Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 28

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye tripurakṣobhaṇavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 28
mārkaṇḍeya uvāca:
etasminn antare rudro narmadātaṭamāsthitaḥ /
krīḍate hyumayā sārddhaṃ nāradas tatra cāgataḥ

praṇamya devadeveśamumayā saha śaṅkaram /
vyajñāpayat tadā devaṃ yad vṛttaṃ tripure tadā

gato 'haṃ svāminirdeśād yatra tadbāṇamandiram /
dṛṣṭā bāṇaṃ yathānyāyaṃ gato hyantaḥpuraṃ mahat

tatra bhāryāsahasrāṇi dṛṣṭvā bāṇasya dhīmataḥ /
yathāyogyaṃ yathākāmam āgataḥ kṣobhya tatpuram

nāradasya vacaḥ śrutvā sādhu sādhviti pūjayan /
cintayāmāsa deveśo bhramaṇaṃ tripurasya hi

karamuktaṃ yathā cakraṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
mahāvegaṃ mahāyāmaṃ rakṣitaṃ tejasā mama

sa ca me bhaktinirato bāṇo loke ca viśrutaḥ /
bhāratī ca mayā dattā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ

evaṃ sa suciraṃ kālaṃ devadevo maheśvaraḥ /
cintayitvā sunirvāṇaṃ kāryaṃ prati janeśvaraḥ

tato 'sau mandaraṃ dhyātvā cāpe kṛtvā guṇe mahīm /
viṣṇuṃ sanātanaṃ devaṃ bāṇe dhyātvā trilocanaḥ

phale hutāśanaṃ devaṃ jvalantaṃ sarvatomukham /
suparṇaṃ puṅkhayor madhye jave vāyuṃ prakalpya ca

rathaṃ mahīmayaṃ kṛtvā dhuri tāvaśvināvubhau /
akṣe sureśvaraṃ devam agrakīlyāṃ dhanādhipam

yamaṃ tu dakṣiṇe pārśve vāme kālaṃ sudāruṇam /
ādityacandrau cakre tu gandharvānārakādiṣu

yantāraṃ ca surajyeṣṭhaṃ vedānkṛtvā hayottamān /
khalīnādiṣu cāṅgāni raśmīṃśchandāṃsi cākarot

kṛtvā pratodam oṃkāraṃ mukhagrāhyaṃ maheśvaraḥ /
dhātāraṃ cāgrataḥ kṛtvā vidhātāraṃ ca pṛṣṭhataḥ

mārutātsarvato digbhya ūrdhvayantre tathaiva ca /
mahoragapiśācāṃśca siddhavidyādharāṃstathā

gaṇāṃśca bhūtasaṅghāṃśca sarve sarvāṅgasaṃdhiṣu /
yugamadhye sthito meruryugasyādho mahāgiriḥ

sarpā yantrasthitā ghorāḥ śamye varuṇanairṛtau /
gāyatrī caiva sāvitrī sthite te raśmibandhane

satyaṃ rathadhvaje śaucaṃ damaṃ rakṣāṃ samantataḥ /
rathaṃ devamayaṃ kṛtvā devadevo maheśvaraḥ

saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān /
baddhā parikaraṃ gāḍhaṃ jaṭājūṭaṃ niyamya ca

sajjaṃ kṛtvā dhanurdivyaṃ yojayitvā rathottamam /
rathamadhye sthito devaḥ śuśubhe ca yudhiṣṭhira

dhanuṣaḥ śabdanādenākampayacca jagattrayam /
sthānaṃ kṛtvā tu vaiśākhaṃ nibhṛtaṃ saṃsthito haraḥ

nirīkṣya suciraṃ kālaṃ kopasaṃraktalocanaḥ /
dhyātvā taṃ paramaṃ mantram ātmānaṃ ca nirudhya saḥ

mumoca sahasā bāṇaṃ purasya vadhakāṅkṣayā /
yadā trīṇi sametāni antarikṣasthitāni tu

tataḥ kālanimeṣārdhaṃ dṛṣṭvaikyaṃ tripurasya ca /
triparvaṇā triśalyena tatastānyavasādayat

