Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ratnagotravibhāga · Chapter 3

3.1

2. dvitīya pariccheda
uktā samalā tathatā / nirmalā tathatedānīṃ vaktavyā / tatra katamā nirmalā tathatā yāsau buddhānāṃ bhagavatāmanāsravadhātau sarvākāramalavigamādāśrayaparivṛttirvyavasthāpyate / sā punaraṣṭau padārthānadhikṛtya samāsato veditavyā / aṣṭau padārthāḥ katame /
śuddhiḥ prāptirvisaṃyogaḥ svaparārthastadāśrayaḥ /
gambhīryaudāryamāhātmyaṃ yāvatkālaṃ yathā ca tat

3.2

ityete 'ṣṭau padārthā yathāsaṃkhyamanena ślokena paridīpitāḥ / tadyathā svabhāvārtho hetvarthaḥ phalārthaḥ karmārtho yogārtho vṛttyartho nityārtho 'cintyārthaḥ / tatra yo 'sau dhāturavinirmuktakleśakośastathāgatagarbha ityukto bhagavatā / tadviśuddhirāśrayaparivṛtteḥ svabhāvo veditavyaḥ / yata āha / yo bhagavan sarvakleśakośakoṭigūḍhe tathāgatagarbhe niṣkāṅkṣaḥ sarvakleśakośavinirmuktestathāgatadharmakāye 'pi sa niṣkāṅkṣa iti / dvividhaṃ jñānaṃ lokottaramavikalpaṃ tatpṛṣṭhalabdhaṃ ca / laukikalokottarajñānamāśrayaparivṛttihetuḥ prāptiśabdena paridīpitaḥ / prāpyate 'neneti prāptiḥ / tatphalaṃ dvividham / dvividho visaṃyogaḥ kleśāvaraṇavisaṃyogo jñeyāvaraṇavisaṃyogaśca / yathākramaṃ svaparārthasaṃpādanaṃ karma / tadadhiṣṭhānasamanvāgamo yogaḥ / tribhirgāmbhīryaudāryamāhātmyaprabhavitairbuddhakāyairnityamā bhavagateracintyena prakāreṇa vartanaṃ vṛttiriti / uddānam /
svabhāvahetuphalataḥ karmayogapravṛttitaḥ /
tannityācintyataścaiva buddhabhūmiṣvavasthitiḥ

3.3

( Rgv 80 ) tatra svabhāvārthe hetvarthe cārabhya buddhatve tatprāptyupāye ca ślokaḥ /
buddhatvaṃ prakṛtiprabhāsvaramiti proktaṃ yadāgantuka- kleśajñeyaghanābhrajālapaṭalacchannaṃ ravivyomavat /
sarvairbuddhaguṇairupetamamalairnityaṃ dhruvaṃ śāśvataṃ
dharmāṇāṃ tadakalpanapravicayajñānāśrayādāpyate

3.4

asya ślokasyārthaḥ samāsena caturbhiḥ ślokairveditavyaḥ /
buddhatvamavinirbhāgaśukladharmaprabhāvitam /
ādityākāśavajjñānaprahāṇadvayalakṣaṇam

3.5

gaṅgātīrarajo 'tītairbuddhadharmaiḥ prabhāsvaraiḥ /
sarvairakṛtakairyuktamavinirbhāgavṛtibhiḥ

3.6

svabhāvāpariniṣpattivyāpitvāgantukatvataḥ /
kleśajñeyāvṛtistasmānmeghavat samudāhṛtā

3.7

dvayāvaraṇaviśleṣaheturjñānadvayaṃ punaḥ /
nirvikalpa ca tatpṛṣṭhalabdhaṃ tajjñānamiṣyate

