Ratnāvalīnāṭikā · Chapter 4
Susaṃgatā | sakaruṇam | hā piasahi sāarie | hā lajjālue | hā sahījaṇavacchale | hā udārasīle | hā sommadaṃsaṇe | kahiṃ dāṇiṃ tumaṃ mae pekkhidavvā | iti roditi | ūrdhvam avalokya niḥśvasya ca | ai devvahadaa | jai sā asāmaṇṇarūvasohā tādisī tae ṇimmidā tā kīsa uṇa īdisaṃ avatthantaraṃ pāvidā | iaṃ ca raaṇamālā jīvidaṇirāsāe tāe kassa vi bamhaṇassa hatthe paḍivādesu tti bhaṇia mama hatthe samappidā | tā jāva kaṃ pi bamhaṇaṃ aṇṇesāmi | parikramyāvalokya ca | eso kkhu ajjavasantao ido jjevva āacchadi | tā jāva edassa jjevva paḍivādaissaṃ |
tataḥ praviśati hṛṣṭo vasantakaḥ |
Vidūṣakaḥ | hī hī bho | ajja kkhu piavaasseṇa pasādidāe devīe vāsavadattāe bandhaṇādo moāvia sahatthadiṇṇehiṃ modaehiṃ udaraṃ me pūridaṃ | aṇṇaṃ ca | paṭṭaṃsuajualaṃ kaṇṇāharaṃ ca diṇṇaṃ | tā jāva piavaassaṃ pekkhāmi |
Susaṃgatā | rudatī sahasopasṛtya | ajjavasantaa | ciṭṭha dāva |
Vidūṣakaḥ | dṛṣṭvā | kadhaṃ | susaṃgadā | bhodi susaṃgade | kiṃ ṇimittaṃ rodīadi | kiṃ ṇu sāariāe accāhidaṃ saṃvuttaṃ |
Susaṃgatā | edaṃ jevva ṇivedaissaṃ | sā khu tavassiṇī devīe ujjaiṇiṃ pesida tti pavādaṃ kadua addharatte uvaṭṭhide ṇa jāṇīadi kahiṃ ṇīda tti |
Vidūṣakaḥ | sodvegam | hā bhodi sāarie | adiṇigghiṇaṃ devīe kadaṃ |
Susaṃgatā | iaṃ ca raaṇamālā tāe jīvidaṇirāsāe ajjavasantaassa hatthe paḍivādesu tti bhaṇia mama hatthe samappidā | tā geṇhadu ajjo edaṃ |
Vidūṣakaḥ | sakaruṇam | ṇa me īdise patthāve hatthe edaṃ geṇhiduṃ pasaradi | ubhau rudataḥ |
Susaṃgatā | kṛtāṇjaliḥ | tāe jjevva aṇuggahaṃ karanto aṅgīkaredu ajjo |
Vidūṣakaḥ | vicintya | adha vā uvaṇehi jeṇa imāe jjevva sāariāvirahadukkhidaṃ piavaassaṃ viṇodaissaṃ |
Susaṃgatopanayati |
Vidūṣakaḥ | gṛhītvā nirūpya savismayam | susaṃgade | kudo uṇa tāe īdissassa alaṅkārassa samāgamo |
Susaṃgatā | ajja | mae vi edaṃ jevva kodūhaleṇa pucchidā āsi |
Vidūṣakaḥ | tado tāe kiṃ bhaṇidaṃ |
Susaṃgatā | tado sā uddhaṃ pekkhia dīhaṃ ṇissasia susaṃgade kiṃ tuha edāe kadhāe tti bhaṇia rodiduṃ pauttā |
Vidūṣakaḥ | kadhidaṃ jevva sāmaṇṇajaṇadullaheṇa imiṇā paricchaeṇa | savvadhā mahāhijaṇasaṃbhavāe tāe hodavvaṃ ti | susaṃgade | piavaasso dāṇiṃ kahiṃ |
Susaṃgatā | ajja | eso kkhu bhaṭṭā devībhavaṇādo ṇikkamia phaḍiasilāmaṇḍavaṃ gado | tā gacchadu ajjo | ahaṃ pi devīe pāsavattiṇī bhavissaṃ |
iti niṣkrāntau |
iti praveśakaḥ |
tataḥ praviśaty āsanastho rājā |
Rājā | vicintya |
savyājaiḥ śapathaiḥ priyeṇa vacasā cittānuvṛttyādhikaṃ
vailakṣyeṇa pareṇa pādapatanair vākyaiḥ sakhīnāṃ muhuḥ |
pratyāsattim upāgatā na hi tathā devī rudatyā yathā
prakṣālyeva tayaiva bāṣpasalilaiḥ kopo 'panītaḥ svayam || 64 || (4.1)
sotkaṇṭhaṃ niḥśvasya | idānīṃ devyāṃ prasannāyāṃ sāgarikācintaiva māṃ bādhate | tathā hi
ambhojagarbhasukumāratanus tad āsau
kaṇṭhagrahe prathamarāgaghane vilīya |
sadyaḥ patanmadanamārgaṇarandhramārgair
manye mama priyatamā hṛdayaṃ praviṣṭā || 65 || (4.2)
yo 'pi me viśrāmasthānaṃ vasantakaḥ so 'pi devyā saṃyatas tiṣṭhati | tat kasyāgre bāṣpamokṣaṃ karomi | iti niḥśvasati |
tataḥ praviśati vidūṣakaḥ |
Vidūṣakaḥ | rājānaṃ dṛṣṭvā | eso kkhu ṇirantarukkaṇṭhāparikkhāmaṃ pi savisesasalāhaṇīaṃ taṇuṃ samuvvahanto udido via dudiācando adhiadaraṃ sohadi piavaasso | tā jāva ṇaṃ uvasappāmi | upasṛtya | sotthi bhavado | diṭṭhiā vaḍḍhasi devīhatthagadeṇāvi mae puṇo vi edehiṃ acchīhiṃ jaṃ diṭṭho si |
Rājā | dṛṣṭvā saharṣaṃ | katham | vasantakaḥ prāptaḥ | sakhe | pariṣvajasva mām |
Vidūṣakaḥ pariṣvajate |
Rājā | veṣeṇaiva niveditas te devyāḥ prasādaḥ | tat kathyatām idānīm | sāgarikāyāḥ kiṃ vartata iti |
Vidūṣako 'dhomukhas tiṣṭhati |
Rājā | vayasya | kiṃ na kathayasi |
Vidūṣakaḥ | bho | appiaṃ ti ṇivediduṃ ṇa pāremi |
Rājā | katham | apriyam | vyaktam utsṛṣṭaṃ jīvitaṃ tayā | hā priye sāgarike | iti mohaṃ nāṭayati |
Vidūṣakaḥ | sasaṃbhramam | samassasadu samassasadu piavaasso |
Rājā | samāśvasya sāsram |
prāṇāḥ parityajata kāmam adakṣiṇaṃ māṃ
he dakṣiṇā bhavata madvacanaṃ kurudhvam |
śīghraṃ na yātha yadi tanmuṣitāḥ stha nūnaṃ
yātā sudūram adhunā gajagāminī sā || 66 || (4.3)
Vidūṣakaḥ | bho mā aṇṇadhā saṃbhāvehi | sā khu devīe ujjaiṇiṃ pesidā | ado mae appiaṃ ti bhaṇidaṃ |
Rājā | aho | niranurodhā mayi devī | vayasya | kenaitad ākhyātam |
Vidūṣakaḥ | bho +|, susaṃgadāe | aṇṇaṃ ca | tāe jjevva mama hatthe keṇāvi kajjeṇa iaṃ raaṇamālā pesidā |
Rājā | kim aparam | māṃ samāśvāsayitum | tad vayasyopanaya |
Vidūṣaka upanayati |
Rājā | gṛhītvā ratnamālāṃ nirvarṇya hṛdaye vinyasya | ahaha |
kaṇṭhāśleṣaṃ samāsādya tasyāḥ prabhraṣṭayānayā |
tulyāvasthā sakhīveyaṃ tanur āśvāsyate mama || 67 || (4.4)
vayasya | tvam eva paridhatsva yena vayam enāṃ dṛṣṭvā dhṛtiṃ kariṣyāmaḥ |
Vidūṣakaḥ | jaṃ bhavaṃ āṇavedi | iti paridadhāti |
Rājā | sāsram | vayasya | durlabhaṃ punardarśanaṃ priyāyāḥ |
Vidūṣakaḥ | diśo 'valokya sabhayam | bho | mā evvaṃ mantehi | kadā vi ko vi idha saṃcaradi |
tataḥ praviśati khaḍgahastā vasuṃdharā |
Vasuṃdharā | upasṛtya | jaadu jaadu bhaṭṭā | eso kkhu rumaṇṇado bhāiṇeo vijaavammā piaṃ kiṃ pi ṇivedidukāmo duvāre ciṭṭhadi |
Rājā | vasuṃdhare | avilambitaṃ praveśaya |
Vasuṃdharā | jaṃ devo āṇavedi | iti niṣkramya vijayavarmaṇā saha punaḥ praviśya ca | vijaavammaṃ | eso kkhu bhaṭṭā | tā uvasappadu ajjo ṇaṃ |
Vijayavarmā | upasṛtya | jayati jayati devaḥ | deva | diṣṭyā vardhase rumaṇvato vijayena |
Rājā | saparitoṣam | vijayavarman | api jitāḥ kosalāḥ |
Vijayavarmā | devasya prasādena |
Rājā | sādhu rumaṇvan sādhu | acirān mahatprayojanam anuṣṭhitam | vijayavarman | tat kathaya kathām | ativistarataḥ śrotum icchāmi |
Vijayavarmā | deva | śrūyatām | ito devādeśāt katipayair eva vāsarair anekakarituragapadātidurnivāreṇa mahatā balasamūhena gatvā rumaṇvān vindhyadurgāvasthitasya kosalapater dvāram avaṣṭabhya samāvāsayitum ārabdhavān |
Rājā | tatas tataḥ |
Vijayavarmā | tataḥ kosaleśvaro 'pi darpāt paribhavam asahamāno hāstikaprāyam ātmasainyaṃ sajjīkṛtavān |
Vidūṣakaḥ | vijaavammaṃ | lahuṃ ācakkha | vedadi me hiaaṃ |
Rājā | tatas tataḥ |
Vijayavarmā | deva | kṛtaniścayaś cāsau
yoddhuṃ nirgatya vindhyād abhavad abhimukhas tatkṣaṇaṃ digvibhāgān
vindhyenevāpareṇa dvipapatipṛtanāpīḍabandhena rundhan |
vegād bāṇān vimuñcann atha samadagajotpiṣṭapattir nipatya
pratyāyād vāñchitāptidviguṇitarabhasas taṃ rumaṇvān kṣaṇena || 68 || (4.5)
api ca |astravyastaśirastraśastrakaṣaṇaiḥ kṛttottamāṅge muhur
vyūḍhāsṛksariti svanatpraharaṇair gharmodvamadvahnini |
āhūyājimukhe sa kosalapatir bhagne pradhāne bale
Rājā | katham | asmadīyāny api balāni bhagnāni |
Vijayavarmā | ekenaiva rumaṇvatā śaraśatair mattadvipastho hataḥ || 69 || (4.6)
Vidūṣakaḥ | jaadu jaadu bhavaṃ | jidaṃ amhehiḥ | iti nṛtyati |
Rājā | sādhu kosalapate sādhu | mṛtyur api te ślāghyo yasya śatravo 'py evaṃ puruṣakāraṃ varṇayanti |
Vijayavarmā | rumaṇvān api kosaleṣu madbhrātaraṃ jyāyāṃsaṃ jayavarmāṇaṃ sthāpayitvā prahāravraṇitaṃ hāstakaprāyam aśeṣasainyam anuvartamānaḥ śanaiḥ śanair āgata eva |
Rājā | vasuṃdhare | ucyatāṃ yaugandharāyaṇaḥ | pradīyatāṃ matprasādo 'syeti |
Vasuṃdharā | jaṃ devo āṇavedi | iti vijayavarmaṇā saha niṣkrāntā |
tataḥ praviśati kāñcanamālā |
Kāñcanamālā | āṇatta mhi devīe jadhā | hañje kañcaṇamāle | gaccha | edaṃ indaāliaṃ ajjautassa daṃsehi tti | parikramyāvalokya ca | eso kkhu bhaṭṭā | tā jāva ṇaṃ uvasappāmi | upasṛtya | jaadu jaadu bhaṭṭā | bhaṭṭā | devī viṇṇavedi | eso kkhu ujjaiṇīdo sambarasiddhī ṇāma indaālio āado | tā pekkhadu ṇaṃ ajjautto tti |
Rājā | asti naḥ kautukam aindrajālike | tac chīghraṃ praveśaya |
Kāñcanamālā | jaṃ devo āṇavedi | iti niṣkramya picchikāvyagrahastenaindrajālikena saha praviśya | edu edu ajjo |
Aindrajālikaḥ parikrāmati |
Kāñcanamālā | eso bhaṭṭā | tā uvasappadu ajjo |
Aindrajālikaḥ | jaadu jaadu bhaṭṭā | upasṛtya picchikāṃ bhrāmayitvā |
paṇamaha calaṇe indassa indaālammi laddhaṇāmassa |
taha ajjasambarassa vimāāsupaḍiṭṭhiajasassa || 70 || (4.7)
deva |kiṃ dharaṇīe miaṅgoāāse mahiharo jale jalaṇo |
majjhaṇhammi paosodāvijjau dehi āṇattiṃ || 71 || (4.8)
Vidūṣakaḥ | bho vaassa | avihido hodi | bho | īdiso se avaṭṭhambho jeṇa savvaṃ saṃbhāvīadi |
Aindrajālikaḥ | deva |
kiṃ jappieṇa bahuṇājaṃ jaṃ hiaeṇa mahasi saṃdaṭṭhu |
taṃ taṃ dāvemi ahaṅguruṇo mantappahāveṇa || 72 || (4.9)
Rājā | kāñcanamāle | ucyatāṃ devī | yuṣmadīya evāyam aindrajāliko vijanīkṛtaś cāyam uddeśaḥ | tad āgaccha | sahitāv evainaṃ paśyāva iti |
Kāñcanamālā | jaṃ bhaṭṭā āṇavedi | iti niṣkramya vāsavadattayā saha praviśya |
Vāsavadattā | hañje kañcaṇamāle | ujjaiṇīdo āado tti atthi me tassiṃ indaālie pakkhavādo |
Kāñcanamālā | ṇādikulabahumāṇo kkhu eso devīe | tā edu bhaṭṭiṇī |
iti parikrāmataḥ |
Kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | eso bhaṭṭā | tā uvasappadu devī |
Vāsavadattā | upasṛtya | jaadu jaadu ajjautto |
Rājā | devi | bahu tena garjitam | tad ihasthāv evainaṃ paśyāva |
Vāsavadattopaviśati |
Rājā | bhadra | prastūyatāṃ bahuvidham indrajālam |
Aindrajālikaḥ | jaṃ devo āṇavedi | iti bahuvidhaṃ nāṭyaṃ kṛṭvā picchikāṃ bhrāmayan |
hariharabamhappamuhedeve dāvemi devarāaṃ ca |
gaaṇammi siddhavijjāharabahusatthaṃ ca ṇaccantaṃ || 73 || (4.10)
sarve savismayaṃ paśyanti |
Rājā | ūrdhvaṃ dṛṣṭvāsanād avataran | āścaryam āścaryam |
Vidūṣakaḥ | accharīaṃ accharīaṃ |
Rājā | devi | paśya |
eṣa brahmā saroje rajanikarakalāśekharaḥ śaṅkaro 'yaṃ
dorbhir daityāntako 'yaṃ sadhanurasigadācakracihnaiś caturbhiḥ |
eṣo 'py airāvatasthas tridaśapatir amī devi devās tathānye
nṛtyanti vyomni caitāś calacaraṇaraṇannūpurā divyanāryaḥ || 74 || (4.11)
Vāsavadattā | accharīaṃ accharīaṃ |
Vidūṣakaḥ | ā dāsīe putta indaālia | kiṃ edehiṃ devehiṃ accharāhiṃ ca daṃsidāhiṃ | jai ediṇā parituṭṭheṇa kajja tā sāariaṃ daṃsehi |
tataḥ praviśati vasuṃdharā |
Vasuṃdharā | jaadu jaadu bhaṭṭā | amacco joandharāaṇo viṇṇavedi | eso kkhu vikkamabāhuṇo padhāṇo amacco vasubhūdī kañcuiṇā saha aṇuppesido | taṃ arihadi devo imassiṃ jevva sundaramuhuttae pekkhiduṃ | ahaṃ pi kajjasesaṃ samāvia āado jjevva tti |
Vāsavadattā | ajjautta | ciṭṭhadu dāva pekkhaṇaṃ | māulakulādo padhāṇo amacco vasubhūdī āado | taṃ dāva pekkhadu ajjautto |
Rājā | yathāha devī | aindrajālikaṃ prati | bhadra | viśramyatām idānīm |
Aindrajālikaḥ | jaṃ devo āṇavedi | ekko uṇa kheḍaṇao avassaṃ deveṇa pekkhidavvo |
Rājā | bhadra | evam | drakṣyāmaḥ |
iti niṣkrānta aindrajālikaḥ |
Vāsavadattā | kañcaṇamāle | dehi se pāritosiaṃ |
Kāñjanamālā | jaṃ devī āṇavedi | iti niṣkrāntā |
Rājā | vasantaka | pratyudgamya praveśyatāṃ vasubhūtiḥ |
Vidūṣakaḥ | jaṃ bhaṭṭā āṇavedi | iti niṣkrāntaḥ |
tataḥ praviśato vasantakena saha vasubhūtibābhravyau |
Vasubhūtiḥ | samantād avalokya | aho vatseśvarasya bhavanadvārabhāsaḥ | tathā hi
ākṣipto jayakuñjareṇa turagān nirvarṇayan vallabhān
saṃgītadhvaninā hṛtaḥ kṣitibhujāṃ goṣṭhīṣu tiṣṭhan kṣaṇam |
sadyo vismṛtasiṃhalendravibhavaḥ kakṣāpradeśeṣv aho
dvāḥsthenaiva kutūhalena mahatā grāmyo yathāhaṃ kṛtaḥ || 75 || (4.12)
Bābhravyaḥ | adya khalu cirāt svāminaṃ drakṣyāmīti yat satyam ānandātiśayena kim apy avasthāntaram anubhavāmi | kutaḥ |
vivṛddhiṃ kampasya prathayatitarāṃ sādhvasavaśād
avispaṣṭāṃ dṛṣṭiṃ tirayatitarāṃ bāṣpapaṭalaiḥ |
skhaladvarṇāṃ vāṇīṃ jaḍayatitarāṃ gadgadatayā
jarāyāḥ sāhāyyaṃ mama hi paritoṣo 'dya kurute || 76 || (4.13)
Vidūṣakaḥ | agre bhūtvā | edu edu amacco |
Vasubhūtiḥ | vidūṣakasya kaṇṭhe ratnamālāṃ dṛṣṭvāpavārya | bābhravya | jñāyate | saiveyaṃ ratnamālā yā devena rājaputryai prasthānakāle datteti |
Bābhravyaḥ | amātya | asti sādṛśyam | tat kiṃ vasantakād avagacchāmi prabhavam asyāḥ |
Vasubhūtiḥ | bābhravya | mā maivam | mahati rājakule ratnānāṃ bāhulyān na durlabho bhūṣaṇānāṃ saṃvādaḥ |
Vidūṣakaḥ | rājānam uddiśya | eso kkhu mahārāo | tā uvasappadu amacco |
Vasubhūtiḥ | upasṛtya | vijayatāṃ mahārājaḥ |
Rājā | utthāya | ārye | abhivādaye |
Vasubhūtiḥ | śreyān bhūyāḥ |
Rājā | āsanam āsanam āryāya |
Vidūṣakaḥ | āsanam ānīya | edaṃ āsaṇaṃ | tā uvavisadu amacco |
Vasubhūtir upaviśati |
Vidūṣakaḥ | amacca | esā devī vāsavadattā paṇāmaṃ karedi |
Vasubhūtiḥ | āyuṣmati | vatsarājasadṛśaṃ putram āpnuhi |
Bābhravyaḥ | deva | bābhravyaḥ praṇamati |
Rājā | pṛṣṭhe hastaṃ dattvā | bābhravya | ita āsyatām |
Bābhravya upaviśati |
Rājā | ārya vasubhūte | api kuśalaṃ tatrabhavataḥ siṃhaleśvarasya |
Vasubhūtiḥ | ūrdhvam avalokya niḥśvasya ca | deva | na jāne | kiṃ vijñāpayāmi mandabhāgya iti |
Vāsavadattā | saviṣādam ātmagatam | haddhī haddhī | kiṃ dāṇiṃ vasubhūdī kadhaissadi |
Rājā | vasubhūte | kathaya | paryākula ivāsmi |
Bābhravyaḥ | apavārya | amātya | ciram api sthitvā yat kathanīyaṃ tad idānīm eva kathyatām |
Vasubhūtiḥ | sāsram | na śakyaṃ nivedayitum | tathāpy eṣa kathayāmi mandabhāgyaḥ | deva | yāsau siṃhaleśvareṇa svaduhitā ratnāvalī nāmāyuṣmatī vāsavadattāṃ dagdhām upaśrutya devāya pūrvaprārthitā satī dattā |
Rājā | apavārya | devi | kim idam alīkaṃ tvanmātulāmātyaḥ kathayati |
Vāsavadattā | ajjautta | ahaṃ pi ṇa jāṇāmi | ko ettha aliaṃ mantedi tti |
Vidūṣakaḥ | tado tāe kiṃ saṃvuttaṃ |
Vasubhūtiḥ | sā ca yuṣmadantikam ānīyamānā yānabhaṅgāt sāgare nimagnā | iti rudann adhomukhas tiṣṭhati |
Vāsavadattā | sāsram | hā hadam hi mandabhāiṇī | hā bahiṇie | kahiṃ si | dehi me paḍivaaṇaṃ |
Rājā | devi | samāśvasihi samāśvasihi | duḥkhagrahā gatir daivasya | vahanabhaṅgapatitotthitau nanv etāv eva te nidarśanam | iti vasubhūtibābhravyau darśayati |
Vāsavadattā | ajjautta | jujjadi edaṃ | kudo uṇa me ettiāiṃ bhāadheāiṃ |
Rājā | apavārya | bābhravya | kathaya | kim etat |
Nepathye kalakalaḥ |
harmyāṇāṃ hemaśṛṅgaśriyam iva nicayair arciṣām ādadhānaḥ
sāndrodyānadrumāgraglapanapiśunitātyantatīvrābhitāpaḥ |
kurvan krīḍāmahīdhraṃ sajalajaladharaśyāmalaṃ dhūmapātair
eṣa ploṣārtayoṣijjana iha sahasaivotthito 'ntaḥpure 'gniḥ || 77 || (4.14)
api ca |devīdāhapravādo 'yaṃ yo 'bhūl lāvaṇake purā |
kariṣyann iva taṃ satyaṃ manye 'gnir ayam utthitaḥ || 78 || (4.15)
Rājā | sasaṃbhramam utthāya | katham | antaḥpure 'gniḥ | kaṣṭam | devī vāsavadattā dagdhā | hā priye vāsavadatte |
Vāsavadattā | parittāadu parittāadu ajjautto |
Rājā | katham | atisaṃbhramād ihasthāpi devī nopalakṣitā | devi | samāśvasihi samāśvasihi |
Vāsavadattā | ajjautta | ṇa attaṇo kāraṇeṇa evvaṃ bhaṇāmi | esā khu mae ṇigghiṇāe idha saṃjamidā sāariā vivajjadi | tā parittāadu ajjautto |
Rājā | katham | sāgarikā vipadyate | devi | eṣa gacchāmi |
Vasubhūtiḥ | deva | kim akāraṇa eva pataṅgavṛttiḥ kriyate |
Bābhravyaḥ | deva | yuktam āha vasubhūtiḥ |
Vidūṣakaḥ | rājānam uttarīye gṛhītvā | bho | mā khu sāhasaṃ karehi |
Rājā | uttarīyam ākarṣan | dhiṅ mūrkha | sāgarikā vipadyate | kim adyāpi prāṇā dhāryante | dhūmābhibhavaṃ nāṭayan |
virama virama vahne muñca dhūmānubandhaṃ
prakaṭayasi kim uccair arciṣāṃ cakravālam |
virahahutabhujāhaṃ yo na dagdhaḥ priyāyāḥ
pralayadahanabhāsā tasya kiṃ tvaṃ karoṣi || 79 || (4.16)
Vāsavadattā | kadhaṃ | mama dukkhakāriṇīe vaaṇādo evvaṃ ajjhavasidaṃ ajjautteṇa | tā ahaṃ pi aṇugamissaṃ |
Vidūṣakaḥ | parikrāmann agrato bhūtvā | ahaṃ pi padhovadesao homi |
Vasubhūtiḥ | katham | praviṣṭa eva jvalanaṃ vatsarājaḥ | tan mamāpi dṛṣṭarājaputrīvipatter yuktam ātmānam āhutīkartum |
Bābhravyaḥ | sāsram | hā mahārāja | kim idam akāraṇa eva bharatakulaṃ saṃśayatulām āropitam | atha vā kiṃ pralāpena | aham api bhaktisadṛśam ācarāmi |
iti sarve 'gnipraveśaṃ nāṭayanti |
tataḥ praviśati nigaḍasaṃyatā sāgarikā |
Sāgarikā | haddhī haddhī | ā | samantado pajjalido hudavaho ajja dukkhāvasāṇaṃ me karissadi |
Rājā | aye | iyam āsannahutavahā sāgarikā vartate | tat tvaritam enāṃ saṃbhāvayāmi |
Sāgarikā | rājānaṃ dṛṣṭvātmagatam | kadhaṃ | ajjautto | tā edaṃ pekkhia puṇo me jīvidāsā saṃvuttā | prakāśam | parittāadu parittāadu bhaṭṭā |
Rājā | bhīru | alaṃ bhayena |
muhūrtam api sahyatāṃ bahula eṣa dhūmodgamo
hahā dhig idam aṃśukaṃ jvalati te stanāt pracyutam |
muhuḥ skhalasi kiṃ kathaṃ nigaḍasaṃyatāsi drutaṃ
nayāmi bhavatīm itaḥ priyatame 'valambasva mām || 80 || (4.17)
kaṇṭhe gṛhītvā nimīlitākṣaḥ sparśaṃ nāṭayati | aho | kṣaṇād apagato me saṃtāpaḥ | ayi | samāśvasihi samāśvasihi |
vyaktaṃ lagno 'pi bhavatīṃ na dhakṣati hutāśanaḥ |
yataḥ saṃtāpam evāyaṃ sparśas te harati priye || 81 || (4.18)
unmīlyākṣiṇī diśo 'valokya sāgarikāṃ ca muktvā | aho mahad āścaryam |
kvāsau gato hutavahas tadavastham etad
antaḥpuraṃ ...
vāsavadattāṃ dṛṣṭvā | ... katham avantinṛpātmajeyam |
Vāsavadattā | rājñaḥ śarīraṃ parāmṛśya saharṣam | diṭṭhiā | akkhadasarīro ajjautto |
Rājā |
bābhravyo eṣa ...
Bābhravyaḥ | deva | idānīṃ pratyujjīvito 'smi |
Rājā | ... vasubhūtir ayaṃ ...
Vasubhūtiḥ | vijayatāṃ mahārājaḥ |
Rājā | ... vayasya
Vidūṣakaḥ | jaadu jaadu bhavaṃ |
Rājā | vicintya savitarkam |
svapne matir bhramati kiṃ nv idam indrajālam || 82 || (4.19)
Vidūṣakaḥ | bho | mā saṃdehaṃ karehi | bhaṇidaṃ khu teṇa dāsīe puttaeṇa indajālieṇa jadhā | avassaṃ jevva deveṇa ekko me kheḍaṇao pekkhidavvo tti |
Rājā | devi | tvadvacanād iyam ānītā sāgarikā |
Vāsavadattā | vihasya | ajjautta | jāṇidaṃ mae |
Vasubhūtiḥ | sāgarikāṃ nivarṇyāpavārya | bābhravya | sadṛśīyaṃ rājaputryāḥ |
Bābhravyaḥ | amātya | mamāpy etad evaṃ manasi vartate |
Vasubhūtiḥ | rājānam uddiśya | deva | kuta iyaṃ kanyakā |
Rājā | devī jānāti |
Vasubhūtiḥ | devi | kutaḥ punar iyaṃ kanyakā |
Vāsavadattā | amacca | esā khu sāariādo pāvida tti bhaṇia amaccajoandharāaṇeṇa mama hatthe ṇikkhittā | ado jjevva sāaria tti saddāvīadi |
Rājā | svagatam | yaugandharāyaṇena nyasteyam | katham asau mamānivedya kiṃ cit kariṣyati |
Vasubhūtiḥ | apavārya | bābhravya | yathā susadṛśī vasantakasya kaṇṭhe ratnamālā asyāś ca sāgarāt prāptis tathā vyaktam eveyaṃ siṃhaleśvarasya duhitā ratnāvalī | upasṛtya prakāśam | āyuṣmati ratnāvali | tvam etāvatīm avasthāṃ gatāsi |
Sāgarikā | dṛṣṭvā sāsram | kadhaṃ | amacco vasubhūdī |
Vasubhūtiḥ | hā hato 'smi mandabhāgyaḥ | iti bhumau patati |
Sāgarikā | vasubhūter upari patantī | hā tāda | hā amba | kahiṃ si | dehi me paḍivaaṇaṃ |
Vāsavadattā | sasaṃbhramam | ajjakañcui | iaṃ sā mama bahiṇiā raaṇāvalī |
Bābhravyaḥ | devi | iyam eva sā |
Vāsavadattā | ratnāvalīm āliṅgya | bahiṇie | samassasa samassasa |
Rājā | katham | udāttavaṃśaprabhavasya siṃhaleśvarasya vikramabahor ātmajeyam |
Vidūṣakaḥ | ratnāvalīṃ dṛṣṭvā svagatam | paḍhamaṃ jevva mae bhaṇidaṃ | ṇa kkhu īdiso sāmaṇṇajaṇassa paricchao bhodi tti |
Vāsavadattā | sāsraṃ bāhū prasārya | ai ehi | idāṇiṃ piabahiṇie | bandhusiṇehaṃ daṃsehi |
Vasubhūtiḥ | āyuṣmati | samāśvasihi samāśvasihi | nanv iyaṃ te jyāyasī bhaginī duḥkham āste | tat pariṣvajasvainām |
Ratnāvalī | samāśvasya rājānaṃ tiryag avalokya svagatam | kidāvarāhā khu ahaṃ devīe | tā ṇa sakkaṇomi muhaṃ daṃsiduṃ | ity adhomukhī tiṣṭhati |
Vāsavadattā | apavārya | ajjautta | lajjāmi ahaṃ imiṇā attaṇo ṇisaṃsattaṇeṇa | tā avaṇehi se bandhaṇaṃ |
Rājā | saparitoṣam | yathāha devī | iti sāgarikāṃ muñcati |
Vāsavadattā | ajjautta | amaccajoandharāaṇeṇa ettiaṃ kālaṃ dujjaṇīkida mhi jeṇa jāṇanteṇa vi ṇa me ṇivedidaṃ |
tataḥ praviśati yaugandharāyaṇaḥ |
Yaugandharāyaṇaḥ |
devyā madvacanād yathābhyupagataḥ patyur viyogas tathā
sā devasya kalatrasaṃghaṭanayā duḥkhaṃ mayā sthāpitā |
tasyāḥ prītim ayaṃ kariṣyati jagatsvāmitvalābhaḥ prabhoḥ
satyaṃ darśayituṃ tathāpi vadanaṃ śaknomi no lajjayā || 83 || (4.20)
atha vā kiṃ kriyata īdṛśam atyantamānanīyeṣv api niranurodhavṛtti svāmibhaktivratam | nirūpya | ayaṃ devaḥ | yāvad upasarpāmi | upasṛtya | jayati jayati devaḥ | deva | kṣamyatāṃ yan mayānivedya kṛtam |
Rājā | yaugandharāyaṇa | kim anivedya kṛtam |
Yaugandharāyaṇaḥ | karotv āsanaparigrahaṃ devaḥ | sarvaṃ vijñāpayāmi |
sarva upaviśanti |
Yaugandharāyaṇaḥ | deva | śruyatām | yeyaṃ siṃhaleśvaraduhitā sā siddhenādiṣṭā yathā | yo 'syāḥ pāṇigrahaṇaṃ kariṣyati sa sārvabhaumo rājā bhaviṣyatīti | tatas tatpratyayād asmābhiḥ svāmino 'rthe bahuśaḥ prārthyamānenāpi siṃhaleśvareṇa devyā vāsavadattāyāś cittakhedaṃ pariharatā yadā na dattā |
Rājā | tadā kim |
Yaugandharāyaṇaḥ | tadā lāvaṇake devī dagdheti prasiddhim utpādya tadantikaṃ bābhravyaḥ prahitaḥ |
Rājā | yaugandharāyaṇa | ataḥ paraṃ śrutam eva mayā | atheyaṃ devīhaste kim ity anucintya sthāpitā |
Vidūṣakaḥ | aṇācakkhidaṃ pi edaṃ jāṇīadi jjevva jadhā | anteuragadā suheṇa de daṃsaṇapadhaṃ gamissadi tti |
Rājā | gṛhīto 'bhiprāyas te vasantakena |
Yaugandharāyaṇaḥ | yathājñāpayati devaḥ |
Rājā | aindrajālikavṛttānto 'pi manye tvatprayoga eva |
Yaugandharāyaṇaḥ | anyathāntaḥpure baddhāyā asyāḥ kuto devena darśanam | adṛṣṭāyāś ca vasubhūtinā kutaḥ parijñānam | vihasya | parijñātāyāś ca bhaginyāḥ saṃprati yathā karaṇīyaṃ tatra devī pramāṇam |
Vāsavadattā | ajjautta | phuḍāṃ jevva kiṃ ṇa bhaṇāsi jadhā | paḍivādehi me raaṇāvaliṃ ti |
Vidūṣakaḥ | bhodi | suṭṭhu tae jāṇido amaccassa ahippāo |
Vāsavadattā | ehi raaṇāvali ehi | ettiaṃ pi dāva mama bahiṇiāṇurūvaṃ bhodu | iti ratnāvalīṃ svakīyair ābharaṇair alaṅkṛtya haste gṛhītvā rājānam upasṛtya | ajjautta | edaṃ raaṇāvaliṃ paḍiccha |
Rājā | saharṣaṃ hastau prasārya | ko devyāḥ prasādaṃ na bahu manyate |
Vāsavadattā | ajjautta | dūre kkhu edāe ṇādikulaṃ | tā tadhā karesu jadhā bandhujaṇaṃ ṇa sumaredi | iti samarpayati |
Rājā | yathājñāpayati devī |
Vidūṣakaḥ | saharṣaṃ nṛtyati | hī hī bho | jaadu jaadu bhavaṃ | puḍhavī khu dāṇiṃ hatthagadā piavaassassa |
Vasubhūtiḥ | devi | sthāne devīśabdam udvahasi |
Bābhravyaḥ | idānīṃ saphalapariśramo 'smi saṃvṛttaḥ |
Yaugandharāyaṇaḥ | deva | kiṃ te bhūyaḥ priyam upakaromi |
Rājā | kim ataḥ param api priyam asti | yataḥ |
nīto vikramabāhur ātmasamatāṃ prāpteyam urvītale
sāraṃ sāgarikā sasāgaramahīprāpty ekahetuḥ priyā |
devī prītim upāgatā ca bhaginīlābhāj jitāḥ kosalāḥ
kiṃ nāsti tvayi saty amātyavṛṣabhe yasmin karomi spṛhām || 84 || (4.21)
tathāpīdam astu bharatavākyam |
urvīm uddāmasasyāṃ janayatu visṛjanvāsavo vṛṣṭim iṣṭām
iṣṭais traiviṣṭapānāṃ vidadhatu vidhivatprīṇanaṃ vipramukhyāḥ |
ākalpāntaṃ ca bhūyat samupacitasukhaḥ saṃgamaḥ sajjanānāṃ
niḥśeṣā yāntu śāntiṃ piśunajanagiro durjayā vajralepāḥ || 84 || (4.22)
iti niṣkrāntāḥ sarve |
iti caturtho 'ṅkaḥ |
Original text: Ratnāvalīnāṭikā · Edition: Carl Cappeller in: Otto Böhtlingk: Sanskrit-Chrestomathie, 3. verbesserte und vermehrte Auflage, herausgegeben von Richard Garbe, Leipzig 1909, pp. 326-382. · Data entry Martin Straube · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0