Ratnagotravibhāga · Chapter 3
2. dvitīya pariccheda
uktā samalā tathatā / nirmalā tathatedānīṃ vaktavyā / tatra katamā nirmalā tathatā yāsau buddhānāṃ bhagavatāmanāsravadhātau sarvākāramalavigamādāśrayaparivṛttirvyavasthāpyate / sā punaraṣṭau padārthānadhikṛtya samāsato veditavyā / aṣṭau padārthāḥ katame /
śuddhiḥ prāptirvisaṃyogaḥ svaparārthastadāśrayaḥ /
gambhīryaudāryamāhātmyaṃ yāvatkālaṃ yathā ca tat
ityete 'ṣṭau padārthā yathāsaṃkhyamanena ślokena paridīpitāḥ / tadyathā svabhāvārtho hetvarthaḥ phalārthaḥ karmārtho yogārtho vṛttyartho nityārtho 'cintyārthaḥ / tatra yo 'sau dhāturavinirmuktakleśakośastathāgatagarbha ityukto bhagavatā / tadviśuddhirāśrayaparivṛtteḥ svabhāvo veditavyaḥ / yata āha / yo bhagavan sarvakleśakośakoṭigūḍhe tathāgatagarbhe niṣkāṅkṣaḥ sarvakleśakośavinirmuktestathāgatadharmakāye 'pi sa niṣkāṅkṣa iti / dvividhaṃ jñānaṃ lokottaramavikalpaṃ tatpṛṣṭhalabdhaṃ ca / laukikalokottarajñānamāśrayaparivṛttihetuḥ prāptiśabdena paridīpitaḥ / prāpyate 'neneti prāptiḥ / tatphalaṃ dvividham / dvividho visaṃyogaḥ kleśāvaraṇavisaṃyogo jñeyāvaraṇavisaṃyogaśca / yathākramaṃ svaparārthasaṃpādanaṃ karma / tadadhiṣṭhānasamanvāgamo yogaḥ / tribhirgāmbhīryaudāryamāhātmyaprabhavitairbuddhakāyairnityamā bhavagateracintyena prakāreṇa vartanaṃ vṛttiriti / uddānam /
svabhāvahetuphalataḥ karmayogapravṛttitaḥ /
tannityācintyataścaiva buddhabhūmiṣvavasthitiḥ
( Rgv 80 ) tatra svabhāvārthe hetvarthe cārabhya buddhatve tatprāptyupāye ca ślokaḥ /
buddhatvaṃ prakṛtiprabhāsvaramiti proktaṃ yadāgantuka- kleśajñeyaghanābhrajālapaṭalacchannaṃ ravivyomavat /
sarvairbuddhaguṇairupetamamalairnityaṃ dhruvaṃ śāśvataṃ
dharmāṇāṃ tadakalpanapravicayajñānāśrayādāpyate
asya ślokasyārthaḥ samāsena caturbhiḥ ślokairveditavyaḥ /
buddhatvamavinirbhāgaśukladharmaprabhāvitam /
ādityākāśavajjñānaprahāṇadvayalakṣaṇam
gaṅgātīrarajo 'tītairbuddhadharmaiḥ prabhāsvaraiḥ /
sarvairakṛtakairyuktamavinirbhāgavṛtibhiḥ
svabhāvāpariniṣpattivyāpitvāgantukatvataḥ /
kleśajñeyāvṛtistasmānmeghavat samudāhṛtā
dvayāvaraṇaviśleṣaheturjñānadvayaṃ punaḥ /
nirvikalpa ca tatpṛṣṭhalabdhaṃ tajjñānamiṣyate
yaduktamāśrayaparivṛtteḥ svabhāvo viśuddhiriti tatra viśuddhiḥ samāsato dvividhā / prakṛtiviśuddhirvaimalyaviśuddhiśca / tatra prakṛtiviśuddhiryā vimuktirna ca visaṃyogaḥ prabhāsvarāyāścittaprakṛterāgantukamalāvisaṃyogāt / vaimalyaviśuddhirvimuktirvisaṃyogaśca vāryādīnāmiva rajojalādibhyaḥ prabhāsvarāyāścittaprakṛteranavaśeṣamāgantukamalebhyo visaṃyogāt / tatra vaimalyaviśuddhau phalārthamārabhya dvau ślokau /
( Rgv 81 ) hrada iva vimalāmbuḥ phullapadmakramāḍhyaḥ
sakala eva śaśāṅko rāhuvaktrādvimuktaḥ /
raviriva jaladādikleśanirmuktaraśmir
vimalaguṇayutatvādbhāti muktaṃ tadeva
munivṛṣamadhusārahemaratnapravaranidhānamahāphaladrumābham /