3.8

yaduktamāśrayaparivṛtteḥ svabhāvo viśuddhiriti tatra viśuddhiḥ samāsato dvividhā / prakṛtiviśuddhirvaimalyaviśuddhiśca / tatra prakṛtiviśuddhiryā vimuktirna ca visaṃyogaḥ prabhāsvarāyāścittaprakṛterāgantukamalāvisaṃyogāt / vaimalyaviśuddhirvimuktirvisaṃyogaśca vāryādīnāmiva rajojalādibhyaḥ prabhāsvarāyāścittaprakṛteranavaśeṣamāgantukamalebhyo visaṃyogāt / tatra vaimalyaviśuddhau phalārthamārabhya dvau ślokau /
( Rgv 81 ) hrada iva vimalāmbuḥ phullapadmakramāḍhyaḥ
sakala eva śaśāṅko rāhuvaktrādvimuktaḥ /
raviriva jaladādikleśanirmuktaraśmir
vimalaguṇayutatvādbhāti muktaṃ tadeva

3.9

munivṛṣamadhusārahemaratnapravaranidhānamahāphaladrumābham /
sugatavimalaratnavigrahāgrakṣitipatikāñcanabimbavajjinatvam

3.10

asya khalu ślokadvayasyārthaḥ samāsato 'ṣṭābhiḥ ślokairveditavyaḥ /
rāgādyāgantukakleśaśuddhirambuhradādivat /
jñānasya nirvikalpasya phalamuktaṃ samāsataḥ

3.11

sarvākāravaropetabuddhabhāvanidarśanam /
phalaṃ tatpṛṣṭhalabdhasya jñānasya paridīpitam

3.12

svacchāmbuhradavadrāgarajaḥkāluṣyahānitaḥ /
vineyāmburuhadhyānavāryabhiṣyandanācca tat

3.13

dveṣarāhupramuktatvā nmahāmaitrīkṛpāṃśubhiḥ /
jagatspharaṇataḥ pūrṇavimalendūpamaṃ ca tat

3.14

mohābhrajālanirmokṣājjagati jñānaraśmibhiḥ /
tamovidhamanāttacca buddhatvamamalārkavat

3.15

atulyatulyadharmatvāt saddharmarasadānataḥ /
phalguvyapagamāttacca sugatakṣaudrasāravat

3.16

( Rgv 82 ) pavitratvādguṇadravyadāridrayavinivartanāt /
vimuktiphaladānācca suvarṇanidhivṛkṣavat

3.17

dharmaratnātmabhāvatvād dvipadāgrādhipatyataḥ /
rūparatnākṛtitvācca tadratnanṛpa bimbavat

3.18

yattu dvividhaṃ lokottaramavikalpaṃ tatpṛṣṭhalabdhaṃ ca jñānamāśrayaparivṛtterheturvisaṃyogaphalasaṃjñitāyāḥ / tatkarma svaparārthasaṃpādanamityuktam / tatra katamā svaparārthasaṃpat / yā savāsanakleśajñeyāvaraṇavimokṣādanāvaraṇadharmakāyaprāptiriyamucyate svārthasaṃpattiḥ / yā tadūrdhvamā lokādanābhogataḥ kāyadvayena saṃdarśanadeśanāvibhutvadvayapravṛttiriyamucyate parārthasaṃpattiriti / tasyāṃ svaparārthasaṃpattau karmārthamārabhya trayaḥ ślokāḥ /
anāsravaṃ vyāpyavināśadharmi ca dhruvaṃ śivaṃ śāśvatamacyutaṃ padam /
tathāgatatvaṃ gaganopamaṃ satām ṣaḍindiyārthānubhaveṣu kāraṇam

3.19

vibhūtirūpārthavidarśane sadā nimittabhūtaṃ sukathāśuciśrave /
tathāgatānāṃ śuciśīlajighraṇe mahāryasaddharmarasāgravindane

3.20

( Rgv 83 ) samādhisaṃsparśasukhānubhūtiṣu svabhāvagāmbhīryanayāvabodhane /
susūkṣmacintāparamārthagavharaṃ tathāgatavyoma nimittavarjitam

3.21

asya khalu ślokatrayasyārthaḥ samāsato 'ṣṭabhiḥ ślokairveditavyaḥ /
karma jñānadvayasyatadveditavyaṃ samāsataḥ /
pūraṇaṃ muktikāyasya dharmakāyasya śodhanam

3.22

vimuktidharmakāyau ca veditavyau dvirekadhā /
anāsravatvādvyāpitvādasaṃskṛtapadatvataḥ

3.23

anāsravatvaṃ kleśānāṃ savāsanani rodhataḥ /
asaṅgāpratighātatvājjñānasya vyāpitā matā

3.24

asaṃskṛtatvamatyantamavināśasvabhāvataḥ /
avināśitvamuddeśastannirdeśo dhruvādibhiḥ

3.25

nāśaścaturvidho jñeyo dhruvatvādiviparyayāt /
pūrtirvikṛtirucchittiracintyanamanacyutiḥ

3.26

tadabhāvāddhruvaṃ jñeyaṃ śivaṃ śāśvatamacyutam /
padaṃ tadamalajñānaṃ śukladharmāspadatvataḥ

3.27

yathānimittamākāśaṃ nimittaṃ rūpadarśane /
śabdagandharaspṛśyadharmāṇāṃ ca śravādiṣu

3.28

( Rgv 84 ) indriyārtheṣu dhīrāṇāmanāsravaguṇodaye /
hetuḥ kāyadvayaṃ tadvadanāvaraṇayogataḥ

3.29

yaduktamākāśalakṣaṇo buddha iti tatpāramārthikamāveṇikaṃ tathāgatānāṃ buddhalakṣaṇamabhisaṃdhāyoktam / evaṃ hyāha / saṃceddvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaistathāgato draṣṭavyo 'bhaviṣyattadrājāpi cakravartī tathāgato 'bhaviṣyaditi / tatra paramārthalakṣaṇe yogārthamārabhya ślokaḥ /
acintyaṃ nityaṃ ca dhruvamatha śivaṃ śāśvatamatha
praśāntaṃ ca vyāpi vyapagatavikalpaṃ gaganavat /
asaktaṃ sarvatrāparatighaparuṣasparśavigataṃ
na dṛśyaṃ na grāhyaṃ śubhamapi ca buddhatvamamalam

3.30

atha khalvasya ślokasyārthaḥ samāsato 'ṣṭābhiḥ ślokairveditavyaḥ /
vimuktidharmakāyābhyāṃ svaparārtho nidarśitaḥ /
svaparārthāśraye tasmin yogo 'cintyādibhirguṇaiḥ

3.31

acintyamanugantavyaṃ trijñānāviṣayatvataḥ /
sarvajñajñānaviṣayaṃ buddhatvaṃ jñānadehibhiḥ

3.32

śrutasyāviṣayaḥ saukṣmyāccintāyāḥ paramārthataḥ /
laukyādibhāvanāyāśca dharmatāgavharatvataḥ

3.33

dṛṣṭapūrvaṃ na tadyasmādvālairjātyandhakāyavat /
āryaiśca sūtikāmadhyasthita bālārkabimbavat

3.34

utpādavigamānnityaṃ nirodhavigamāddhruvam /
śivametaddvayābhāvācchāśvataṃ dharmatāsthiteḥ

3.35

( Rgv 85 ) śāntaṃ nirodhasatyatvādvyāpi sarvāvabodhataḥ /
akalpamapratiṣṭhānādasaktaṃ kleśahānitaḥ

3.36

sarvatrāpratighaṃ sarvajñeyāvaraṇaśuddhitaḥ /
paruṣasparśanirmuktaṃ mṛdukarmaṇyabhāvataḥ

3.37

adṛśyaṃ tadarūpitvādagrāhyamanimittataḥ /
śubhaṃ prakṛtiśuddhatvādamalaṃ malahānitaḥ