tato lokā bhayatrastās tripure bharatottama /
sarvāsuravināśāya kālarūpā bhayāvahāḥ

aṭṭahāsān pramuñcanti kaṣṭarūpā narās tadā /
nimeṣonmeṣaṇaṃ caiva kurvanti lipikarmasu

niṣpandanayanā martyāścitreṣvālikhitā iva /
devāyatanagā devā raṭanti prahasanti ca /
svapne paśyanti cātmānaṃ raktāmbaravibhūṣitam

raktamālyottamāṅgāśca patantaḥ kārdame hrade /
paśyanti nāma cātmānaṃ satailābhyaṅgamastakam

paśyanti yānamārūḍhaṃ rāsabhaiśca nṛpottama /
saṃvartako mahāvāyuryugāntapratimo mahān

gṛhān unmūlayāmāsa vṛkṣajātīnanekaśaḥ /
bhūmikampāḥ sanirghātā ulkāpātāḥ sahasraśaḥ

rudhiraṃ varṣate devo miśritaṃ karkarairbahu /
agnikuṇḍeṣu viprāṇāṃ hutaḥ samyagghutāśanaḥ

jvalate dhūmasaṃyukto visphuliṅgakaṇaiḥ saha /
kuṃjarā vimadā jātāsturagāḥ sattvavarjitāḥ

avāditāni vādyante vāditrāṇi sahasraśaḥ /
dhvajā hyakampitāḥ petuśchatrāṇi vividhāni ca

jvalati pādapāstatra parṇāni ca sabhaṃ tataḥ /
sarvaṃ tadvyākulībhūtaṃ hāhākārasamanvitam

udyānāni vicitrāṇi prababhañja prabhañjanaḥ /
tena saṃpreritāḥ sarve jvalanti viśikhāḥ śikhāḥ

vṛkṣagulmalatāvallyo gṛhāṇi ca samantataḥ /
digvibhāgaiśca sarvaiśca pravṛtto havyavāhanaḥ

sarvaṃ kiṃśukaparṇābhaṃ prajvalaccaiva dṛśyate /
gṛhādgṛhaṃ tadā gantuṃ naiva dhūmena śakyate

harakopāgninirdagdhāḥ krandante tripure janāḥ /
pradīptaṃ sarvato dikṣu dahyate tripuraṃ param

patanti śikharāgrāṇi viśīrṇāni sahasraśaḥ /
pāvako dhūmasaṃpṛkto dahyamānaḥ samantataḥ

nṛtyanvai vyāptadigdeśaḥ kāntāreṣvabhidhāvati /
devāgāreṣu sarveṣu gṛheṣvaṭṭālakeṣu ca

pravṛtto hutabhuktatra pure kālapracoditaḥ /
dadāha lokānsarvatra harakopaprakopitaḥ

dahate traipuraṃ lokaṃ bālavṛddhasamanvitam /
sapuraṃ sagṛhadvāraṃ savāhanavanaṃ nṛpa

kecidbhojanasaktāśca pānāsaktāstathāpare /
aparā nṛtyagīteṣu saṃsaktā vārayoṣitaḥ

anyonyaṃ ca pariṣvajya hutāśanaśikhārditāḥ /
dahyamānā nṛpaśreṣṭha sarve gacchantyacetanāḥ

athānye dānavāstatra dahyante 'gnivimohitāḥ /
na śaktāścānyato gantuṃ dhūmenākulitānanāḥ /
haṃsakāraṇḍavākīrṇā nalinyo hemapaṅkajāḥ

dahyante vividhās tatra vāpyaḥ kūpāśca bhārata /
dṛśyante 'naladagdhāni purodyānāni dīrghikāḥ /
amlānaiḥ paṅkajaiśchannā vistīrṇāvasuyojanāḥ

girikūṭanibhāstatra prāsādā ratnaśobhitāḥ /
dṛśyante 'nalasaṃdagdhā viśīrṇā dharaṇītale

narastrībālavṛddheṣu dahyamāneṣu sarvataḥ /
nirdayaṃ jvalate vahnirhāhākāro mahānabhūt /
kācicca sukhasaṃsuptāpramattānyā nṛpottama

krīḍitvā ca suvistīrṇaśayanasthā varāṅganā /
kācitsuptā viśālākṣī hārāvalivibhūṣitā /
dhūmenākulitā dīnā nyapataddhavyavāhane

kācittasminpure dīpte putrasnehānulālasā /
putram āliṅgate gāḍhaṃ dahyate tripure 'gninā

kācitkanakavarṇābhā indranīlavibhūṣitā /
bhartāraṃ patitaṃ dṛṣṭvā patitā tasya copari

kācidādityavarṇābhā prasuptā tu priyopari /
agnijvālāhatā gāḍhaṃ kaṃṭhamāliṅgate nṛpa

medhavarṇā parā nārī calatkanakamekhalā /
śvetavastrottarīyā tu papāta dharaṇītale

kācitkundenduvarṇābhā nīlaratnavibhūṣitā /
śirasā prāñjalir bhūtvā vijñāpayati pāvakam

kasyāścijjvalate vastraṃ keśāḥ kasyāśca bhārata /
jvalajjvalanasaṅkāśair hemabhāṇḍaistrasaṃhita ca

kācitprabhūtaduḥkhārtā vilalāpa varāṅganā /
bhasmībhūtaṃ patiṃ dṛṣṭvā krandantī kurarī yathā

āliṅgya gāḍhaṃ sahasā patitā tasya mūrdhani /
kācicca bahuduḥkhārtā vyalapatstrī svaveśmani

bhasmasācca kṛtaṃ dṛṣṭvā krandate kurarī yathā /
mātaraṃ pitaraṃ kāciddṛṣṭvā vigatacetanam

vepate patitā bhūmau kheditā vaḍavā yathā /
itaścetaśca kācicca dahyamānā varāṅganā

nāpaśyadbālamutsaṅge viparītamukhī sthitā /
kumbhilasya gṛhaṃ dagdhaṃ patitaṃ dharaṇītale

kūṣmāṇḍasya ca dhūmrasya kuhakasya bakasya ca /
virūpanayanasyāpi virūpākṣasya caiva hi

śumbho ḍimbhaśca raudraśca prahlādaścāsurottamaḥ /
daṇḍapāṇir vipāṇiśca siṃhavaktras tathānagha

dundubhaścaiva saṃhrādo ḍiṇḍirmuṇḍis tathaiva ca /
bāṇabhrātā ca bāṇaśca kravyādavyāghravaktrakau

evamanye 'pi ye keciddānavā baladarpitāḥ /
teṣāṃ gṛhe tathā vahnirjvalate nirdayo nṛpa /
dahyamānāḥ striyastāta vilapanti gṛhe gṛhe

karuṇākṣaravādinyo nirādhārā gatāḥ śivam /
yadi vairaṃ surāreśca puruṣoparipāvaka

striyaḥ kimaparādhyanti gṛhapañjarakokilāḥ /
anirdayo nṛśaṃsastvaṃ kaste kopaḥ striyaṃ prati

kiṃ tvayā na śrutaṃ loke avadhyāḥ sarvathā striyaḥ /
kiṃ tu tubhyaṃ guṇo hyasti dahane pavaneritaḥ

na kāruṇyaṃ tvayā kiṃcid dākṣiṇyaṃ ca striyaṃ prati /
dayāṃ mlecchā hi kurvanti vacanaṃ vīkṣya yoṣitām

mlecchānām api ca mleccho durnivāryo hyacetanaḥ /
evaṃ vilapamānānāṃ strīṇāṃ tatraiva bhārata

jvālākalāpabahulaḥ prajvalatyeva pāvakaḥ /
evaṃ dṛṣṭvā tato bāṇo dahyamāna uvāca ha

avajñāya vinaṣṭo 'haṃ pāpātmā haramañjasā /
mayā pāpena mūrkheṇa ye lokā nāśitā dhruvam

gobrāhmaṇā hatā nityamiha loke paratra ca /
nāśitānyannapānāni maṭhārāmāśramāstathā

ṛṣīṇāmāśramāścaiva devārāmā gaṇālayāḥ /
tena pāpena me dhvaṃsastapasaśca balasya ca

kiṃ dhanena kariṣyāmi rājyeṇāntaḥpureṇa ca

varaṃ śaṅkarapādau ca śaraṇaṃ yāmi mūḍhadhīḥ /
na mātā na pitā caiva na bandhur nāparo janaḥ

muktvā caiva maheśānaṃ paramārtiharaṃ param /
ātmanā ca kṛtaṃ pāpamātmanaiva tu bhujyate

ahaṃ punaḥ samastaiśca dahyāmi saha sādhubhiḥ /
evamuktvā śivaṃ liṅgaṃ kṛtvā tanmastakopari

nirjagāma gṛhācchīghraṃ pāvakenāvaguṇṭhitaḥ /
sa khinnaḥ svinnagātrastu praskhalaṃstu muhur muhuḥ

haraṃ gadgadayā vācā stuvanvai śaraṇaṃ yayau /
tvatkopānalanirdagdho yadi vadhyo 'smi śaṅkara

tvatprasādānmahādeva mā me liṅgaṃ praṇaśyatu /
arcitaṃ me suraśreṣṭha dhyātaṃ bhaktyā mayā vibho

prāṇādiṣṭatamaṃ deva tasmād rakṣitum arhasi /
yadi te 'ham anugrāhyo vadhyo vā surasattama

pratijanma mahādeva tvadbhaktiracalāstu me /
paśukīṭapataṅgeṣu tiryagyonigateṣu ca /
svakarmaṇā mahādeva tvadbhaktiracalāstu me

evamuktvā mahābhāgo bāṇo bhaktimatāṃ varaḥ /
stotreṇa devadeveśaṃ chandayāmāsa bhārata

bāṇa uvāca:
śiva śaṅkara sarvaharāya namo bhavabhītabhayārtiharāya namaḥ /
kusumāyudhadehavināśaṃkara pramadāpriyakāmaka deva namaḥ

jaya pārvatīśa paramārthasāra jaya viracitabhīmabhujaṅgahāra /
jaya nirmalabhasmaviliptagātra jaya mantramūla jagadekapātra

jaya viṣadharakapilajaṭākalāpa jaya bhairavavighṛtapinākacāpa /
jaya viṣamanayanaparimuktasaṅga jaya śaṅkara dhṛtagāṅgataraṅga

jaya bhīmarūpa khaṭvāṅgahasta śaśiśekhara jaya jagatāṃ praśasta /
jaya sukhareśa suralokasāra jaya sarvasakalanirdagdhasāra

jaya kīrtanīya jagatāṃ pavitra jaya vṛṣāṅka bahuvidhacaritra /
jaya viracitanarakaṅkālamāla aghāsuradehakaṅkālakāla

jaya nīlakaṃṭha varavṛṣabhagamana jaya sakalalokaduritānuśamana /
jaya siddhasurāsuravinatacaraṇa jaya rudra raudrabhavajaladhitaraṇa

jaya giriśa sureśvaramānanīya jaya sūkṣmarūpa saṃcitanīya /
jaya dagdhatripura viśvasattva jaya sakalaśāstraparamārthatattva

jaya duravabodha saṃsāratāra kalikaluṣamahārṇavaghoratāra /
jaya surāsuradevagaṇeśa namo hayavānarasiṃhagajendramukha

atihrasvasthūlasudīrghatama upalabdhir na śakyate te hyamaraiḥ /
praṇato 'smi nirañjana te caraṇau jaya sāmba sulocanakāntihara

aprāpya tvāṃ kim atyantam ucchrayī na vināśayet /
atipramāthi ca tadā tapo mahatsudāruṇam

na putrabāndhavā dārā na samastaḥ suhṛjjanaḥ /
saṅkaṭe 'bhyupagacchanti vrajantamekagāminam

yadeva karma kaivalyaṃ kṛtaṃ tena śubhāśubham /
tadeva sārthavat tasya bhavatyagre tu gacchataḥ

nirdhanasyaiva carato na bhayaṃ vidyate kvacit /
dhanībhayairna mucyeta dhanaṃ tasmāttyajāmyaham

lubdhāḥ pāpāni kurvanti śuddhāṃśā naiva mānavāḥ /
śrutvā dharmasya sarvasvaṃ śrutvā caivāvadhārya tat

tvaṃ viṣṇustvaṃ jagannātho brahmarūpaḥ sanātanaḥ /
indrastvaṃ devadeveśa suranātha namo 'stu te

tvaṃ kṣitirvaruṇaścaiva pavanastvaṃ hutāśanaḥ /
tvaṃ dīkṣā yajamānaśca ākāśaṃ soma eva ca

tvaṃ sūryastvaṃ tu vitteśo yamastvaṃ gurureva ca /
tvayā vyāptaṃ jagatsarvaṃ trailokyaṃ bhāsvatā yathā

etadbāṇakṛtaṃ stotraṃ śrutvā devo maheśvaraḥ /
krodhaṃ muktvā prasannātmā tadā vacanam abravīt

īśvara uvāca:
na bhetavyaṃ na bhetavyamadyaprabhṛti dānava /
sauvarṇe bhavane tiṣṭha mama pārśve 'thavā punaḥ

putrapautraprapautraiśca bāndhavaiḥ saha bhāryayā /
adyaprabhṛti vatsa tvamavadhyaḥ sarvaśatruṣu

mārkaṇḍeya uvāca:
bhūyastasya varo datto devadevena bhārata /
svarge martye ca pātāle pūjitaḥ sasurāsuraiḥ

akṣayaścāvyayaścaiva vasa tvaṃ vai yathāsukham /
tato nivārayāmāsa rudraḥ saptaśikhaṃ tadā

tṛtīyaṃ rakṣitaṃ tasya puraṃ devena śambhunā /
jvālāmālākulaṃ cānyatpatitaṃ dharaṇītale

ardhena prasthitādūrdhvaṃ tasya jvālā divaṃ gatāḥ /
hāhākāro mahāṃstatra ṛṣisaṅghairudīritaḥ

daivataiśca mahābhāgaiḥ siddhavidyādharādibhiḥ /
ekaṃ tu patitaṃ tatra śrīśaile khaṇḍamuttaram

dvitīyaṃ patitaṃ rājañchaile hyamarakaṇṭake /
prajvalatpatitaṃ tatra tena jvāleśvaraṃ smṛtam

dagdhe tu tripure rājanpatite khaṇḍa uttame /
rudro devaḥ sthitastatra jvālāmālānivārakaḥ

hāhākāraparāṇāṃ tu ṛṣīṇāṃ rakṣaṇāya ca /
svayaṃ mūrtirmaheśān umāvṛṣabhasaṃyutaḥ

manasāpi smared yastu bhaktyā hyamarakaṇṭakam /
cāndrāyaṇādhikaṃ puṇyaṃ sa labhennātra saṃśayaḥ

atipuṇyo giriśreṣṭho yasmād bharatasattama /
asmānnityaṃ bhaved rājansarvapāpakṣayaṃkaraḥ

nānādrumalatākīrṇo nānāpuṣpopaśobhitaḥ /
nānāgulmalatākīrṇo nānāvallībhir āvṛtaḥ

siṃhavyāghrasamākīrṇo mṛgayūthairalaṃkṛtaḥ /
śvāpadānāṃ ca ghoṣeṇa nityaṃ pramudito 'bhavat

brahmendraviṣṇupramukhairhyamaraiśca sahasraśaḥ /
sevyate devadeveśaḥ śaṅkarastatra parvate

patanaṃ kurute yo 'sminparvate 'marakaṇṭake /
krīḍate kramaśo rājanbhuvanāni caturdaśa

aindraṃ vāhnaṃ ca kauberaṃ vāyavyaṃ yāmyameva ca /
nairṛtyaṃ vāruṇaṃ caiva saumyaṃ sauraṃ tathaiva ca

brāhmaṃ ca padamakliṣṭaṃ vaiṣṇavaṃ tadanantaram /
umārudraṃ mahābhāga aiśvaraṃ tadanantaram

paraṃ sadāśivaṃ śāntaṃ sūkṣmaṃ jyotiratīndriyam /
tasminyāti layaṃ dhīro vidhinā nātra saṃśayaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
ko 'pyatra vidhiruddiṣṭaḥ patane ṛṣisattama /
etanme sarvamācakṣva saṃśayo 'sti mahāmune

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇuṣva kathayiṣyāmi taṃ vidhiṃ pāṇḍunandana /
yatkṛtvā prathamaṃ karma nipatettadanantaram

kṛtvā kṛcchratrayaṃ pūrvaṃ japtvā lakṣaṃ daśaiva tu /
śākayāvakabhukcaiva śucistriṣavaṇo nṛpa

trikālamarcayedīśaṃ devadevaṃ trilocanam /
daśāṃśena tu rājendra homaṃ tatraiva kārayet

lakṣavāraṃ japeddevaṃ gandhamālyaiśca pūjayet /
rātrau svapne tadā paśyedvimānasthaṃ tataḥ kṣipet

anenaiva vidhānena ātmānaṃ yastu nikṣipet /
svargalokamanuprāpya krīḍate tridaśaiḥ saha

triṃśadvarṣasahasrāṇi triṃśatkoṭyas tathaiva ca /
muktvā manoramānbhogāṃs tadā gacchenmahītalam

pṛthivīmekacchatreṇa bhunakti lokapūjitaḥ /
vyādhiśokavinirmukto jīvecca śaradāṃ śatam

jvāleśvaraṃ tu tattīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam /
tatra jvālā nadī pārtha prasrutā śivanirmitā

nirvāpya tad bāṇapuraṃ revayā saha saṃgatā /
tatra snātvā mahārāja vidhinā mantrasaṃyutaḥ

tilasaṃmiśratoyena tarpayet pitṛdevatāḥ /
piṇḍadānena ca pitḥn paiṇḍarīkaphalaṃ labhet

anāśakaṃ tu yaḥ kuryāttasmiṃstīrthe narādhipa /
mucyate sarvapāpebhyo rudralokaṃ sa gacchati

amarāṇāṃ śataiścaiva sevito hyamareśvaraḥ /
tathaiva ṛṣisaṅghaiśca tena puṇyatamo mahān

samantādyojanaṃ tīrthaṃ puṇyaṃ hy amarakaṇṭakam /
rudrakoṭisamopetaṃ tena tatpuṇyamuttamam

tasya parvatarājasya yaḥ karoti pradakṣiṇam /
pradakṣiṇīkṛtā tena pṛthivī nātra saṃśayaḥ

vācikaṃ mānasaṃ caiva kāyikaṃ trividhaṃ ca yat /
naśyate pātakaṃ sarvamityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

amareśvarapārśve ca tīrthaṃ śakreśvaraṃ nṛpa /
tapas taptvā purā tatra śakreṇa sthāpitaṃ kila

kuśāvartaṃ nāma tīrthaṃ brahmaṇā ca kṛtaṃ śubham /
brahmakuṇḍamiti khyātaṃ haṃsatīrthaṃ tathā param

ambarīṣasya tīrthaṃ ca mahākāleśvaraṃ tathā /
kāveryāḥ pūrvabhāge ca tīrthaṃ vai mātṛkeśvaram

etāni dakṣiṇe tīre revāyā bharatarṣabha /
saṃsevanasnānadānaiḥ pāpasaṅghaharāṇi ca

bhṛgutuṅge mahārāja prasiddho bhairavaḥ śivaḥ /
tasya yāmyavibhāge ca tīrthaṃ vai capaleśvaram

etau sthitau duḥkhaharau revāyā uttare taṭe /
tāvabhyarcya tathā natvā samyag yātrāphalaṃ bhavet /
adṛṣṭapūjitau tau hi narāṇāṃ vighnakārakau