Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 83

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe dadhiskandādipañcatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvyaśītitamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 83
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchenmahārāja tīrthaṃ paramaśobhanam /
brahmahatyāharaṃ proktaṃ revātaṭasamāśrayam /
hanūmatābhidhaṃ hyatra vidyate liṅgamuttamam

yudhiṣṭhira uvāca:
hanūmanteśvaraṃ nāma kathaṃ jātaṃ vadasva me /
brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ revādakṣiṇasaṃsthitam

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
sādhu sādhu mahābāho somavaṃśavibhūṣaṇa /
guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacinmayā

tava snehātpravakṣyāmi pīḍito vārddhakena tu /
pūrvaṃ jātaṃ mahadyuddhaṃ rāmarāvaṇayorapi

pulastyo brahmaṇaḥ putro viśravāstasya vai sutaḥ /
rāvaṇastena saṃjāto daśāsyo brahmarākṣasaḥ

trailokyavijayī bhūtaḥ prasādācchūlinaḥ sa ca /
gīrvāṇā vijitāḥ sarve rāmasya gṛhiṇī hṛtā

vāritaḥ kumbhakarṇena sītāṃ mocaya mocaya /
vibhīṣaṇena vai pāpo mandodaryā punaḥpunaḥ

tvaṃ jitaḥ kārtavīryeṇa raiṇukeyena so 'pi ca /
sa rāmo rāmabhadreṇa tasya saṃkhye kathaṃ jayaḥ

rāvaṇa uvāca:
vānaraiśca narairṛkṣairvarāhaiśca nirāyudhaiḥ /
devāsurasamūhaiśca na jito 'haṃ kadācana

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
sugrīvahanumadbhyāṃ ca kumudenāṅgadena ca /
etairanyaiḥ sahāyaiśca rāmacandreṇa vai jitaḥ

rāmacandreṇa paulastyo hataḥ saṃkhye mahābalaḥ /
vanaṃ bhagnaṃ hatāḥ śūrāḥ prabhañjanasutena ca

rāvaṇasya suto janye hataścākṣakumārakaḥ /
āyāmo rakṣasāṃ bhīmaḥ sampiṣṭo vānareṇa tu

evaṃ rāmāyaṇe vṛtte sītāmokṣe kṛte sati /
ayodhyāṃ tu gate rāme hanumānsa mahākapiḥ

kailāsākhyaṃ gataḥ śailaṃ praṇāmāya maheśituḥ /
tiṣṭha tiṣṭhetyasau prokto nandinā vānarottamaḥ

brahmahatyāyutastvaṃ hi rākṣasānāṃ vadhena hi /
bhairavasya sabhā nūnaṃ na draṣṭavyā tvayā kape

hanumān uvāca:
nandinātha haraṃ pṛccha pātakasyopaśāntidam /
pāpo 'haṃ plavago yasmāt saṃjātaḥ kāraṇāntarāt

nandyuvāca:
rudradehodbhavā kiṃ te na śrutā bhūtale sthitā /
śravaṇājjanmajanitaṃ dviguṇaṃ kīrtanād vrajet

triṃśajjanmārjitaṃ pāpaṃ naśyed revāvagāhanāt /
tasmāt tvaṃ narmadātīraṃ gatvā cara tapo mahat

gandharvāhasuto 'pyevaṃ nandinoktaṃ niśamya ca /
prayāto narmadātīram aurvyādakṣiṇasaṅgamam

dadhyau sudakṣiṇe devaṃ virūpākṣaṃ triśūlinam /
jaṭāmukuṭasaṃyuktaṃ vyālayajñopavītinam

bhasmopacitasarvāṅgaṃ ḍamarusvaranāditam /
umārddhāṅgaharaṃ śāntaṃ gonāthāsanasaṃsthitam

vatsarān subahūn yāvad upāsāṃcakra īśvaram /
tāvattuṣṭo mahādeva ājagāma sahomayā

uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīranisvanām /
sādhu sādhvity uvāceśaḥ kaṣṭaṃ vatsa tvayā kṛtam

na ca pūrvaṃ tvayā pāpaṃ kṛtaṃ rāvaṇasaṃkṣaye /
svāmikāryaratastvaṃ hi siddho 'si mama darśanāt

hanumāṃśca haraṃ dṛṣṭvā umārddhāṅgaharaṃ sthiram /
sāṣṭāṅgaṃ praṇato 'vocajjaya śambho namo 'stu te /
jayāndhakavināśāya jaya gaṅgāśirodhara

evaṃ stuto mahādevo varado vākyam abravīt /
varaṃ prārthaya me vatsa prāṇasambhavasambhava

śrīhanumān uvāca:
brahmarakṣovadhājjātā mama hatyā maheśvara /
na pāpo 'haṃ bhavedeva yuṣmatsambhāṣaṇe kṣaṇāt

īśvara uvāca:
narmadātīrthamāhātmyāddharmayogaprabhāvataḥ /
manmūrtidarśanāt putra niṣpāpo 'si na saṃśayaḥ

anyaṃ ca te prayacchāmi varaṃ vānarapuṃgava /
upakārāya lokānāṃ nāmāni tava mārute

hanūmānaṃ janisuto vāyuputro mahābalaḥ /
rāmeṣṭaḥ phālguno gotraḥ piṅgākṣo 'mitavikramaḥ

udadhikramaṇaśreṣṭho daśagrīvasya darpahā /
lakṣmaṇaprāṇadātā ca sītāśokanivartanaḥ

ityuktvāntardadhe deva umayā saha śaṅkaraḥ /
hanūmānīśvaraṃ tatra sthāpayāmāsa bhaktitaḥ

ātmayogabalenaiva brahmacaryaprabhāvataḥ /
īśvarasya prasādena liṅgaṃ kāmapradaṃ hi tat /
acchedyamapratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
hanūmanteśvare putra pratyakṣapratyayaṃ śṛṇu /
yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte pāṇḍunandana

suparvā nāma bhūpālo babhūva vasudhātale /
tasya rājñaḥ sadā saukhyaṃ narā dīrghāyuṣaḥ sadā

sa putradhanasaṃyuktaścauropadravavarjitaḥ /
śatabāhurbabhūvāsya putro bhīmaparākramaḥ

āsakto 'sau sadā kālaṃ pāpadharmair nareśvara /
aṭāṭyata dharāṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca

vadhārthaṃ mṛgayūthānām āgato vindhyaparvatam /
tarujātisamākīrṇe hastiyūthasamācite

siṃhacitrakaśobhāḍhye mṛgavārāhasaṃkule /
krīḍitvā sa vane rājā narmadāmānataḥ kvacit

hanūmantavane prāptaḥ śatakrośapramāṇake /
ciñciṇīvanaśobhāḍhye kadambatarusaṃkule

nityaṃ pālāśajambīraiḥ karaṃjakhadiraistathā /
pāṭalair badarairyuktaiḥ śamītindukaśobhitam

mṛgayūthaiḥ samāchannaśikhaṇḍisvaranāditam /
pārāvatakasaṅghānāṃ samantātsvaraśobhitam

śaratkāle 'ramad rājā bahule cāśvinasya saḥ /
vanamadhyaṃ gato 'drākṣīdbhramantaṃ piṅgaladvijam

pustikākarasaṃsthaṃ ca papraccha capalaṃ dvijam

śatabāhuruvāca:
ekākī tvaṃ vane kasmād bhramase pustikākaraḥ /
itastato 'pi sampaśyan kathayasva dvijottama

brāhmaṇa uvāca:
kānyakubjātsamāyātaḥ preṣito rājakanyayā /
asthikṣepāya vai rājanhanūmanteśvare jale

rājovāca:
asthikṣepo jale kasmāddhanūmanteśvare dvija /
kriyate kena kāryeṇa sāścaryaṃ kathyatāṃ mama

suparvaṇaḥ suto yānaṃ tyaktvā bhūmau praṇamya ca /
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā brāhmaṇāya nareśvara /
samastaṃ kathayāmāsa vṛttāntaṃ svaṃ purātanam

brāhmaṇa uvāca:
śikhaṇḍī nāma rājāsti kanyakubje pratāpavān /
aputro 'sau mahīpālaḥ kanyā jātā manorathaiḥ

jātismarā sucārvaṅgī narmadāyāḥ prabhāvataḥ /
pitrā ca saikadā kanyā vivāhāya prajalpitā

anitye putri saṃsāre kanyādānaṃ dadāmy aham /
śvaḥkṛtyam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam /
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ cāsya na cākṛtam

kanyovāca:
iccheyaṃ yatra kale hi tatra deyā tvayā pituḥ /
putrīvākyādasau rājā vismito vākyam abravīt

śikhaṇḍy uvāca:
kathyatāṃ me mahābhāge sāścaryaṃ bhāṣitaṃ tvayā /
piturvākyena sā bālottamā hyāgatāntikam

kathayāmāsa yadvṛttaṃ hanūmanteśvare nṛpa /
kalāpinī hyahaṃ tāta yutā bhartrāvasaṃ tadā

revaurvyāsaṅgamantisthā revāyā dakṣiṇe taṭe /
hanūmantavane puṇye cikrīḍāhaṃ yadṛcchayā

bhartṛyuktā ca saṃsuptā rajanyāṃ sarale nage /
āgatā lubdhakāstatra kṣudhārtā vanamuttamam

bhartṛyogayutā pāpairdṛṣṭāhaṃ vadhacintakaiḥ /
pāśabandhaṃ samādāya baddhāhaṃ svāminā saha

grīvāṃ te moṭayāmāsuḥ picchāchoṭanakaṃ kṛtam /
hutāśanamukhe taistu saha kāntena lubdhakaiḥ

paribharjyāvayor māṃsaṃ bhakṣayitvā yatheṣṭataḥ /
suptāḥ svasthendriyā rātrau sā gatā śarvarī kṣayam

prabhāte māṃsaśeṣaṃ ca jambukair gṛdhraghātibhiḥ /
maccharīrodbhavaṃ cāsthi snāyumāṃsena cāvṛtam

gṛhītaṃ ghātinaikena cākāśātpatitaṃ tadā /
taṃ māṃsabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pare pakṣiṇa āgatāḥ

dṛṣṭvā pakṣisamūhaṃ tu asthikhaṇḍaṃ vyasarjayat /
vihagānāṃ samastānāṃ dhāvatāṃ caiva paśyatām

patitaṃ narmadātoye hanūmanteśvare nṛpa /
madīyamasthikhaṇḍaṃ ca patitaṃ narmadājale

tasya tīrthasya puṇyena jātāhaṃ putrikā tava /
bhūpakanyā tvahaṃ jātā pūrṇacandranibhānanā

jātismarā narendrasya saṃjātā bhavataḥ kule /
tasmād vivāhaṃ necchāmi mama bhartā nṛpottama

viṣame vartate 'dyāpi śakuntamṛgajātiṣu /
tasyāsthiśeṣaṃ rājendra tasmiṃstīrthe bhaviṣyati

tatkṣepaṇārthaṃ vai tāta preṣayādya dvijottamam /
etatte sarvamākhyātaṃ kāraṇaṃ nṛpasattama

madbhartā viṣame sthāne śakuntamṛgajātiṣu /
yadi preṣayase tāta kaṃcittvaṃ narmadātaṭe

tasyāhaṃ kathayiṣyāmi sthānaiścihnaiśca lakṣitam /
śikhaṇḍināpyahaṃ tatra hyāhūto hyavanīpate

dāsyāmi viṃśatigrāmāngaccha tvaṃ narmadātaṭe /
preṣaṇaṃ me pratijñātamalakṣmyā pīḍitena tu

kanyovāca:
gaccha tvaṃ narmadāṃ puṇyāṃ sarvapāpakṣayaṃkarīm /
āgneyyāṃ somanāthasya hanūmanteśvaraḥ paraḥ

ardhakrośena revāyā vistīrṇo vaṭapādapaḥ /
karaṃjaḥ kaṭahaś caiva sannidhāne vaṭasya ca

nyagrodhamūlasāṃnidhye sūkṣmānyasthīni drakṣyasi /
samūhya tāni saṃgṛhya gaccha revāṃ dvijottama

āśvinasyāsite pakṣe tripurāristu vai tithau /
snāpya triśūlinaṃ bhaktyā rātrau tvaṃ kuru jāgaram

kṣipeḥ prabhāte tāni tvaṃ nābhimātrajalasthitaḥ /
ityuccārya dvijaśreṣṭha vimuktis tasya jāyatām

kṣiptvāsthīni punaḥ snānaṃ kartavyaṃ tvaghanāśanam /
evaṃ kṛte tu rājendra gatistasya bhaviṣyati

kathitaṃ kanyayā yacca tatsarvaṃ pustikākṛtam /
āgato 'haṃ nṛpaśreṣṭha tīrthe 'tra duritāpahe

so 'bhijñānaṃ tato dṛṣṭvā nītvāsthīni nareśvara /
pūrvoktena vidhānena prākṣipaṃ nārmadā masipuṣpavṛṣṭiḥ 'śu sādhu sādhviti pāṇḍava /
vimānaṃ ca tato divyam āgataṃ barhiṇas tadā

divyarūpadharo bhūtvā gato nāke kalāpavān /
evaṃ tu pratyayaṃ dṛṣṭvā hanūmanteśvare nṛpa

cakārānaśanaṃ vipraḥ śatabāhuśca bhūpatiḥ /
śoṣayāmāsatus tau svamīśvarārādhane ratau

dhyāyantau tasthaturdevaṃ śatabāhudvijottamau /
māsārdhena mṛto rājā śatabāhur mahāmanāḥ

kiṅkaṇījālaśobhāḍhyaṃ vimānaṃ tatra cāgatam /
sādhu sādhu nṛpaśreṣṭha vimānārohaṇaṃ kuru

śatabāhur uvāca:
nāyāmi svargamārgāgraṃ vipro yāvanna saṃsthitaḥ /
upadeśaprado mahyaṃ gururūpī dvijottamaḥ

apsarasa ūcuḥ /
lobhāvṛto hyayaṃ vipro lobhāt pāpasya saṃgrahaḥ /
hanūmanteśvare rājanye mṛtāḥ sattvamāsthitāḥ

te yānti śāṃkare loke sarvapāpakṣayaṃkare /
naiva pāpakṣayaścāsya brāhmaṇasya nareśvara

gṛhaṃ ca gṛhiṇī citte brāhmaṇasya pravartate /
śatabāhustato vipram uvāca vinayānvitaḥ

tyaja mūlamanarthasya lobhamenaṃ dvijottama /
ityuktvā svaryayau rājā svargakanyāsamāvṛtaḥ

dinaiḥ kaiścidgato vipraḥ svargaṃ vaitālikairvṛtaḥ /
barhī ca kāśīrājasya putras tīrthaprabhāvataḥ

ātmānaṃ kanyayā dattaṃ pūrvajanma vyacintayan /
sā ca taṃ prauḍhamālokya piturājñāmavāpya ca /
svayaṃvare svabhartāraṃ lebhe sādhvī nṛpātmajam

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
etadvṛttāntam abhavat tasmiṃstīrthe nṛpottama /
etasmāt kāraṇānmedhyaṃ tīrtham etat sadā nṛpa

aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ sarvakālaṃ nareśvara /
viśeṣāccāśvine māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm

snāpayed īśvaraṃ bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā /
dadhnā ca khaṇḍayuktena kuśatoyena vai punaḥ

śrīkhaṇḍena sugandhena guṇṭhayec ca maheśvaram /
tataḥ sugandhapuṣpaiśca bilvapatraiśca pūjayet

mucakundena kadena jātīkāśakuśodbhavaiḥ /
unmattamunipuṣpaughaiḥ puṣpaistatkālasambhavaiḥ

arcayet parayā bhaktyā hanūmanteśvaraṃ śivam /
ghṛtena dāpayed dīpaṃ tailena tadabhāvataḥ

śrāddhaṃ ca kārayet tatra brāhmaṇair vedapāragaiḥ /
sarvalakṣaṇasampūrṇaiḥ kulīnair gṛhapālakaiḥ

tarpayed brāhmaṇān bhaktyā vasanānnahiraṇyataḥ /
narakasthā divaṃ yāntu procyeti praṇamed dvijān

patitān varjayed viprān vṛṣalī yasya gehinī /
svavṛṣaṃ cāparityajya vṛṣair anyair vṛṣāyate

vṛṣalīṃ tāṃ vidurdevā na śūdrī vṛṣalī bhavet /
brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam

suvarṇaharaṇanyāsamitradrohodbhavaṃ tathā /
naśyate pātakaṃ sarvam ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
vākpralāpena bho vatsa bahunoktena kiṃ mayā /
sarvapātakasaṃyukto dadyād dānaṃ dvijanmane

godānaṃ ca prakartavyam asmiṃstīrthe viśeṣataḥ /
godānaṃ hi yataḥ pārtha sarvadānādhikaṃ smṛtam

sarvadevamayā gāvaḥ sarve devās tadātmakāḥ /
śṛṅgāgreṣu mahīpāla śakro vasati nityaśaḥ

uraḥ skandaḥ śiro brahmā lalāṭe vṛṣabhadhvajaḥ /
candrārkau locane devau jihvāyāṃ ca sarasvatī

marudgaṇāḥ sadā sādhyā yasyā dantā nareśvara /
huṅkāre caturo vedān vidyātsāṅgapadakramān

ṛṣayo romakūpeṣu hyasaṃkhyātās tapasvinaḥ /
daṇḍahasto mahākāyaḥ kṛṣṇo mahiṣavāhanaḥ

yamaḥ pṛṣṭhasthito nityaṃ śubhāśubhaparīkṣakaḥ /
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ kṣīradhārāḥ staneṣu ca

viṣṇupādodbhavā gaṅgā darśanātpāpanāśanī /
prasrāve saṃsthitā yasmāt tasmād vandyā sadā budhaiḥ

lakṣmīśca gomaye nityaṃ pavitrā sarvamaṅgalā /
gomayālepanaṃ tasmāt kartavyaṃ pāṇḍunandana

gandharvāpsaraso nāgāḥ khurāgreṣu vyavasthitāḥ /
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni bhārata /
tāni sarvāṇi jānīyād gaurgavyaṃ tena pāvanam

yudhiṣṭhira uvāca:
sarvadevamayī dhenurgīrvāṇādyairalaṃkṛtā /
etatkathaya me tāta kasmād goṣu samāśritāḥ

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
sarvadevamayo viṣṇur gāvo viṣṇuśarīrajāḥ /
devāstadubhayāt tasmāt kalpitā vividhā janaiḥ

śvetā vā kapilā vāpi kṣīriṇī pāṇḍunandana /
savatsā ca suśīlā ca sitavastrāvaguṇṭhitā

kāṃsyadohanikā deyā svarṇaśṛṅgī subhūṣitā /
hanūmanteśvarasyāgre bhaktyā viprāya dāpayet

niyamasthena sā deyā svargamānantyam icchatā /
asamarthāya ye dadyur viṣṇuloke prayānti te

asau loke cyuto rājanbhūtale dvijamandire /
kuśalo jāyate putro guṇavidyādhanarddhimān

sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ hanūmanteśvaraṃ nṛpa /
śṛṇvanvimucyate pāpād varṇasaṃkarasaṃbhavāt

dūrasthaścintayan paśyan mucyate nātra saṃśayaḥ