Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 85

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kapitīrtharāmeśvaralakṣmaṇeśvarakumbheśvaramāhātmyavarṇanaṃ nāma caturaśītitamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 85
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchettu rājendra narmadāyāḥ purātanam /
brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ vārāṇasyā samaṃ hi tat

yudhiṣṭhira uvāca:
āścaryaṃ kathyatāṃ brahmanyadvṛttaṃ narmadātaṭe /
vārāṇasyā samaṃ kasmād etat kathaya me prabho

nimagno duḥkhasaṃsāre hṛtarājyo dvijottama /
yuṣmadvāṇījalasnāto nirduḥkhaḥ saha bāndhavaiḥ

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
sādhu sādhu mahābāho somavaṃśavibhūṣaṇa /
pṛṣṭo 'smi durlabhaṃ tīrthaṃ guhyādguhyataraṃ param

ādau pitāmahas tāvat samastajagataḥ prabhuḥ /
manasā tasya saṃjātā daśaiva ṛṣipuṃgavāḥ

marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum /
pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradameva ca

jajñe prācetasaṃ dakṣaṃ mahātejāḥ prajāpatiḥ /
dakṣasyāpi tathā jātāḥ pañcāśadduhitāḥ kila

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa /
tathaiva sa mahābhāgaḥ saptaviṃśatimindave

rohiṇī nāma yā tāsāmabhīṣṭā sābhavadvidhoḥ /
śeṣāsu karuṇāṃ kṛtvā śapto dakṣeṇa candramāḥ

kṣayarogyabhavaccandro dakṣasyāyaṃ prajāpateḥ /
sa ca śāpaprabhāveṇa nistejāḥ śarvarīpatiḥ

gataḥ pitāmahaṃ somo vepamāno 'mṛtāṃśumān /
padmayone namastubhyaṃ vedagarbha namo 'stu te /
śaraṇaṃ tvāṃ prasanno 'smi pāhi māṃ kamalāsana

brahmovāca:
nistejāḥ śarvarīnātha kalāhīnaśca dṛśyase /
udvignamānasastāta saṃjātaḥ kena hetunā

soma uvāca:
dakṣaśāpena me brahmannistejastvaṃ jagatpate /
nirhāraścāsya śāpasya kathyatāṃ me pitāmaha

brahmovāca:
sarvatra sulabhā revā triṣu sthāneṣu durlabhā /
oṅkāre 'tha bhṛgukṣetre tathā caivaurvasaṃgame

tatra gaccha kṣapānātha yatra revāntaraṃ taṭam /
tvarito 'sau gatastatra yatra revaurvisaṃgamaḥ

kāṣṭhāvasthaḥ sthitaḥ somo dadhyau tripuravairiṇam /
yāvad varṣaśataṃ pūrṇaṃ tāvat tuṣṭo maheśvaraḥ

pratyakṣaḥ somarājasya vṛṣāsana umāpatiḥ /
sāṣṭāṅgaṃ praṇipatyoccairjaya śambho namo 'stu te

jaya śaṅkara pāpaharāya namo jaya īśvara te jagadīśa namaḥ /
jaya vāsukibhūṣaṇadhāra namo jaya śūlakapāladharāya namaḥ

jaya andhakadehavināśa namo jaya dānavavṛndavadhāya namaḥ /
jaya niṣkalarūpa sakalāya namo jaya kāla kāmadahāya namaḥ

jaya mecakakaṇṭhadharāya namo jaya sūkṣmanirañjanaśabda namaḥ /
jaya ādiranādirananta namo jaya śaṅkara kiṃkaramīśa bhaja

evaṃ stuto mahādevaḥ somarājena pāṇḍava /
tuṣṭastasya nṛpaśreṣṭha śivayā śaṅkaro 'bravīt

īśvara uvāca:
varaṃ prārthaya me bhadra yatte manasi vartate /
sādhu sādhu mahāsattva tuṣṭo 'haṃ tapasā tava

soma uvāca:
dakṣaśāpena dagdho 'haṃ kṣīṇasattvo maheśvara /
śāpasyopaśamaṃ deva kuru śarma mama prabho

īśvara uvāca:
tava bhaktigṛhīto 'hamumayā saha toṣitaḥ /
niṣpāpaḥ somanāthastvaṃ saṃjātastīrthasevanāt

ityūce devadeveśaḥ kṣaṇaṃ dhyātvendunā tataḥ /
sthāpitaṃ paramaṃ liṅgaṃ kāmadaṃ prāṇināṃ bhuvi /
sarvaduḥkhaharaṃ tat tu brahmahatyāvināśanam

yudhiṣṭhira uvāca:
somanāthaprabhāvaṃ me saṃkṣepātkathaya prabho /
duḥkhārṇavanimagnānāṃ trātā prāpto dvijottama

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇu tīrthaprabhāvaṃ te saṃkṣepātkathayāmy aham /
yadvṛttamuttare kūle revāyā urisaṃgame

śambaro nāma rājābhūttasya putrastrilocanaḥ /
trilocanasutaḥ kaṇvaḥ sa pāparddhiparo 'bhavat

vane nityaṃ bhramanso 'tha mṛgayūthaṃ dadarśa ha /
mṛgayūthaṃ hataṃ tat tu trilocanasutena ca

mṛgarūpī dvijo madhye carate nirjane vane /
sa hatastena saṅgena kaṇvena munisattama

brahmahatyānvitaḥ kaṇvo nistejā vyacaranmahīm /
vyacaraṃścaiva samprāpto narmadām urisaṃgame

kiṃśukāśokabahale jambīrapanasākule /
kadambapāṭalākīrṇe bilvanāraṅgaśobhite

ciñciṇīcampakopete hyagastitaruchādite /
prabhūtabhūtasaṃyuktaṃ vanaṃ sarvatra śobhitam

citrakair mṛgamārjārair hiṃsraiḥ śambaraśūkaraiḥ /
śaśairgavayasaṃyuktaiḥ śikhaṇḍikharamaṇḍitam

praviṣṭastu vane kaṇvastṛṣārtaḥ śramapīḍitaḥ /
snāto revājale puṇye saṅgame pāpanāśane

arcitaḥ parayā bhaktyā somanātho yudhiṣṭhira /
papau suvimalaṃ toyaṃ sarvapāpakṣayaṃkaram

phalāni ca vicitrāṇi cakhāda saha kiṃkaraiḥ /
suptaḥ pādapacchāyāyāṃ śrānto mṛgavadhena ca

tāvattīrthavaraṃ vipraḥ snānārthaṃ saṅgamaṃ gataḥ /
mārgago brāhmaṇo harṣodyuktastadgatamānasaḥ

abalā tamuvācedaṃ tiṣṭha tiṣṭha dvijottama /
trasto nirīkṣate yāvaddiśaḥ sarvā nareśvara

tāvadvṛkṣasamārūḍhāṃ striyaṃ raktāmbarāvṛtām /
raktamālyāṃ tadā bālāṃ raktacandanacarcitām /
raktābharaṇaśobhāḍhyāṃ pāśahastāṃ dadarśa ha

stryuvāca:
saṃdeśaṃ śrūyatāṃ vipra yadi gacchasi saṅgame /
madbhartā tiṣṭhate tatra śīghrameva visarjaya

ekākinī ca te bhāryā tiṣṭhate vanamadhyagā /
ityākarṇya gato vipraḥ saṅgamaṃ suradurlabhe

vṛkṣacchāyānvitaḥ kaṇvo brāhmaṇenāvalokitaḥ /
uvāca taṃ prati tadā vacanaṃ brāhmaṇottamaḥ

brāhmaṇa uvāca:
vanāntare mayā dṛṣṭā bālā kamalalocanā /
raktāmbaradharā tanvī raktacandanacarcitā

raktamālyā suśobhāḍhyā pāśahastā mṛgekṣaṇā /
vṛkṣārūḍhāvadadvākyaṃ madbhartā preṣyatāmiti

kaṇva uvāca:
kasminsthāne tu viprendra vidyate mṛgalocanā /
kasya sā kena kāryeṇa sarvametadvadāśu me

brāhmaṇa uvāca:
saṅgamād ardhakrośe sā udyānānte hi vidyate /
vacanād brahmaṇasyaiṣā na jñātā pārthivena tu

tadā sa kaṇvabhūpālaḥ svakaṃ dūtaṃ samādiśat /
kaṇva uvāca:
gaccha tvaṃ pṛcchatāṃ tāṃ kvāgatā kvaca gamiṣyasi /
preṣitastvarito dūto gato nārīsamīpataḥ

vṛkṣasthāṃ dadṛśo bālāmuvāca nṛpasattama /
mannāthaḥ pṛcchati tvāṃ tu kāsi tvaṃ kva gamiṣyasi

kanyovāca:
gururātmavatāṃ śāstā rājā śāstā durātmanām /
iha pracchan na pāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ

brahmahatyā ca saṃjātā mṛgarūpadharadvijāt /
mayā yukto 'pi te rājā muktastīrthaprabhāvataḥ

ardhakrośāntarān madhye brahmahatyā na saṃviśet /
somanāthaprabhāvo 'yaṃ vārāṇasyāḥ samaḥ smṛtaḥ

gaccha tvaṃ preṣyatāṃ rājā śīghram atra na saṃśayaḥ /
gato bhṛtyastataḥ śīghraṃ vepamānaḥ suvihvalaḥ

samastaṃ kathayāmāsa yadvṛttaṃ hi purātanam /
tasya vākyādasau rājā patito dharaṇītale

bhṛtya uvāca:
kasmāt tvaṃ śocase nātha pūrvopāttaṃ śubhāśubham /
ityākarṇya vacastasya rājā vacanam abravīt

prāṇatyāgaṃ kariṣyāmi somanāthasamīpataḥ /
śīghramānīyatāṃ vahnirindhanāni bahūni ca

ānītaṃ tatkṣaṇātsarvaṃ bhṛtyais tadvaśavartibhiḥ /
snānaṃ kṛtvā śubhe toye saṅgame pāpanāśane

arcitaḥ parayā bhaktyā somanātho mahībhṛtā /
triḥpradakṣiṇataḥ kṛtvā jvalantaṃ jātavedasam

praviṣṭaḥ kaṇvarājāsau hṛdi dhyātvā janārdanam /
pītāmbaradharaṃ devaṃ jaṭāmukuṭadhāriṇam

śriyā yuktaṃ suparṇasthaṃ śaṅkhacakragadādharam /
surārisūdanaṃ dadhyau sugatir me bhavatviti

papāta puṣpavṛṣṭistu sādhu sādhu nṛpātmaja /
āścaryamatulaṃ dṛṣṭvā nirīkṣya ca parasparam

mṛtaṃ taiḥ pāvake bhṛtyairhṛdi dhyātvā gadādharam /
vimānasthās tataḥ sarve saṃjātāḥ pāṇḍunandana

niṣpāpāste divaṃ yātāḥ somanāthaprabhāvataḥ /
brāhmaṇe saṅgame tatra dhyāyamāne vṛṣadhvajam

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
somanāthaprabhāvo 'yaṃ śṛṇuṣvaikamanā vidhim /
aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ sarvakālaṃ raverdine

viśeṣācchuklapakṣe cetsūryavāreṇa saptamī /
upoṣya yo naro bhaktyā rātrau kurvīta jāgaram

pañcāmṛtena gavyena snāpayet parameśvaram /
śrīkhaṇḍena tato guṇṭhya puṣpadhūpādikaṃ dadet

ghṛtena bodhayed dīpaṃ nṛtyaṃ gītaṃ ca kārayet /
somavāre tathāṣṭamyāṃ prabhāte pūjayed dvijān

jitakrodhānātmavataḥ paranindāvivarjitān /
sarvāṅgarucirāñchastān svadāraparipālakān

gāyatrīpāṭhamātrāṃśca vikarmaviratān sadā /
punarbhūvṛṣalīśūdrī careyur yasya mandire

dūrato 'sau dvijastyājya ātmanaḥ śreya icchatā /
hīnāṅgān atiriktāṅgān yeṣāṃ pūrvāparaṃ na hi

vrate śrāddhe tathā dāne dūratastān vivarjayet /
āyasī taruṇī tulyā dvijāḥ svādhyāyavarjitāḥ

ātmānaṃ saha yājyena pātayanti na saṃśayaḥ /
śālmalīnāvatulyāḥ syuḥ ṣaṭkarmaniratā dvijāḥ

dātāraṃ ca tathātmānaṃ tārayanti taranti ca /
śrāddhaṃ someśvare pārtha yaḥ kuryādgatamatsaraḥ

pretāstasya hi suprītā yāvad ābhūtasamplavam /
annaṃ vastraṃ hiraṇyaṃ ca yo dadyād agrajanmane

sa yāti śāṅkare loka iti me satyabhāṣitam /
hayaṃ yo yacchate tatra sampūrṇaṃ taruṇaṃ sitam

raktaṃ vā pītavarṇaṃ vā sarvalakṣaṇasaṃyutam /
kuṅkumena viliptāṅgāvagrajanmahayāvapi

sragdāmabhūṣitau kāryau sitavastrāvaguṇṭhitau /
aṅghriḥ pradīyatāṃ skandhe madīye hayamāruha

ārūḍhe brāhmaṇe brūyād bhāskaraḥ prīyatāmiti /
sa yāti śāṃkaraṃ lokaṃ sarvapāpavivarjitaḥ

uparāge tu somasya tīrthaṃ gatvā jitendriyaḥ /
satyalokāc cyutaścāpi rājā bhavati dhārmikaḥ

tasya vāsaḥ sadā rājanna naśyati kadācana /
dīrghāyurjāyate putro bhāryā ca vaśavartinī

jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ sarvaduḥkhavivarjitaḥ /
sopavāso jitakrodho dhenuṃ dadyāddvijanmane

savatsāṃ kṣīrasaṃyuktāṃ śvetavastrāvalokitām /
śabalāṃ pītavarṇāṃ ca dhūmrāṃ vā nīlakarburām

kapilāṃ vā savatsāṃ ca ghaṇṭābharaṇabhūṣitām /
rūpyakhurāṃ kāṃsyadohāṃ svarṇaśṛṅgīṃ nareśvara

śvetayā vardhate vaṃśo raktā saubhāgyavardhinī /
śabalā pītavarṇā ca duḥkhaghnyau saṃprakīrtite

kapilā nāśayet pāpaṃ saptajanmasamudbhavam /
satyalokamavāpnoti gopradāyī nareśvara

pakṣānte 'tha vyatīpāte vai dhṛtau ravisaṃkrame /
dinakṣaye gajacchāyāṃ grahaṇe bhāskarasya ca

ye vrajanti mahātmānaḥ saṅgame suradurlabhe /
mṛdāvaguṇṭhayitvā tu cātmānaṃ saṅgame viśet

hṛdayāntarjale jāpyā prāṇāyāmo 'thavā nṛpa /
gāyatrī vaiṣṇavī caiva saurī śaivī yadṛcchayā /
te 'pi pāpaiḥ pramucyanta ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

jagatīṃ somanāthasya yastu kuryāt pradakṣiṇām /
pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasuṃdharā

brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam /
bhrūṇahā svarṇahartā ca mucyante nātra saṃśayaḥ

tīrthākhyānamidaṃ puṇyaṃ yaḥ śṛṇoti jitendriyaḥ /
vyādhito mucyate rogī cārogī sukhamāpnuyāt

yatte saṃdahyate cetaḥ śṛṇu tanme yudhiṣṭhira /
naikāpi nṛpa loke 'smin bhrūṇahatyā sudustyajā

kimu ṣaḍviṃśatiṃ pārtha prāpa yāḥ kṣaṇadākaraḥ /
so 'pi tīrthamidaṃ prāpya tapastaptvā suduścaram

vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ śītaraśmirabhūtsukhī /
śrūyate nṛpa paurāṇī gāthā gītā maharṣibhiḥ

liṅgaṃ pratiṣṭhitaṃ hyekaṃ daśabhrūṇahanaṃ bhavet /
ato liṅgatrayaṃ somaḥ sthāpayāmāsa bhārata

revaurisaṃgame hyādyaṃ dvitīyaṃ bhṛgukacchake /
tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpya prabhāse tu tṛtīyakam

iti te kathitaṃ sarvaṃ tīrthamāhātmyamuttamam /
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ saṃśuddhikṛnnṛṇām

putrārthī labhate putrānniṣkāmaḥ svargamāpnuyāt /
mucyate sarvapāpebhyas tīrthaṃ kṛtvā paraṃ nṛpa

etatte sarvamākhyātaṃ somanāthasya yatphalam /
śrutvā putramavāpnoti snātvā cāṣṭau na saṃśayaḥ