sugatavimalaratnavigrahāgrakṣitipatikāñcanabimbavajjinatvam
asya khalu ślokadvayasyārthaḥ samāsato 'ṣṭābhiḥ ślokairveditavyaḥ /
rāgādyāgantukakleśaśuddhirambuhradādivat /
jñānasya nirvikalpasya phalamuktaṃ samāsataḥ
sarvākāravaropetabuddhabhāvanidarśanam /
phalaṃ tatpṛṣṭhalabdhasya jñānasya paridīpitam
svacchāmbuhradavadrāgarajaḥkāluṣyahānitaḥ /
vineyāmburuhadhyānavāryabhiṣyandanācca tat
dveṣarāhupramuktatvā nmahāmaitrīkṛpāṃśubhiḥ /
jagatspharaṇataḥ pūrṇavimalendūpamaṃ ca tat
mohābhrajālanirmokṣājjagati jñānaraśmibhiḥ /
tamovidhamanāttacca buddhatvamamalārkavat
atulyatulyadharmatvāt saddharmarasadānataḥ /
phalguvyapagamāttacca sugatakṣaudrasāravat
( Rgv 82 ) pavitratvādguṇadravyadāridrayavinivartanāt /
vimuktiphaladānācca suvarṇanidhivṛkṣavat
dharmaratnātmabhāvatvād dvipadāgrādhipatyataḥ /
rūparatnākṛtitvācca tadratnanṛpa bimbavat
yattu dvividhaṃ lokottaramavikalpaṃ tatpṛṣṭhalabdhaṃ ca jñānamāśrayaparivṛtterheturvisaṃyogaphalasaṃjñitāyāḥ / tatkarma svaparārthasaṃpādanamityuktam / tatra katamā svaparārthasaṃpat / yā savāsanakleśajñeyāvaraṇavimokṣādanāvaraṇadharmakāyaprāptiriyamucyate svārthasaṃpattiḥ / yā tadūrdhvamā lokādanābhogataḥ kāyadvayena saṃdarśanadeśanāvibhutvadvayapravṛttiriyamucyate parārthasaṃpattiriti / tasyāṃ svaparārthasaṃpattau karmārthamārabhya trayaḥ ślokāḥ /
anāsravaṃ vyāpyavināśadharmi ca dhruvaṃ śivaṃ śāśvatamacyutaṃ padam /
tathāgatatvaṃ gaganopamaṃ satām ṣaḍindiyārthānubhaveṣu kāraṇam
vibhūtirūpārthavidarśane sadā nimittabhūtaṃ sukathāśuciśrave /
tathāgatānāṃ śuciśīlajighraṇe mahāryasaddharmarasāgravindane
( Rgv 83 ) samādhisaṃsparśasukhānubhūtiṣu svabhāvagāmbhīryanayāvabodhane /
susūkṣmacintāparamārthagavharaṃ tathāgatavyoma nimittavarjitam
asya khalu ślokatrayasyārthaḥ samāsato 'ṣṭabhiḥ ślokairveditavyaḥ /
karma jñānadvayasyatadveditavyaṃ samāsataḥ /
pūraṇaṃ muktikāyasya dharmakāyasya śodhanam
vimuktidharmakāyau ca veditavyau dvirekadhā /
anāsravatvādvyāpitvādasaṃskṛtapadatvataḥ
anāsravatvaṃ kleśānāṃ savāsanani rodhataḥ /
asaṅgāpratighātatvājjñānasya vyāpitā matā
asaṃskṛtatvamatyantamavināśasvabhāvataḥ /
avināśitvamuddeśastannirdeśo dhruvādibhiḥ
nāśaścaturvidho jñeyo dhruvatvādiviparyayāt /
pūrtirvikṛtirucchittiracintyanamanacyutiḥ
tadabhāvāddhruvaṃ jñeyaṃ śivaṃ śāśvatamacyutam /
padaṃ tadamalajñānaṃ śukladharmāspadatvataḥ
yathānimittamākāśaṃ nimittaṃ rūpadarśane /
śabdagandharaspṛśyadharmāṇāṃ ca śravādiṣu
( Rgv 84 ) indriyārtheṣu dhīrāṇāmanāsravaguṇodaye /
hetuḥ kāyadvayaṃ tadvadanāvaraṇayogataḥ
yaduktamākāśalakṣaṇo buddha iti tatpāramārthikamāveṇikaṃ tathāgatānāṃ buddhalakṣaṇamabhisaṃdhāyoktam / evaṃ hyāha / saṃceddvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaistathāgato draṣṭavyo 'bhaviṣyattadrājāpi cakravartī tathāgato 'bhaviṣyaditi / tatra paramārthalakṣaṇe yogārthamārabhya ślokaḥ /
acintyaṃ nityaṃ ca dhruvamatha śivaṃ śāśvatamatha
praśāntaṃ ca vyāpi vyapagatavikalpaṃ gaganavat /
asaktaṃ sarvatrāparatighaparuṣasparśavigataṃ
na dṛśyaṃ na grāhyaṃ śubhamapi ca buddhatvamamalam
atha khalvasya ślokasyārthaḥ samāsato 'ṣṭābhiḥ ślokairveditavyaḥ /
vimuktidharmakāyābhyāṃ svaparārtho nidarśitaḥ /
svaparārthāśraye tasmin yogo 'cintyādibhirguṇaiḥ
acintyamanugantavyaṃ trijñānāviṣayatvataḥ /
sarvajñajñānaviṣayaṃ buddhatvaṃ jñānadehibhiḥ
śrutasyāviṣayaḥ saukṣmyāccintāyāḥ paramārthataḥ /
laukyādibhāvanāyāśca dharmatāgavharatvataḥ
dṛṣṭapūrvaṃ na tadyasmādvālairjātyandhakāyavat /
āryaiśca sūtikāmadhyasthita bālārkabimbavat
utpādavigamānnityaṃ nirodhavigamāddhruvam /
śivametaddvayābhāvācchāśvataṃ dharmatāsthiteḥ
( Rgv 85 ) śāntaṃ nirodhasatyatvādvyāpi sarvāvabodhataḥ /
akalpamapratiṣṭhānādasaktaṃ kleśahānitaḥ
sarvatrāpratighaṃ sarvajñeyāvaraṇaśuddhitaḥ /
paruṣasparśanirmuktaṃ mṛdukarmaṇyabhāvataḥ
adṛśyaṃ tadarūpitvādagrāhyamanimittataḥ /
śubhaṃ prakṛtiśuddhatvādamalaṃ malahānitaḥ
yatpunaretadākāśavadasaṃskṛtaguṇāvinirbhāgavṛttyāpi tathāgatatvāmā bhavagateracintyamahopāyakruṇājñānaparikarmaviśeṣeṇa jagaddhitasukhādhānanimittamamalai stribhiḥ svabhāvikasāṃbhogikanairmāṇikaiḥ kāyairanuparatamanucchinnamanābhogena pravartata iti draṣṭavyamāveṇīkadharmayutatvāditi / tatra vṛttyarthamārabhya buddhakāyavibhāge catvāraḥ ślokāḥ /
anādimadhyāntamabhinnamadvayaṃ tridhā vimuktaṃ vimalāvikalpakam /
samāhitā yoginastatprayatnāḥ paśyanti yaṃ dharmadhātusvabhāvam
ameyagaṅgāsikatātivṛttairguṇairacintyairasamairupetaḥ /
( Rgv 86 ) savāsanonmūlitasarvadoṣastathāgatānāmamalaḥ sa dhātuḥ
vicitrasaddharmamayūkhavigrahairjagadvimokṣārthasamāhṛtodyamaḥ /
kriyāsu cintāmaṇirājaratnavadvicitrabhāvo na ca tatsvabhavavān
lokeṣu yacchāntipathāvatāraprapācanāvyākaraṇe nidānam /
bimbaṃ tadapyatra sadāvaruddhamākāśadhātāviva rūpadhātuḥ
eṣāṃ khalu caturṇāṃ ślokānāṃ piṇḍārtho viṃśatiślokairveditavyaḥ /
yattadbuddhatvamityuktaṃ sarvajñatvaṃ svayaṃbhuvām /
nirvṛtiḥ paramācintyaprāptiḥ pratyātmaveditā
tatprabhedastribhiḥ kāyairvṛttiḥ svābhāvikādibhiḥ /
gāmbhīryaidāryamāhātmyaguṇadharmaprabhāvitaiḥ
tatra svabhāvikaḥ kāyo buddhānāṃ pañcalakṣaṇaḥ /
pañcākāraguṇopeto veditavyaḥ samāsataḥ
asaṃskṛtamasaṃbhinnamantadvayavivarjitam /
kleśajñeyasamāpattitrayāvaraṇaniḥsṛtam
( Rgv 87 ) vaimalyādavikalpatvādyogināṃ gocaratvataḥ /
prabhāsvaraṃ viśuddhaṃ ca dharmadhātoḥ svabhāvataḥ
aprameyairasaṃkhyeyairacintyairasamairguṇaiḥ /
viśuddhipāramīprāptairyuktaṃ svābhāvikaṃ vapuḥ
udāratvādagaṇyatvāt tarkasyāgocaratvataḥ /
kaivalyādvāsanocchitteraprameyādayaḥ kramāt
vicitradharmasaṃbhogarūpadharmāvabhāsataḥ /
karuṇāśuddhiniṣyandasattvārthāsraṃsanatvataḥ
nirvikalpaṃ nirābhogaṃ yathābhiprāyapūritaḥ /
cintāmaṇiprabhāvarddheḥ sāṃbhogasya vyavasthitiḥ
deśane darśane kṛtyāsraṃsane 'nabhisaṃskṛtau /
atatsvabhāvākhyāne ca citratoktā ca pañcadhā
raṅgapratyayavaicitryādatadbhāvo yathā maṇeḥ /
sattvapratyayavaicitryādatadbhāvastathā vibhoḥ
mahākaruṇayā kṛtsnaṃ lokamālokya lokavit /
dharmakāyādaviralaṃ nirmāṇaiścitrarūpibhiḥ
jātakānyupapattiṃ ca tuṣiteṣu cyutiṃ tataḥ /
garbhā[va]kramaṇaṃ janma śilpasthānāni kauśalam
( Rgv 88 ) antaḥpuraratikrīḍāṃ naiṣkramyaṃ duḥkhacārikām /
bodhimaṇḍopasaṃkrāntiṃ mārasainyapramardanam
saṃbodhiṃ dharmacakraṃ ca nirvāṇādhigamakriyām /
kṣetreṣvapariśuddheṣu darśayatyā bhavasthite
anityaduḥkhanairātmyaśāntiśabdairupāyavit /
udvejya tribhavāt sattvān pratārayati nirvṛttau
śāntimārgāvatīrṇāśca prāpyanirvāṇasaṃjñinaḥ /
saddharmapuṇḍarīkādidharmatattvaprakāśanaiḥ
pūrvagrahānnivartyaitān prajñopāyaparigrahāt /
paripācyottame yāne vyākarotyagrabodhaye
saukṣmyāt prabhāvasaṃpatterbālasārthātivāhanāt /
gāmbhīryau dāryamāhatmyameṣu jñeyaṃ yathākramam
prathamo dharmakāyo 'tra rūpakāyau tu paścimau /
vyomni rūpagatasyeva prathame 'ntyasya vartanam
tasyaiva kāyatrayasya jagaddhitasukhādhānavṛttau nityārthamārabhya ślokaḥ /
hetvānantyāt sattvadhātvakṣayatvāt kāruṇyaddhirjñānasaṃpattiyogāt /
( Rgv 89 ) dharmaiśvaryānmṛtyumārāvabhaṅgān naiḥsvā bhāvyācchāśvato lokanāthaḥ
asya piṇḍārthaḥ ṣaḍbhiḥ ślokairveditavyaḥ /
kāyajīvitabhogānāṃ tyāgaiḥ saddharmasaṃgrahāt /
sarvasattvahitāyādipratijñottaraṇatvataḥ
buddhatve suviśuddhāyāḥ karuṇāyāḥ pravṛttitaḥ /
ṛddhipādaprakāśācca tairavasthānaśaktitaḥ
jñānena bhavanirvāṇadvayagrahavimuktitaḥ /
sadācintyasamādhānasukhasaṃpattiyogataḥ
loke vicarato lokadharmairanupalepataḥ /
śamāmṛtapadaprāptau mṛtyumārāpracārataḥ
asaṃskṛtasvabhāvasya munerādipraśāntitaḥ /
nityamaśaraṇānāṃ ca śaraṇābhyupapattitaḥ
saptabhiḥ kāraṇairādyairnityatā rūpakāyataḥ /
paścimaiśca tribhiḥ śāsturnityatā dharmakāyataḥ
sa cāyamāśrayaparivṛttiprabhāvitastathāgatānāṃ prāptinayo 'cintyanayenānugantavya iti /
acintyārthamārabhya ślokaḥ /
avākyavattvāt paramārthasaṃgrahādatarkabhūmerupamanivṛttitaḥ /
( Rgv 90 ) niruttaratvādbhavaśāntyanudgrahādacintya āryairapi buddhagocaraḥ
asya piṇḍārthaścaturbhiḥ ślokairveditavyaḥ /
acintyo 'nabhilāpyatvādalāpyaḥ paramārthataḥ /
paramārtho 'pratavaryatvādatarkyo vyanumeyataḥ
vyanumeyo 'nuttaratvādānuttaryamanudgrahāt /
anudgraho 'pratiṣṭhānādaguṇadoṣāvikalpanāt
pañcabhiḥ kāraṇaiḥ saukṣmyādicintyo dharmakāyataḥ /
ṣaṣṭhenātattvabhāvitvādacintyo rūpakāyataḥ
anuttarajñānamahākṛpādibhirguṇairacintyā guṇapāragā jināḥ /
ataḥ kramo 'ntyo 'yamapi svayaṃbhuvo 'bhiṣekalabdhā na maharṣayo viduriti
Original text: Ratnagotravibhāga · Edition: E.H. Johnston, repr. in: H.S. Prasad. The Uttaratantra of Maitreya. Delhi 1991. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0