyetā dātāraṃ nāpnuvanti ca

ekametatpradātavyaṃ na bahūnāṃ yudhiṣṭhira /
sā ca vikrayamāpannā dahatyāsaptamaṃ kulam

yathālābhā tu sarveṣāṃ caturdroṇā tu gauḥ smṛtā /
droṇasya vatsakaḥ kāryo bahūnāṃ vāpi kāmataḥ

yasmindeśe tu yanmānaṃ viṣaye vā vicāritam /
tena mānena tāṃ kurvannakṣayaṃ phalam aśnute

sukhapūrvaṃ śucau bhūmau puṣpadhūpākṣataistathā /
karṇābhyāṃ ratne dātavye dīpau netradvaye tathā

śrīkhaṇḍamurasi sthāpyaṃ tābhyāṃ caiva tu kāñcanam /
ūrdhve madhu ghṛtaṃ deyaṃ kuryāt sarṣaparomakam

kambale kambalaṃ dadyācchroṇyāṃ madhu ghṛtaṃ tathā /
yavasaṃ pāyasaṃ dadyād ghṛtaṃ kṣaudrasamanvitam

svarṇaśṛṅgī rūpyaśiphārukmalāṅgūlasaṃyutā /
ratnapṛṣṭhī tu dātavyā kāṃsyapātrāvadohinī

yatsyādbālyakṛtaṃ pāpaṃ yadvā kṛtamajānatā /
vācā kṛtaṃ karmakṛtaṃ manasā yadvicintitam

jale niṣṭhīvitaṃ caiva muśalaṃ vāpi laṅghitam /
vṛṣalīgamanaṃ caiva gurudāraniṣevaṇam

kanyāyā gamanaṃ caiva suvarṇasteyameva ca /
surāpānaṃ tathā cānyattiladhenuḥ punāti hi

ahorātropavāsena vidhivattāṃ visarjayet /
yā sā yamapure ghore nadī vaitaraṇī smṛtā

vālukāyo'śmasthalā ca pacyate yatra duṣkṛtī /
avīcirnarako yatra yatra yāmalaparvatau

yatra lohamukhāḥ kākā yatra śvāno bhayaṃkarāḥ /
asipattravanaṃ caiva yatra sā kūṭaśālmalī

tānsukhena vyatikramya dharmarājālayaṃ vrajet /
dharmarājastu taṃ dṛṣṭvā sūnṛtaṃ vakti bhārata

vimānamuttamaṃ yogyaṃ maṇiratnavibhūṣitam /
atrāruhya naraśreṣṭha prayāhi paramāṃ gatim

mā ca cāṭu bhaṭe dehi maiva dehi purohite /
mā ca kāṇe virūpe ca nyūnāṅge na ca devale

avedaviduṣe naiva brāhmaṇe sarvavikraye /
mitraghne ca kṛtaghne ca mantrahīne tathaiva ca

vedāntagāya dātavyā śrotriyāya kuṭumbine /
vedāntagasute deyā śrotriye gṛhapālake

sarvāṅgarucire vipre sadvṛtte ca priyaṃvade /
pūrṇimāyāṃ tu māghasya kārttikyām atha bhārata

vaiśākhyāṃ mārgaśīrṣyāṃ vāṣāḍhyāṃ caitryām athāpi vā /
ayane viṣuve caiva vyatīpāte ca sarvadā

ṣaḍaśītimukhe puṇye chāyāyāṃ kuṃjarasya vā /
eṣa te kathitaḥ kalpastiladhenor mayānagha

vrajanti vaiṣṇavaṃ lokaṃ dattvā pādaṃ yamopari /
prāṇatyāgāt paraṃ lokaṃ vaiṣṇavaṃ nātra saṃśayaḥ /
bhittvāśu bhāskaraṃ yānti nātra kāryā vicāraṇā

etatte sarvamākhyātaṃ cakratīrthaphalaṃ nṛpa /
yacchrutvā mānavo bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate