Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 142

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tāpeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikacatvāriṃśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 142
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchenmahārāja rukmiṇītīrthamuttamam /
yatraiva snānamātreṇa rūpavānsubhago bhavet

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ tṛtīyāyāṃ viśeṣataḥ /
snānaṃ samācaret tatra na ceha jāyate punaḥ

yaḥ snātvā rukmiṇītīrthe dānaṃ dadyāttu kāṃcanam /
tattīrthasya prabhāvena śokaṃ nāpnoti mānavaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
tīrthasyāsya kathaṃ jāto mahimedṛṅmunīśvara /
rūpasaubhāgyadaṃ yena tīrtham etad bravīhi me

mārkaṇḍeya uvāca:
kathayāmi yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam /
kathitaṃ pūrvato vṛddhaiḥ pāramparyeṇa bhārata

taṃ te 'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ /
nagaraṃ kuṇḍinaṃ nāma bhīṣmakaḥ paripāti hi

hastyaśvarathasampanno dhanāḍhyo 'ti pratāpavān /
strīsahasrasya madhyasthaḥ kurute rājyamuttamam

tasya bhāryā mahādevī prāṇebhyo 'pi garīyasī /
tasyāmutpādayāmāsa putramekaṃ ca rukmakam

dvitīyā tanayā jajñe rukmiṇī nāma nāmataḥ /
tadāśarīriṇī vācā rājānaṃ tamuvāca ha

caturbhujāya dātavyā kanyeyaṃ bhuvi bhīṣmaka /
evaṃ tadvacanaṃ śrutvā jaharṣa priyayā saha

brāhmaṇaiḥ saha vidvadbhiḥ praviṣṭaḥ sūtikāgṛham /
svastikaṃ vācayitvāsyāścakre nāmeti rukmiṇī

yataḥ suvarṇatilako janmanā saha bhārata /
tataḥ sā rukmiṇīnāma brāhmaṇaiḥ kīrtitā tadā

tataḥ sā kālaparyāyādaṣṭavarṣā vyajāyata /
pūrvoktaṃ caiva tadvākyamaśarīriṇyudīritam

smṛtvā smṛtvātha nṛpatiścintayāmāsa bhūpatiḥ /
kasmai deyā mayā bālā bhavitā kaścaturbhujaḥ

etasminnantare tāvadraivatātparvatottamāt /
mukhyaścedipatistatra damaghoṣaḥ samāgataḥ

praviṣṭo rājasadanaṃ yatra rājā sa bhīṣmakaḥ /
taṃ dṛṣṭvā cāgataṃ gehe pūjayāmāsa bhūpatiḥ

āsanaṃ vipulaṃ dattvā sabhāṃ gatvā niveśitaḥ /
kuśalaṃ tava rājendra damaghoṣa śriyāyuta

puṇyāhamadya saṃjātamahaṃ tvaddarśanotsukaḥ /
kanyā madīyā rājendra hyaṣṭavarṣā vyajāyata

caturbhujāya dātavyā vāguvācāśarīriṇī /
bhīṣmakasya vacaḥ śrutvā damaghoṣo 'bravīd idam

caturbhujo mama sutastriṣu lokeṣu viśrutaḥ /
tasyeyaṃ dīyatāṃ kanyā śiśupālasya bhīṣmaka

tasya tadvacanaṃ śrutvā damaghoṣasya bhūmipa /
bhīṣmakena tato dattā śiśupālāya rukmiṇī

prārabdhaṃ maṅgalaṃ tatra bhīṣmakeṇa yudhiṣṭhira /
dikṣu deśāntareṣveva ye vasanti svagotrajāḥ

nimantritāstu te sarve samājagmur yathākramam /
tato yādavavaṃśasya tilakau balakeśavau

nimantritau samāyātau kuṇḍinaṃ bhīṣmakasya tu /
bhīṣmakeṇa yathānyāyaṃ pūjitau tau yadūttamau

tataḥ pradoṣasamaye rukmiṇī kāmamohinī /
sakhībhiḥ sahitā yātā pūrbahiścāmbikārcane

sāpaśyat tatra deveśaṃ gopaveṣadharaṃ harim /
taṃ dṛṣṭvā mohamāpannā kāmena kaluṣīkṛtā

keśavo 'pi ca tāṃ dṛṣṭvā saṃkarṣaṇam uvāca ha /
strīratnapravaraṃ tāta hartavyamiti me matiḥ

keśavasya vacaḥ śrutvā saṃkarṣaṇa uvāca ha /
gaccha kṛṣṇa mahābāho strīratnaṃ cāśu gṛhyatām

ahaṃ ca tava mārgeṇa hyāgamiṣyāmi pṛṣṭhataḥ /
dānavānāṃ ca sarveṣāṃ kurvaṃśca kadanaṃ mahat

saṃkarṣaṇamataṃ prāpya keśavaḥ keśisūdanaḥ /
yayau kanyāṃ gṛhītvā tu rathamāropya satvaram

nirgataḥ sahasā rājanvegenaivānilo yathā /
hāhākāras tadā jāto bhīṣmakasya pure mahān

nirgatā dānavāḥ kruddhā velā iva mahodadheḥ /
garjantaḥ sāyudhāḥ sarve dhāvanto rathavartmani

baladevaṃ tataḥ prāptā rathamārgānugāminam /
teṣāṃ yuddhaṃ balasyāsīt sarvalokakṣayaṃkaram

yathā tārāmaye pūrvaṃ saṅgrāme lokaviśrute /
gadāhasto mahābāhus trailokye 'pratimo balaḥ

halenākṛṣya sahasā gadāpātairapātayat /
aśakyo dānavairhantuṃ balabhadro mahābalaḥ

babhañja dānavānsarvāṃstasthau giririvācalaḥ /
taṃ dṛṣṭvā ca balaṃ kruddhaṃ durdharṣaṃ tridaśairapi

bhīṣmaputro mahātejā rukmīnām mahayaśāḥ /
narāṇāmatiśūrāṇām akṣauhiṇyā samanvitaḥ

balabhadramatikramya tato yuddhe nirākarot /
tadyuddhaṃ vañcayitvā tu rathamārgeṇa satvaram

keśavo 'pi tadā devo rukmiṇyā sahito yayau /
vindhyaṃ tu laṅghayitvāgre trailokyagururavyayaḥ

narmadātaṭamāpede yatra siddhaḥ purā punaḥ /
ajeyo yena saṃjātastīrthasyāsya prabhāvataḥ

etasmāt kāraṇāt tāta yodhanīpuram ucyate /
rukmo 'pi dānavendro 'sau prāptaḥ

pratyuvācācyutaṃ kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti mā vraja /
adya tvāṃ niśitairbāṇairneṣyāmi yamasādanam

evaṃ parasparaṃ vīrau jagarjaturubhāvapi /
tayoryuddhamabhūdghoraṃ tārakāgnijasannibham

cikṣepa śarajālāni keśavaṃ prati dānavaḥ /
nānucintya śarāṃs tasya keśavaḥ keśisūdanaḥ

tato viṣṇuḥ svayaṃ kruddhaścakraṃ gṛhya sudarśanam /
sampraharatyamuṃ yāvadrukmiṇyātra nivāritaḥ

tvāṃ na jānāti deveśaṃ caturbāhuṃ janārdanam /
darśayasva svakaṃ rūpaṃ dayāṃ kṛtvā mamopari

evamuktastu rukmiṇyā darśayāmāsa bhārata /
devā dṛṣṭvāpi tadrūpaṃ stuvantyākāśasaṃsthitāḥ /
divyaṃ cakṣus tadā devo dadau rukmasya bhārata

rukma uvāca:
yanmayā pāpaniṣṭhena mandabhāgyena keśava /
sāyakairāhataṃ vakṣastatsarvaṃ kṣantumarhasi

pūrvaṃ dattā svayaṃ deva jānakī janakena vai /
mayā pradattā deveśa rukmiṇī tava keśava

udvāhaya yathānyāyaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā /
rukmasya vacanaṃ śrutvā tatastuṣṭo jagadguruḥ

babhāṣe devadeveśo rukmiṇaṃ bhīṣmakātmajam /
gaccha svakaṃ puraṃ mā bhaiḥ kuru rājyamakaṇṭakam

keśavasya vacaḥ śrutvā rukmo dānavapuṃgavaḥ /
taṃ praṇamya jagannāthaṃ jagāma bhavanaṃ pituḥ

gate rukme tadā kṛṣṇaḥ samāmantrya dvijottamān /
marīcimatryaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum

vasiṣṭhaṃ ca mahābhāgamityete sapta mānasāḥ /
ityete brāhmaṇāḥ sapta purāṇe niścayaṃ gatāḥ

kṣamāvantaḥ prajāvanto maharṣibhir alaṃkṛtāḥ /
ityevaṃ brahmaputrāśca satyavanto mahāmate

narmadātaṭamāśritya nivasanti jitendriyāḥ /
tapaḥsvādhyāyaniratā japahomaparāyaṇāḥ

nimantritāstu rājendra keśavena mahātmanā /
śrāddhaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ brahmoktavidhinā tataḥ

haristānpūjayāmāsa saptabrahmarṣipuṃgavān /
pradadau dvādaśa grāmāṃstebhyastatra janārdanaḥ

yāvaccandraśca sūryaśca yāvattiṣṭhati medinī /
tāvaddānaṃ mayā dattaṃ paripanthī na kaścana

maddattaṃ pālayiṣyante ye nṛpā gatakalmaṣāḥ /
tebhyaḥ svasti kariṣyāmi dāsyāmi paramāṃ gatim

yāvaddhi yānti lokeṣu mahābhūtāni pañca ca /
tāvatte divi modante maddattaparipālakāḥ

yastu lopayate mūḍho dattaṃ vaḥ pṛthivītale /
narake tasya vāsaḥ syād yāvadābhūtasamplavam

svadattā paradattā vā pālanīyā vasuṃdharā /
yasya yasya yadā bhūmis tasya tasya tadā phalam

svadattāṃ paradattāṃ vā yo hareta vasuṃdharām /
sa viṣṭhāyāṃ kṛmirbhūtvā pitṛbhiḥ saha majjati

anyāyena hṛtā bhūmiranyāyena ca hāritā /
hartā hārayitā caiva viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svarge tiṣṭhati bhūmidaḥ /
ācchettā cānumantā ca tānyeva narake vaset

yānīha dattāni purā narendrair dānāni dharmārthayaśaskarāṇi /
nirmālyarūpapratimāni tāni ko nāma sādhuḥ punarādadāti

evaṃ tānpūjayitvā tu samyaṅ nyāyena pāṇḍava /
rukmiṇyā vidhivatpāṇiṃ jagrāha madhusūdanaḥ

muśalī ca tataḥ sarvāñjitvā dānavapuṃgavān /
svasthānam agamat tatra kṛtvā kāryaṃ suśobhanam

prayātau dvāravatyāṃ tau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau /
gacchamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā keśavaṃ kleśanāśanam

brāhmaṇāḥ satyavantaśca nirgatāḥ śaṃsitavratāḥ /
āgacchamānāṃs tau vīkṣya rathamārgeṇa brāhmaṇān

muhūrtaṃ tatra viśramya keśavo vākyam abravīt /
kimāgamanakāryaṃ vo brūta sarvaṃ dvijottamāḥ

kurvāṇāḥ svīyakarmāṇi mama kṛtyaṃ tu tiṣṭhate /
devasya vacanaṃ śrutvā munayo vākyam abruvan

kalpakoṭisahasreṇa satyabhāvāttu vanditaḥ /
duṣprāpyo 'si manuṣyāṇāṃ prāptaḥ kiṃ tyajase hi naḥ

brāhmaṇānāṃ vacaḥ śrutvā bhagavān idam abravīt /
mathurāyāṃ dvāravatyāṃ yodhanīpura eva ca

trikālamāgamiṣyāmi satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ /
evaṃ te brāhmaṇāḥ śrutvā yodhanīpuramāgatāḥ

avatīrṇastribhāgena prādurbhāve tu māthure /
etatte kathitaṃ sarvaṃ tīrthasyotpattikāraṇam

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca vartamānaṃ tathāparam /
yaṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayed balakeśavau /
tena devo jagaddhātā pūjitastriguṇātmavān

upavāsī naro bhūtvā yastu kuryāt pradakṣiṇam /
mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā

tatra tīrthe tu ye vṛkṣāstānpaśyantyapi ye narāḥ /
te 'pi pāpaiḥ pramucyante bhrūṇahatyāsamair api

prātarutthāya ye kecitpaśyanti balakeśavau /
tena te sadṛśāḥ syur vai devadevena cakriṇā

te pūjyāste namaskāryās teṣāṃ janma sujīvitam /
ye namanti jagannāthaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim

tatra tīrthe tu yaddānaṃ snānaṃ devārcanaṃ nṛpa /
tatsarvamakṣayaṃ tasya ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

praviśyāgnau mṛtānāṃ ca yatphalaṃ samudāhṛtam /
tacchṛṇuṣva nṛpaśreṣṭha procyamānamaśeṣataḥ

vimānenārkavarṇena kiṃkiṇījālamālinā /
āgneye bhavate tatra modate kālamīpsitam

jale caivā mṛtānāṃ tu yodhanīpuramadhyataḥ /
vasanti vāruṇe loke yāvadābhūtasamplavam

anāśake mṛtānāṃ tu tatra tīrthe narādhipa /
anivartikā gatir nṛṇāṃ nātra kāryā vicāraṇā

tatra tīrthe tu yo dadyāt kapilādānamuttamam /
vidhānena tu saṃyuktaṃ śṛṇu tasyāpi yatphalam

yāvanti tasyā romāṇi tatprasūteśca bhārata /
tāvanti divi modante sarvakāmaiḥ supūjitāḥ

yāvanti romāṇi bhavanti dhenvāstāvanti varṣāṇi mahīyate saḥ /
svargāc cyutaścāpi tatastrilokyāṃ kule samutpatsyati gomatāṃ saḥ

tatra tīrthe tu yo dadyād rūpyaṃ kāñcanameva vā /
kāñcanena vimānena viṣṇuloke mahīyate

tasmiṃstīrthe tu yo dadyāt pāduke vastram eva ca /
dānasyāsya prabhāvena labhate svargamīpsitam

ṛgyajuḥsāmavedānāṃ paṭhanād yatphalaṃ bhavet /
tatra tīrthe tu rājendra gāyatryā tatphalaṃ labhet

prayāge yadbhavetpuṇyaṃ gayāyāṃ ca tripuṣkare /
kurukṣetre tu rājendra rāhugraste divākare

someśvare ca yatpuṇyaṃ somasya grahaṇe tathā /
tatphalaṃ labhate tatra snānamātrān na saṃśayaḥ

dvādaśyāṃ tu naraḥ snātvā namaskṛtya janārdanam /
uddhṛtāḥ pitarastena avāptaṃ janmanaḥ phalam

saṃkrāntau ca vyatīpāte dvādaśyāṃ ca viśeṣataḥ /
brāhmaṇaṃ bhojayed ekaṃ koṭirbhavati bhojitā

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni hyāsamudrāṇi pāṇḍava /
tāni sarvāṇi tatraiva dvādaśyāṃ pāṇḍunandana

kṣayaṃ yānti ca dānāni yajñahomabalikriyāḥ /
na kṣīyate mahārāja tatra tīrthe tu yatkṛtam

yadbhūtaṃ yadbhaviṣyacca tīrthamāhātmyamuttamam /
kathitaṃ te mayā sarvaṃ pṛthagbhāvena bhārata