Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 227
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vimaleśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 227
mārkaṇḍeya uvāca:
etāni tava saṃkṣepāt prādhānyāt kathitāni ca /
na śakto vistarād vaktuṃ saṃkhyāṃ tīrtheṣu pāṇḍava
eṣā pavitrā vimalā nadī trailokyaviśrutā /
narmadā saritāṃ śreṣṭhā mahādevasya vallabhā
manasā saṃsmared yastu narmadāṃ satataṃ nṛpa /
cāndrāyaṇaśatasyāśu labhate phalamuttamam
aśraddadhānāḥ puruṣā nāstikāścātra ye sthitāḥ /
patanti narake ghore prāhaivaṃ parameśvaraḥ
narmadāṃ sevate nityaṃ svayaṃ devo maheśvaraḥ /
tena puṇyā nadī jñeyā brahmahatyāpahāriṇī
iyaṃ māheśvarī gaṅgā maheśvaratanūdbhavā /
proktā dakṣiṇagaṅgeti bhāratasya yudhiṣṭhira
jāhnavī vaiṣṇavī gaṅgā brāhmī gaṅgā sarasvatī /
iyaṃ māheśvarī gaṅgā revā nāstyatra saṃśayaḥ
yathā hi puruṣe devas traimūrtatvam upāśritaḥ /
brahmaviṣṇumaheśākhyaṃ na bhedas tatra vai yathā /
tathā sarittraye pārtha bhedaṃ manasi mā kṛthāḥ
koṭiśo hyatra tīrthāni lakṣaśaścāpi bhārata /
tathā sahasraśo revātīradvayagatāni tu
vṛkṣāntarikṣasaṃsthāni jalasthalagatāni ca /
kaḥ śaktastāni nirṇetuṃ vāgīśo vā maheśvaraḥ
smaraṇājjanmajanitaṃ darśanācca trijanmajam /
saptajanmakṛtaṃ naśyet pāpaṃ revāvagāhanāt
devakāryaṃ kṛtaṃ tena agnayo vidhivaddhutāḥ /
vedā adhītāścatvāro yena revāvagāhitā
prādhānyāccāpi saṃkṣepāt tīrthānyuktāni te mayā /
na śakyo vistaraḥ pārtha śrotuṃ vaktuṃ ca vai mayā
yudhiṣṭhira uvāca:
vidhānaṃ ca yamāṃścaiva niyamāṃśca vadasva me /
prāyaścittārthagamane ko vidhistaṃ vadasva me
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja yacchreyaḥ pāralaukikam /
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathājñānaṃ vadāmi te
adhruveṇa śarīreṇa dhruvaṃ karma samācaret /
avaśyameva yāsyanti prāṇāḥ prāghūrṇikā iva
dānaṃ vittādṛtaṃ vācaḥ kīrtidharmau tathā khyuṣaḥ /
paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāram uddharet
asminmahāmohamaye kaṭāhe sūryāgninā rātridivendhanena /
māsartudarvīparighaṭṭanena bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā
jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi /
nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ
mantre tīrthe dvije deve daivajñe bheṣaje gurau /
yādṛśī bhāvanā yasya siddhir bhavati tādṛśī
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat /
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha
yaḥ śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ /
na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim
santīha vividhopāyā nṛṇāṃ dehaviśodhanāḥ /
tīrthasevāsamaṃ nāsti svaśarīrasya śodhanam
kṛcchracāndrāyaṇād yair vā dvitīyaṃ tīrthasevayā /
yadā tīrthaṃ samuddiśya prayāti puruṣo nṛpa /
tadā devāśca pitaras taṃ vrajantyanu khecarāḥ
paramā modapūrṇāste prayānty asyānuyāyinaḥ /
kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ samāpṛcchaya tu devatām
iṣṭabandhūṃśca viṣṇuṃ ca śaṅkaraṃ sagaṇeśvaram /
vrajeddvijābhyanujñāto gṛhītvā niyamānapi
ekāśanaṃ brahmacaryaṃ bhūśayyāṃ satyavāditām /
varjanaṃ ca parānnasya pratigrahavivarjanam
varjayitvā tathā drohavañcanādi nṛpottama /
sādhuveṣaṃ samāsthāya vinayena vibhūṣitaḥ
dambhāhaṅkāramukto yaḥ sa tīrthaphalamaśnute /
yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute /
akrodhanaśca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ
ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute /
muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ
varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām /
snānaṃ surārcanaṃ caiva śrāddhe vai piṇḍapātanam
viprāṇāṃ bhojanaṃ śaktyā sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ /
prāyaścittanimittaṃ ca yo vrajedyatamānasaḥ
tasyāpi ca vidhiṃ vakṣye śṛṇu pārtha samāhitaḥ /
ekāśanaṃ brahmacaryamakṣāralavaṇāśanam
snātvā tīrthābhigamanaṃ haviṣyaikānnabhojanam /
varjayet patitālāpaṃ bahubhāṣaṇameva ca
parīvādaṃ parānnaṃ ca nīcasaṅgaṃ vivarjayet /
vrajecca nirupānatko vasāno vāsasī śuciḥ
saṃkalpaṃ manasā kṛtvā brāhmaṇānujñayā vrajet /
tīrthe gatvā tathā snātvā kṛtvā caiva surārcanam
duṣkarmato vimuktaḥ syād anutāpī bhaved yadi /
vede tīrthe ca deve ca daivajñe cauṣadhe gurau
yādṛśī bhāvanā yasya siddhir bhavati tādṛśī /
uktatīrthaphalānāṃ ca purāṇeṣu smṛtiṣvapi
arthavādabhavāṃ śaṅkāṃ vihāya bharatarṣabha /
kṛtvā vicāraṃ śāstroktaṃ parikalpya yathocitam
kāyena kṛcchracaraṇe hyaśaktānāṃ viśuddhaye /
jñātvā tīrthāviśeṣaṃ hi prāyaścittaṃ samācaret
tacchṛṇuṣva mahārāja narmadāyāṃ yathocitam /
caturviṃśatisaṃkhyebhyo yojanebhyo vrajennaraḥ
caturviṃśatikṛcchrāṇāṃ phalamāpnoti śobhanam /
ata ūrdhvaṃ yojaneṣu pādakṛcchram udāhṛtaḥ
tanmadhye ca mahārāja yo vrajecchuddhikāṅkṣayā /
yojane yojane tasya prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ
praṇavākhye mahārāja tathā revorisaṃgame /
bhṛgukṣetre tathā gatvā phalaṃ taddviguṇaṃ smṛtam
saṅgame devanadyāśca śūlabhede nṛpottama /
dviguṇaṃ pādahīnaṃ syāt karajāsaṃgame tathā
eraṇḍīsaṅgame tadvat kapilāyāśca saṃgame /
kecit triguṇitaṃ prāhuḥ kubjārevotthasaṅgame
oṃkāre ca mahārāja tadapi syāt samañjasam /
saṅgameṣu tathānyāsāṃ nadīnāṃ revayā saha
prāhuste sārdhakṛcchraṃ vai phalaṃ pūrvaṃ yudhiṣṭhira /
triguṇaṃ kṛcchram āpnoti revāsāgarasaṅgame
kṛcchraṃ caturguṇaṃ proktaṃ śuklatīrthe yudhiṣṭhira /
yojane yojane gatvā caturviṃśatiyojanam /
tatra tatra vasedyastu suciraṃ nṛvarottama
revāsevāsamācāraḥ saṃyuktaḥ śuddhabuddhimān /
dambhāhaṅkārarahitaḥ śuddhyarthaṃ sa vimucyate
iti te kathitaṃ pārtha prāyaścittārthalakṣaṇam /
revāyātrāvidhānaṃ ca guhyametad yudhiṣṭhira
yudhiṣṭhira uvāca:
yojanasya pramāṇaṃ me vada tvaṃ munisattama /
yajjñātvā niścitaṃ me syān manaḥśuddhestu kāraṇam
mārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇu pāṇḍava vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanasya yat /
tathā yātrāviśeṣeṇa viśeṣaṃ kṛcchrasambhavam
tiryagyavodarāṇyaṣṭāvūrdhvā vā vrīhayastrayaḥ /
pramāṇamaṅgulasyāhurvitastir dvādaśāṃgulā
vitastidvitayaṃ hastaścaturhastaṃ dhanuḥ smṛtam /
sa eva daṇḍo gadito viśeṣajñair yudhiṣṭhira
dhanuḥsahasre dve krośaś catuḥkrośaṃ ca yojanam /
etadyojanamānaṃ te kathitaṃ bharatarṣabha
yena yātrāṃ vrajan vetti phalamānaṃ nijārjitam /
uktaṃ kṛcchraphalaṃ tīrthe jalarūpe nṛpottama
yathāviśeṣaṃ te vacmi pūrvokte tatra tatra ca /
tanme śṛṇu mahīpāla śraddadhānāya kathyate
yasmiṃstīrthe hi yatproktaṃ phalaṃ kṛcchrādikaṃ nṛpa /
tatrāpyupoṣaṇāt kṛcchraphalaṃ prāpnotyathādhikam
dinajāpyācca labhate phalaṃ kṛcchrasya śaktitaḥ /
tatra vikhyātadeveśaṃ snātvā dṛṣṭvābhipūjya ca
praṇamya labhate pārtha phalaṃ kṛcchrabhavaṃ sudhīḥ /
tīrthe mukhyaphalaṃ snānād dvitīyaṃ cāpyupoṣaṇāt
tṛtīyaṃ khyātadevasya darśanābhyarcanādibhiḥ /
caturthaṃ jāpyayogena dehaśaktyā tvaharniśam
pañcamaṃ sarvatīrtheṣu kalpanīyaṃ hi dūrataḥ /
tīrastho yojanādarvāgdaśāṃśaṃ labhate phalam
uktatīrthaphalātpārtha nātra kāryā vicāraṇā
upavāsena sahitaṃ mahānadyāṃ hi majjanam /
apyarvāgyojanātpārtha dadyātkṛcchraphalaṃ nṛṇām
ṣaḍyojanavahā kulya nadyo 'lpā dvādaśaiva ca /
caturviṃśatigā nadyo mahānadyas tato 'dhikāḥ
Original text: Revākhāṇḍa of the Vāyupurāṇa (RKV) · Edition: Śrīkṛṣṇadās, Kṣemrāj (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. Veṅkateśvara Steam Press, Bombay: 1910 and its reprint: Siṃha, Nāgaśaraṇa (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. pañcama bhāga: śrī āvantyakhaṇḍam. Nag Publishers, Delhi: 1986. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0