3.38

yatpunaretadākāśavadasaṃskṛtaguṇāvinirbhāgavṛttyāpi tathāgatatvāmā bhavagateracintyamahopāyakruṇājñānaparikarmaviśeṣeṇa jagaddhitasukhādhānanimittamamalai stribhiḥ svabhāvikasāṃbhogikanairmāṇikaiḥ kāyairanuparatamanucchinnamanābhogena pravartata iti draṣṭavyamāveṇīkadharmayutatvāditi / tatra vṛttyarthamārabhya buddhakāyavibhāge catvāraḥ ślokāḥ /
anādimadhyāntamabhinnamadvayaṃ tridhā vimuktaṃ vimalāvikalpakam /
samāhitā yoginastatprayatnāḥ paśyanti yaṃ dharmadhātusvabhāvam

3.39

ameyagaṅgāsikatātivṛttairguṇairacintyairasamairupetaḥ /
( Rgv 86 ) savāsanonmūlitasarvadoṣastathāgatānāmamalaḥ sa dhātuḥ

3.40

vicitrasaddharmamayūkhavigrahairjagadvimokṣārthasamāhṛtodyamaḥ /
kriyāsu cintāmaṇirājaratnavadvicitrabhāvo na ca tatsvabhavavān

3.41

lokeṣu yacchāntipathāvatāraprapācanāvyākaraṇe nidānam /
bimbaṃ tadapyatra sadāvaruddhamākāśadhātāviva rūpadhātuḥ

3.42

eṣāṃ khalu caturṇāṃ ślokānāṃ piṇḍārtho viṃśatiślokairveditavyaḥ /
yattadbuddhatvamityuktaṃ sarvajñatvaṃ svayaṃbhuvām /
nirvṛtiḥ paramācintyaprāptiḥ pratyātmaveditā

3.43

tatprabhedastribhiḥ kāyairvṛttiḥ svābhāvikādibhiḥ /
gāmbhīryaidāryamāhātmyaguṇadharmaprabhāvitaiḥ

3.44

tatra svabhāvikaḥ kāyo buddhānāṃ pañcalakṣaṇaḥ /
pañcākāraguṇopeto veditavyaḥ samāsataḥ

3.45

asaṃskṛtamasaṃbhinnamantadvayavivarjitam /
kleśajñeyasamāpattitrayāvaraṇaniḥsṛtam

3.46

( Rgv 87 ) vaimalyādavikalpatvādyogināṃ gocaratvataḥ /
prabhāsvaraṃ viśuddhaṃ ca dharmadhātoḥ svabhāvataḥ

3.47

aprameyairasaṃkhyeyairacintyairasamairguṇaiḥ /
viśuddhipāramīprāptairyuktaṃ svābhāvikaṃ vapuḥ

3.48

udāratvādagaṇyatvāt tarkasyāgocaratvataḥ /
kaivalyādvāsanocchitteraprameyādayaḥ kramāt

3.49

vicitradharmasaṃbhogarūpadharmāvabhāsataḥ /
karuṇāśuddhiniṣyandasattvārthāsraṃsanatvataḥ

3.50

nirvikalpaṃ nirābhogaṃ yathābhiprāyapūritaḥ /
cintāmaṇiprabhāvarddheḥ sāṃbhogasya vyavasthitiḥ

3.51

deśane darśane kṛtyāsraṃsane 'nabhisaṃskṛtau /
atatsvabhāvākhyāne ca citratoktā ca pañcadhā

3.52

raṅgapratyayavaicitryādatadbhāvo yathā maṇeḥ /
sattvapratyayavaicitryādatadbhāvastathā vibhoḥ

3.53

mahākaruṇayā kṛtsnaṃ lokamālokya lokavit /
dharmakāyādaviralaṃ nirmāṇaiścitrarūpibhiḥ

3.54

jātakānyupapattiṃ ca tuṣiteṣu cyutiṃ tataḥ /
garbhā[va]kramaṇaṃ janma śilpasthānāni kauśalam

3.55

( Rgv 88 ) antaḥpuraratikrīḍāṃ naiṣkramyaṃ duḥkhacārikām /
bodhimaṇḍopasaṃkrāntiṃ mārasainyapramardanam

3.56

saṃbodhiṃ dharmacakraṃ ca nirvāṇādhigamakriyām /
kṣetreṣvapariśuddheṣu darśayatyā bhavasthite

3.57

anityaduḥkhanairātmyaśāntiśabdairupāyavit /
udvejya tribhavāt sattvān pratārayati nirvṛttau

3.58

śāntimārgāvatīrṇāśca prāpyanirvāṇasaṃjñinaḥ /
saddharmapuṇḍarīkādidharmatattvaprakāśanaiḥ

3.59

pūrvagrahānnivartyaitān prajñopāyaparigrahāt /
paripācyottame yāne vyākarotyagrabodhaye

3.60

saukṣmyāt prabhāvasaṃpatterbālasārthātivāhanāt /
gāmbhīryau dāryamāhatmyameṣu jñeyaṃ yathākramam

3.61

prathamo dharmakāyo 'tra rūpakāyau tu paścimau /
vyomni rūpagatasyeva prathame 'ntyasya vartanam

3.62

tasyaiva kāyatrayasya jagaddhitasukhādhānavṛttau nityārthamārabhya ślokaḥ /
hetvānantyāt sattvadhātvakṣayatvāt kāruṇyaddhirjñānasaṃpattiyogāt /
( Rgv 89 ) dharmaiśvaryānmṛtyumārāvabhaṅgān naiḥsvā bhāvyācchāśvato lokanāthaḥ

3.63

asya piṇḍārthaḥ ṣaḍbhiḥ ślokairveditavyaḥ /
kāyajīvitabhogānāṃ tyāgaiḥ saddharmasaṃgrahāt /
sarvasattvahitāyādipratijñottaraṇatvataḥ

3.64

buddhatve suviśuddhāyāḥ karuṇāyāḥ pravṛttitaḥ /
ṛddhipādaprakāśācca tairavasthānaśaktitaḥ

3.65

jñānena bhavanirvāṇadvayagrahavimuktitaḥ /
sadācintyasamādhānasukhasaṃpattiyogataḥ

3.66

loke vicarato lokadharmairanupalepataḥ /
śamāmṛtapadaprāptau mṛtyumārāpracārataḥ

3.67

asaṃskṛtasvabhāvasya munerādipraśāntitaḥ /
nityamaśaraṇānāṃ ca śaraṇābhyupapattitaḥ

3.68

saptabhiḥ kāraṇairādyairnityatā rūpakāyataḥ /
paścimaiśca tribhiḥ śāsturnityatā dharmakāyataḥ

3.69

sa cāyamāśrayaparivṛttiprabhāvitastathāgatānāṃ prāptinayo 'cintyanayenānugantavya iti /
acintyārthamārabhya ślokaḥ /
avākyavattvāt paramārthasaṃgrahādatarkabhūmerupamanivṛttitaḥ /
( Rgv 90 ) niruttaratvādbhavaśāntyanudgrahādacintya āryairapi buddhagocaraḥ

3.70

asya piṇḍārthaścaturbhiḥ ślokairveditavyaḥ /
acintyo 'nabhilāpyatvādalāpyaḥ paramārthataḥ /
paramārtho 'pratavaryatvādatarkyo vyanumeyataḥ

3.71

vyanumeyo 'nuttaratvādānuttaryamanudgrahāt /
anudgraho 'pratiṣṭhānādaguṇadoṣāvikalpanāt

3.72

pañcabhiḥ kāraṇaiḥ saukṣmyādicintyo dharmakāyataḥ /
ṣaṣṭhenātattvabhāvitvādacintyo rūpakāyataḥ

3.73

anuttarajñānamahākṛpādibhirguṇairacintyā guṇapāragā jināḥ /
ataḥ kramo 'ntyo 'yamapi svayaṃbhuvo 'bhiṣekalabdhā na maharṣayo viduriti

Original text: Ratnagotravibhāga · Edition: E.H. Johnston, repr. in: H.S. Prasad. The Uttaratantra of Maitreya. Delhi 1991. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc