रेवाखाण्ड (संशोधित पाठ) · अध्याय 83

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दधिस्कन्दादिपञ्चतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः ॥
र्क्व् अध्याय 83
श्रीमार्कण्डेय उवाच:
ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् ।
ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् ।
हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्

युधिष्ठिर उवाच:
हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे ।
ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच:
साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण ।
गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु ।
पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः ।
रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः

त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च ।
गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता

वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय ।
विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः

त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सो ऽपि च ।
स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः

रावण उवाच:
वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः ।
देवासुरसमूहैश्च न जितो ऽहं कदाचन

श्रीमार्कण्डेय उवाच:
सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च ।
एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः ।
वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः ।
आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु

एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति ।
अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः

कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः ।
तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि ।
भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे

हनुमान् उवाच:
नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् ।
पापो ऽहं प्लवगो यस्मात् संजातः कारणान्तरात्

नन्द्युवाच:
रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता ।
श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद् व्रजेत्

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद् रेवावगाहनात् ।
तस्मात् त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत्

गन्धर्वाहसुतो ऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च ।
प्रयातो नर्मदातीरम् और्व्यादक्षिणसङ्गमम्

दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् ।
जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् ।
उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्

वत्सरान् सुबहून् यावद् उपासांचक्र ईश्वरम् ।
तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् ।
साधु साध्वित्य् उवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्

न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये ।
स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धो ऽसि मम दर्शनात्

हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् ।
साष्टाङ्गं प्रणतो ऽवोचज्जय शम्भो नमो ऽस्तु ते ।
जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यम् अब्रवीत् ।
वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव

श्रीहनुमान् उवाच:
ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर ।
न पापो ऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्

ईश्वर उवाच:
नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः ।
मन्मूर्तिदर्शनात् पुत्र निष्पापो ऽसि न संशयः

अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव ।
उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते

हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः ।
रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षो ऽमितविक्रमः

उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा ।
लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः

इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः ।
हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः

आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः ।
ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् ।
अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच:
हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु ।
यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले ।
तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः ।
शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः

आसक्तो ऽसौ सदा कालं पापधर्मैर् नरेश्वर ।
अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च

वधार्थं मृगयूथानाम् आगतो विन्ध्यपर्वतम् ।
तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले ।
क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित्

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके ।
चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा ।
पाटलैर् बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् ।
पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्

शरत्काले ऽरमद् राजा बहुले चाश्विनस्य सः ।
वनमध्यं गतो ऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्

पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम्

शतबाहुरुवाच:
एकाकी त्वं वने कस्माद् भ्रमसे पुस्तिकाकरः ।
इतस्ततो ऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम

ब्राह्मण उवाच:
कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया ।
अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले

राजोवाच:
अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज ।
क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम

सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर ।
समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम्

ब्राह्मण उवाच:
शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् ।
अपुत्रो ऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः ।
पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्य् अहम् ।
श्वःकृत्यम् अद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम्

कन्योवाच:
इच्छेयं यत्र कले हि तत्र देया त्वया पितुः ।
पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यम् अब्रवीत्

शिखण्ड्य् उवाच:
कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया ।
पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम्

कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप ।
कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा

रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे ।
हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया

भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे ।
आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम्

भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः ।
पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह

ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् ।
हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः

परिभर्ज्यावयोर् मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः ।
सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम्

प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर् गृध्रघातिभिः ।
मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम्

गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा ।
तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् ।
विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम्

पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप ।
मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले

तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव ।
भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना

जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले ।
तस्माद् विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम

विषमे वर्तते ऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु ।
तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति

तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम

मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु ।
यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् ।
शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते

दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे ।
प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु

कन्योवाच:
गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् ।
आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः

अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः ।
करंजः कटहश् चैव सन्निधाने वटस्य च

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि ।
समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ ।
स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम्

क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः ।
इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस् तस्य जायताम्

क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् ।
एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति

कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् ।
आगतो ऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थे ऽत्र दुरितापहे

सो ऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर ।
पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिः ऽशु साधु साध्विति पाण्डव ।
विमानं च ततो दिव्यम् आगतं बर्हिणस् तदा

दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् ।
एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप

चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः ।
शोषयामासतुस् तौ स्वमीश्वराराधने रतौ

ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ ।
मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर् महामनाः

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् ।
साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु

शतबाहुर् उवाच:
नायामि स्वर्गमार्गाग्रं विप्रो यावन्न संस्थितः ।
उपदेशप्रदो मह्यं गुरुरूपी द्विजोत्तमः

अप्सरस ऊचुः ।
लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात् पापस्य संग्रहः ।
हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे ।
नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते ।
शतबाहुस्ततो विप्रम् उवाच विनयान्वितः

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम ।
इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः

दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः ।
बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस् तीर्थप्रभावतः

आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् ।
सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च ।
स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच:
एतद्वृत्तान्तम् अभवत् तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम ।
एतस्मात् कारणान्मेध्यं तीर्थम् एतत् सदा नृप

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर ।
विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

स्नापयेद् ईश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा ।
दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच् च महेश्वरम् ।
ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्

मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः ।
उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः

अर्चयेत् परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् ।
घृतेन दापयेद् दीपं तैलेन तदभावतः

श्राद्धं च कारयेत् तत्र ब्राह्मणैर् वेदपारगैः ।
सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर् गृहपालकैः

तर्पयेद् ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः ।
नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद् द्विजान्

पतितान् वर्जयेद् विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी ।
स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैर् अन्यैर् वृषायते

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् ।
ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्

सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा ।
नश्यते पातकं सर्वम् इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्

श्रीमार्कण्डेय उवाच:
वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया ।
सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद् दानं द्विजन्मने

गोदानं च प्रकर्तव्यम् अस्मिंस्तीर्थे विशेषतः ।
गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम्

सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास् तदात्मकाः ।
शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः ।
चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर ।
हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास् तपस्विनः ।
दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः ।
चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च

विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी ।
प्रस्रावे संस्थिता यस्मात् तस्माद् वन्द्या सदा बुधैः

लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला ।
गोमयालेपनं तस्मात् कर्तव्यं पाण्डुनन्दन

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः ।
पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत ।
तानि सर्वाणि जानीयाद् गौर्गव्यं तेन पावनम्

युधिष्ठिर उवाच:
सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता ।
एतत्कथय मे तात कस्माद् गोषु समाश्रिताः

श्रीमार्कण्डेय उवाच:
सर्वदेवमयो विष्णुर् गावो विष्णुशरीरजाः ।
देवास्तदुभयात् तस्मात् कल्पिता विविधा जनैः

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन ।
सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता

कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता ।
हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्

नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यम् इच्छता ।
असमर्थाय ये दद्युर् विष्णुलोके प्रयान्ति ते

असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे ।
कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान्

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप ।
शृण्वन्विमुच्यते पापाद् वर्णसंकरसंभवात्

दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन् मुच्यते नात्र संशयः