Rasaratnasamuccaya · Chapter 2
atha dvitīyo 'dhyāyaḥ
[mahārasāḥ]
abhravaikrāntamākṣīkavimalādrijasasyakam /
capalo rasakaśceti jñātvāṣṭau saṃgrahedrasān
[devyā rajo bhavedgandho dhātuḥ śukraṃ tathābhrakam iti kṣepakaḥ]
gaurītejaḥ paramamamṛtaṃ vātapittakṣayaghnaṃ prajñābodhi praśamitarujaṃ vṛṣyamāyuṣyamagryam /
balyaṃ snigdhaṃ rucidamakaphaṃ dīpanaṃ śītavīryaṃ tattadyogaiḥ sakalagadahṛdvyoma sūtendrabandhi
rājahastādadhastādyatsamānītaṃ ghanaṃ khaneḥ /
bhavettaduktaphaladaṃ niḥsattvaṃ niṣphalaṃ param
pinākaṃ nāgamaṇḍūkaṃ vajramityabhrakaṃ matam /
śvetādivarṇabhedena pratyekaṃ taccaturvidham
pinākaṃ pāvakottaptaṃ vimuñcati daloccayam /
tatsevitaṃ malaṃ baddhvā mārayatyeva mānavam
nāgābhraṃ nāgavatkuryāddhvaniṃ pāvakasaṃsthitam /
tadbhuktaṃ kurute kuṣṭhaṃ maṇḍalākhyaṃ na saṃśayaḥ
utplutyotplutya maṇḍūkaṃ dhmātaṃ patati cābhrakam /
tatkuryādaśmarīrogamasādhyaṃ śastrato 'nyathā
vajrābhraṃ vahnisaṃtaptaṃ nirmuktāśeṣavaikṛtam /
dehalohakaraṃ tacca sarvarogaharaṃ param
śvetaṃ raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇamevaṃ caturvidham /
śvetaṃ śvetakriyāsūktaṃ raktābhaṃ raktakarmaṇi /
pītābhamabhrakaṃ yattu śreṣṭhaṃ tatpītakarmaṇi
caturvidhaṃ varaṃ vyoma yadyapyuktaṃ rasāyane /
tathāpi kṛṣṇavarṇābhraṃ koṭikoṭiguṇādhikam
snigdhaṃ pṛthudalaṃ varṇasaṃyuktaṃ bhārato 'dhikam /
sukhanirmocyapatraṃ ca tadabhraṃ śastamīritam
sacandrikaṃ ca kiṭṭābhaṃ vyoma na grāsayedrasaḥ /
grasitaś ca niyojyo 'sau lohe caiva rasāyane
niścandrikaṃ mṛtaṃ vyoma sevyaṃ sargadeṣu ca /
sevitaṃ candrasaṃyuktaṃ mehaṃ mandānalaṃ caret
yairuktaṃ yuktinirmuktaiḥ patrābhrakarasāyanam /
tairdṛṣṭaṃ kālakūṭākhyaṃ viṣaṃ jīvanahetave
sattvārthaṃ sevanārthaṃ ca yojayecchodhitābhrakam /
anyathā tvaguṇaṃ kṛtvā vikarotyeva niścitam
prataptaṃ saptavārāṇi nikṣiptaṃ kāñjake 'bhrakam /
nirdoṣaṃ jāyate nūnaṃ prakṣiptaṃ vāpi gojale
triphalākvathite cāpi gavāṃ dugdhe viśeṣataḥ /
tato dhānyābhrakaṃ kṛtvā piṣṭvā matsyākṣikārasaiḥ
cakrīṃ kṛtvā viśoṣyātha puṭedardhebhake puṭe /
puṭedevaṃ hi ṣaḍvāraṃ paunarnavarasaiḥ saha
kalāṃśaṭaṅkaṇenāpi saṃmardya kṛtacakrikam /
ardhebhākhyapuṭaistadvatsaptavāraṃ puṭetkhalu
evaṃ vāsārasenāpi taṇḍulīyarasena ca /
prapuṭetsaptavārāṇi pūrvaproktavidhānataḥ
evaṃ siddhaṃ ghanaṃ sarvayogeṣu viniyojayet
cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastrabaddhaṃ hi kāñjike /
niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate
dhānyābhraṃ kāsamardasya rasena parimarditam /
puṭitaṃ daśavāreṇa mriyate nātra saṃśayaḥ
tadvanmustārasenāpi tandulīyarasena ca /
pītāmalakasaubhāgyapiṣṭaṃ cakrīkṛtābhrakam
puṭitaṃ ṣaṣṭivārāṇi sindūrābhaṃ prajāyate /
kṣayādyakhilarogaghnaṃ bhavedrogānupānataḥ
vaṭamūlatvacaḥ kvāthaistāmbūlīpatrasārataḥ /
vāsāmatsyākṣikābhyāṃ vā mīnākṣyā sakaṭillayā
payasā vaṭavṛkṣasya marditaṃ puṭitaṃ ghanam /
bhavedviṃśativāreṇa sindūrasadṛśaprabham
pādāṃśaṭaṅkaṇopetaṃ musalīrasamarditam /
rundhyātkoṣṭyāṃ dṛḍhaṃ dhmātaṃ sattvarūpaṃ bhaved dhanam
kāsamardaghanadhvānavāsānāṃ ca punarbhuvaḥ /
matsyākṣyāḥ kāṇḍavallyāś ca haṃsapādyā rasaiḥ pṛthak
piṣṭvā piṣṭvā prayatnena śoṣayeddharmayogataḥ /
palaṃ godhūmacūrṇasya kṣudramatsyāś ca ṭaṅkaṇam
pratyekamaṣṭamāṃśena datvā datvā vimardayet /
mardane mardane samyakśoṣayedraviraśmibhiḥ
pañcājaṃ pañcagavyaṃ vā pañcamāhiṣameva ca /
kṣiptvā golānprakurvīta kiṃcittindukato 'dhikān
payo dadhi ghṛtaṃ mūtraṃ saviṭkaṃ cājamucyate /
adhaḥpātanakoṣṭyāṃ hi dhmātvā sattvaṃ nipātayet
koṣṭhyāṃ kiṭṭaṃ samāhṛtya vicūrṇya ravakānharet /
tatkiṭṭaṃ svalpaṭaṅkena gomayena vimardya ca
golānvidhāya saṃśoṣya gharme bhūyo 'pi pūrvavat /
bhūyaḥ kiṭṭaṃ samāhṛtya mṛditvā sattvamāharet
atha sattvakaṇāṃstāṃstu kvāthayitvāmlakāñjikaiḥ /
śodhanīyagaṇopettaṃ mūṣāmadhye nirudhya ca
samyagdrutaṃ samāhṛtya dvivāraṃ pradhameddhanam /
iti śuddhaṃ bhavetsattvaṃ yojyaṃ rasarasāyane
madhutailavasājyeṣu drāvitaṃ parivāpitam /
mṛdu syāddaśavāreṇa sattvaṃ lohādikaṃ kharam
paṭṭacurṇaṃ vidhāyātha goghṛtena pariplutam /
bharjayetsaptavārāṇi cullīsaṃsthitakharpare
agnivarṇaṃ bhavedyāvadvāraṃ vāraṃ vicūrṇayet /
tṛṇaṃ kṣiptvā dahedyāvattāvadvā bharjanaṃ caret
tataḥ sagandhakaṃ piṣṭvā vaṭamūlakaṣāyataḥ /
puṭedviṃśativāreṇa vārāheṇa puṭena hi
punarviṃśativārāṇi triphalotthakaṣāyataḥ /
triphalāmuṇḍikābhṛṅgapatrapathyākṣamūlakaiḥ
bhāvayitvā prayoktavyaṃ sarvarogeṣu mātrayā /
sattvābhrātkiṃcidaparaṃ nirvikāraṃ guṇādhikam
evaṃ cecchatavārāṇi puṭapākena sādhitam /
guṇavajjāyate 'tyarthaṃ paraṃ pācanadīpanam
gandharvapatratoyena guḍena saha bhāvitam /
adhordhvaṃ vaṭapatrāṇi niścandraṃ tripuṭaiḥ khagam
kṣudhaṃ karoti cātyarthaṃ guñjārdhamitisevayā /
tattadrogaharairyogaiḥ sarvarogaharaṃ param
sattvasya golakaṃ dhmātaṃ sasyasaṃyuktakāñjike /
nirvāpya tatkṣaṇenaiva kuṭṭayellohapārayā
saṃpratāpya ghanasthūlakaṇānkṣiptvātha kāñjike /
tatkṣaṇena samāhṛtya kuṭṭayitvā rajaścaret
goghṛtena ca taccūrṇaṃ bharjayetpūrvavastridhā /
dhātrīphalarasaistadvaddhātrīpatrarasena vā
bharjena bharjena kāryaṃ śilāpaṭṭena paṣeṇam /
tataḥ punarnavāvāsārasaiḥ kāñjikamiśritaiḥ
prapuṭeddaśavārāṇi daśavārāṇi gandhakaiḥ /
evaṃ saṃśodhitaṃ vyomasattvaṃ sarvaguṇottaram
yatheṣṭaṃ viniyoktavyaṃ jāraṇe ca rasāyane /
drutayo naiva nirdiṣṭāḥ śāstre dṛṣṭā api dṛḍham /
vinā śaṃbhoḥ prasādena na sidhyanti kadācana
vellavyoṣasamanvitaṃ ghṛtayutaṃ vallonmitaṃ sevitaṃ divyābhraṃ kṣayapāṇḍuruggrahaṇikāśūlāmakuṣṭhāmayam /
jūrtiṃ śvāsagadaṃ pramehamaruciṃ kāsāmayaṃ durdharaṃ mandāgniṃ jaṭharavyathāṃ vijayate yogairaśeṣāmayān
atha vaikrāntaḥ -
aṣṭāsraścāṣṭaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ /
śuddhamiśritavarṇaiś ca yukto vaikrānta ucyate
śveto raktaś ca pītaś ca nīlaḥ pārāpatacchaviḥ /
śyāmalaḥ kṛṣṇavarṇaś ca karburaścāṣṭadhā hi saḥ
āyuḥpradaś ca balavarṇakaro 'tivṛṣyaḥ /
prajñāpradaḥ sakaladoṣagadāpahārī /
dīptāgnikṛtpavisamānaguṇastarasvī /
vaikrāntakaḥ khalu vapurbalalohakārī
rasāyaneṣu sarveṣu pūrvagaṇyaḥ pratāpavān /
vajrasthāne niyoktavyo vaikrāntaḥ sarvadoṣahā
[granthāntare daityendro māhiṣaḥ siddhaḥ sahadevasamudbhavaḥ] /
durgā bhagavatī devī taṃ śūlena vyamardayat
tasya raktaṃ tu patitaṃ yatra yatra sthitaṃ bhuvi /
tatra tatra tu vaikrāntaṃ vajrākāraṃ mahārasam
vindhyasya dakṣiṇe vāsti hyuttare vāsti sarvataḥ /
vikṛntayati lohāni tena vaikrāntakaḥ smṛtaḥ
śvetaḥ pītastathā rakto nīlaḥ pārāvataprabhaḥ /
mayūrakaṇṭhasadṛśaścānyo marakataprabhaḥ
dehasiddhikaraṃ kṛṣṇaṃ pīte pītaṃ site sitam /
sarvārthasiddhidaṃ raktaṃ tathā marakataprabham
śeṣe dve niṣphale varjye vaikrāntamiti saptadhā
athāharaṇavidhiḥ -
yatra kṣetre sthitaṃ caiva vaikrāntaṃ tatra bhairavam /
vināyakaṃ ca saṃpūjya gṛhṇīyācchuddhamānasaḥ
vaikrānto vajrasadṛśo dehalohakaro mataḥ /
viṣaghno rasarājaś ca jvarakuṣṭhakṣyapraṇut
vaikrāntakāḥ syustridinaṃ viśuddhāḥ saṃsveditāḥ kṣārapaṭūni datvā /
amleṣu mūtreṣu kulattharambhānīre 'thavā kodravavāripakvāḥ
kulatthakvāthasaṃsvinno vaikrāntaḥ pariśudhyati /
mriyate 'ṣṭapuṭairgandhanimbukadravasaṃyutaḥ
vaikrānteṣu ca tapteṣu hayamūtraṃ vinikṣipet /
paunaḥpunyena vā kuryāddravaṃ datvā puṭaṃ tvanu
bhasmībhūtaṃ tu vaikrāntaṃ vajrasthāne niyojayet /
mokṣamoraṭapālāśakṣāragomūtrabhāvitam
vajrakandaniśākalkaphalacūrṇasamanvitam /
tatkalkaṃ ṭaṅkaṇaṃ lākṣācūrṇaṃ vaikrāntasaṃbhavam
navasārasamāyuktaṃ meṣaśṛṅgīdravānvitaṃ /
piṇḍitaṃ mūkamūṣasthaṃ dhmāpitaṃ ca haṭhāgninā
tatraiva patate sattvaṃ vaikrāntasya na saṃśayaḥ /
sattvapātanayogena marditaś ca vaṭīkṛtaḥ /
mūṣāstho ghaṭikādhmāto vaikrāntaḥ sattvamutsṛjet
bhasmatvaṃ samupāgato vikṛtako hemnā mṛtenānvitaḥ pādāṃśena kaṇājyavellasahito guñjāmitaḥ sevitaḥ /
yakṣmāṇaṃ jaraṇaṃ ca pāṇḍugudajaṃ śvāsaṃ ca kāsāmayaṃ duṣṭāṃ ca grahaṇīmuraḥkṣatamukhānrogāñjayyeddehakṛt
sūtabhasmārdhasaṃyuktaṃ nīlavaikrāntabhasmakaṃ /
mṛtābhrasattvamubhayostulitaṃ parimarditam
kṣaudrājyasaṃyutaṃ prātarguñjāmātraṃ niṣevitam /
nihanti sakalānrogāndurjayānanyabheṣajaiḥ /
triḥsaptadivasairn.Rṇāṃ gaṅgāmbha iva pātakam
atha mākṣikam -
suvarṇaśailaprabhavo viṣṇunā kāñcano rasaḥ /
tāpyāṃ kirātacīneṣu yavaneṣu ca nirmitaḥ
tāpyaḥ sūryāṃśusaṃtapto mādhave māsi dṛśyate /
madhuraḥ kāñcanābhāsaḥ sāmlo rajatasaṃnibhaḥ
kiṃcitkaṣāyamadhuraḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ /
tatsevanājjarāvyādhiviṣairna paribhūyate
mākṣiko dvividho hemamākṣikastāramākṣikaḥ /
tatrādyaṃ mākṣikaṃ kānyakubjotthaṃ svarṇasaṃnibhaṃ
tapatītīrasaṃbhūtaṃ pañcavarṇasuvarṇavat /
pāṣāṇabahalaḥ proktastārākhyo 'lpaguṇātmakaḥ
mākṣīkadhātuḥ sakalāmayaghnaḥ prāṇo rasendrasya paraṃ hi vṛṣyaḥ /
durmelalohadvayamelanaś ca guṇottaraḥ sarvarasāyanāgryaḥ
eraṇḍatailaluṅgāmbusiddhaṃ śudhyati mākṣikaṃ /
siddhaṃ vā kadalīkandatoyena ghaṭikādvayam
taptaṃ kṣiptaṃ varākvāthe śuddhimāyāti mākṣikam /
mātuluṅgāmbugandhābhyāṃ piṣṭaṃ mūṣodare sthitam
pañcakroḍapuṭairdagdhaṃ mriyate mākṣikaṃ khalu /
eraṇḍasnehagavyājairmātuluṅgarasena vā
kharparasthaṃ dṛḍhaṃ pakvaṃ jāyate dhātusaṃnibham /
evaṃ mṛtaṃ rase yojyaṃ rasāyanavidhāvapi
triṃśāṃśanāgasaṃyuktaṃ kṣārairamlaiś ca vartitam /
dhmātaṃ prakaṭamūṣāyāṃ sattvaṃ muñcati mākṣikam
saptavāraṃ paridrāvya kṣiptaṃ nirguṇḍikārase /
mākṣīkasattvasaṃmiśraṃ nāgaṃ naśyati niścitam
kṣaudragandharvatailābhyāṃ gomūtreṇa ghṛtena ca /
kadalīkandasāreṇa bhāvitaṃ mākṣikaṃ muhuḥ
mūṣāyāṃ muñcati dhmātaṃ sattvaṃ śulbanibhaṃ mṛdu
guñjābījasamacchāyaṃ drutadrāvaṃ ca śītalam /
tāpyasattvaṃ viśuddhaṃ taddehalohakaraṃ param
mākṣīkasattvena rasendrapiṣṭaṃ kṛtvā vilīne ca baliṃ nidhāya /
saṃmiśrya saṃmardya ca khalvamadhye nikṣipya sattvaṃ drutimabhrakasya
vidhāya golaṃ lavaṇākhyayantre paceddinārdhaṃ mṛduvahninā ca /
svataḥ suśītaṃ paricūrṇya samyagvallonmitaṃ vyoṣaviḍaṅgayuktam
saṃsevitaṃ kṣaudrayutaṃ nihanti jarāṃ sarogāṃ tvapamṛtyumeva /
duḥsādhyarogānapi saptavāsarairnaitena tulyo 'sti sudhāraso 'pi
eraṇḍotthena tailena guñjākṣaudraṃ ca ṭaṅkakaṇam /
marditaṃ tasya vāpena sattvaṃ mākṣīkajaṃ dravet
atha vimalaḥ -
vimalastrividhaḥ prokto hemādyastārapūrvakaḥ /
tṛtīyaḥ kāṃsyavimalastattatkāntyā sa lakṣyate
vartulaḥ koṇasaṃyuktaḥ snigdhaś ca phalakānvitaḥ /
marutpittaharo vṛṣyo vimalo 'tirasāyanaḥ
pūrvo hemakriyāsūkto dvitīyo rūpyakṛnmataḥ /
tṛtīyo bheṣaje teṣu pūrvapūrvo guṇottaraḥ
āṭarūṣajale svinno vimalo vimalo bhavet /
jambīrasvarase svinno meṣaśṛṅgīrase 'thavā
āyāti śuddhiṃ vimalo dhātavaś ca yathā pare /
gandhāśmalakucāmlaiś ca mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ
saṭaṅkalakucadrāvairmeṣaśṛṅgyāś ca bhasmanā /
piṣṭo mūṣodare liptaḥ saṃśoṣya ca nirudhya ca
ṣaṭprasthakokilairdhmāto vimalaḥ sīsasaṃnibhah /
sattvaṃ muñcati tadyukto rasaḥ syātsa rasāyanaḥ
vimalaṃ śigrutoyena kāṅkṣīkāsīsaṭaṅkaṇam /
vajrakandasamāyuktaṃ bhāvitaṃ kadalīrasaiḥ
mokṣakakṣārasaṃyuktaṃ dhmāpitaṃ mūkamūṣagam /
sattvaṃ candrārkasaṃkāśaṃ patate nātra saṃśayaḥ
tatsattvaṃ sūtasaṃyuktaṃ piṣṭaṃ kṛtvā sumarditam /
vilīne gandhake kṣiptvā jārayettriguṇālakaṃ
śilāṃ pañcaguṇāṃ cāpi vālukāyantrake khalu /
tārabhasmadaśāṃśena tāvadvaikrāntakaṃ mṛtaṃ
sarvamekatra saṃcūrṇya paṭena parigālya ca /
nikṣipya kūpikāmadhye paripūrya prayatnataḥ
līḍho vyoṣavarānvito vimalako yukto ghṛtaiḥ sevito hanyāddurbhagakṛjjvarāñśvayathukaṃ pāṇḍupramehārucīḥ /
mūlārtiṃ grahaṇīṃ ca śūlamatulaṃ yakṣmāmayaṃ kāmalāṃ sarvānpittamarudgadānkimaparairyogairaśeṣāmayān
iti vimalaḥ //
atha śilādhātuḥ -
śilādhāturdvidhā prokto gomūtrādyo rasāyanaḥ /
karpūrapūrvakaścānyastatrādyo dvividhaḥ punaḥ
sasattvaścaiva niḥsattvastayoḥ pūrvo guṇādhikaḥ /
grīṣme tīvrārkataptebhyaḥ pādebhyo himabhūbhṛtaḥ
svarṇarūpyārkagarbhebhyaḥ śilādhāturviniḥsaret /
svarṇagarbhagirerjāto japāpuṣpanibho guruḥ
sasvalpatiktaḥ susvāduḥ paramaṃ tadrasāyanam /
rūpyagarbhagirerjātaṃ madhuraṃ pāṇḍuraṃ guru
śilājaṃ pittarogaghnaṃ viśeṣātpāṇḍurogahṛt /
tāmragarbhaṃ girerjātaṃ nīlavarṇaṃ ghanaṃ guru
śilājaṃ kaphavātaghnaṃ tiktoṣṇaṃ kṣayarogahṛt /
vahnau kṣiptaṃ bhavedyattalliṅgākāramadhūmakam /
salile 'tha vilīnaṃ ca tacchuddhaṃ hi śilājatu
nūnaṃ sajvarapāṇḍuśophaśamanaṃ mehāgnimāndyāpahaṃ medaśchedakaraṃ ca yakṣmaśamanaṃ śūlāmayonmūlanam /
gulmaplīhavināśanaṃ jaṭharahṛcchūlaghnamāmāpahaṃ sarvatvaggadanāśanaṃ kimaparaṃ dehe ca lohe hitam
rasoparasasūtendraratnaloheṣu ye guṇāḥ /
vasanti te śilādhātau jarāmṛtyujigīṣayā
kṣārāmlagojalairdhautaṃ śudhyatyeva śilājatu /
śilādhātuṃ ca dugdhena triphalāmārkavadravaiḥ
lohapātre vinikṣipya śodhayedatiyatnataḥ /
kṣārāmlaguggulopetaiḥ svedanīyantramadhyagaiḥ
sveditaṃ ghaṭikāmānācchilādhātu viśudhyati /
śilayā gandhatālābhyāṃ mātuluṅgarasena ca
puṭitaṃ hi śilādhātu mriyate 'ṣṭagiriṇḍakaiḥ
bhasmībhūtaśilodbhavaṃ samatulaṃ kāntaṃ ca vaikrāntakaṃ yuktaṃ ca triphalākaṭutrikaghṛtairvallena tulyaṃ bhajet /
pāṇḍau yakṣmagade tathāgnisadane meheṣu mūlāmaye gulmaplīhamahodare bahuvidhe śūle ca yonyāmaye
seveta yadi ṣaṇmāsaṃ rasāyanavidhānataḥ /
valīpalitanirmukto jīvedvarṣaśataṃ sukhī
piṣṭaṃ drāvaṇavargeṇa sāmlena girisaṃbhavam /
kṣiptvā mūṣodare ruddhvā gāḍhairdhmātaṃ hi kokilaiḥ
sattvaṃ muñcecchilādhātuḥ śvasanairlohasaṃnibham /
pāṇḍuraṃ sikatākāraṃ karpūrādyaṃ śilājatu
mūtrakṛcchrāśmarīmehakāmalāpāṇḍunāśanam /
elātoyena saṃbhinnaṃ siddhaṃ śuddhimupaiti tat /
naitasya māraṇaṃ sattvapātanaṃ vihitaṃ buddhaiḥ
atha sasyakaḥ -
pītvā hālāhalaṃ vāntaṃ pītāmṛtagarutmatā /
viṣeṇāmṛtayuktena girau marakatāhvaye
tadvāntaṃ hi ghanībhūtaṃ saṃjātaṃ sasyakaṃ khalu /
mayūrakaṇṭhasacchāyaṃ bhārāḍhyamatiśasyate
dravyaṃ viṣayutaṃ yattaddravyādhikaguṇaṃ bhavet /
hālāhalaṃ sudhāyuktaṃ sudhādhikaguṇaṃ tathā
niḥśeṣadoṣaviṣahṛdgadaśūlamūlakuṣṭhāmlapaittikavibandhaharaṃ paraṃ ca /
rasāyanaṃ vamanarekakaraṃ garaghnaṃ śvitrāpahaṃ gaditamatra mayūratuttham
sasyakaṃ śuddhimāpnoti raktavargeṇa bhāvitam /
snehavargeṇa saṃsiktaṃ saptavāramadūṣitam
dolāyantreṇa susvinnaṃ sasyakaṃ praharatrayam /
gomahiṣyājamūtreṣu śuddhyate pañcakharparam
lakucadrāvagandhāśmaṭaṅkaṇena samanvitam /
nirudhya mūṣikāmadhye mriyate kaukvuṭaiḥ puṭaiḥ
sasyakasya tu cūrṇaṃ tu pādasaubhāgyasaṃyutam /
karañjatailamadhyasthaṃ dinamekaṃ nidhāpayet
andhamūṣāsyamadhyasthaṃ dhmāpayetkokilatrayam /
indragopākṛti caiva sattvaṃ bhavati śobhanam
nimbudravālpaṭaṅkābhyāṃ mūṣāmadhye nirudhya ca /
tāmrarūpaṃ paridhmātaṃ sattvaṃ muñcati sasyakam
śuddhaṃ sasyaṃ śilākrāntaṃ pūrvabheṣajasaṃyutam /
nānāvidhānayogena sattvaṃ muñcati niścitam
sattvametatsamādāya kharabhūnāgasattvabhuk /
tanmudrikā kṛtasparśā śūlaghnī tatkṣanādbhavet
carācaraṃ viṣaṃ bhūtaḍākinīdṛggataṃ jayet /
mudrikeyaṃ vidhātavyā dṛṣṭapratyayakārikā
rāmavatsomasenānīmudrite 'pi tathākṣaram /
himālayottare pārśve aśvakarṇo mahādrumaḥ
tatra śūlaṃ samutpannaṃ tatraiva vilayaṃ gatam /
mantreṇānena mudrāmbho nipītaṃ saptamantritam
sadyaḥ śūlaharaṃ proktamiti bhālukibhāṣitam /
anayā mudrayā taptaṃ tailamagnau suniścitam
lepitaṃ hanti vegena śūlaṃ yatra kvacidbhavet /
sadyaḥ sūtikaraṃ nāryāḥ sadyo netrarujāpaham
atha capalaḥ -
gauraḥ śveto 'ruṇaḥ kṛṣṇaścapalastu caturvidhaḥ /
hemābhaścaiva tārābho viśeṣādrasabandhanaḥ
śeṣau tu madhyau lākṣāvacchīghradrāvau tu niṣphalau /
vaṇgavaddravate vahnau capalastena kīrtitaḥ
capalo lekhanaḥ snigdho dehalohakaro mataḥ /
rasarājasahāyaḥ syāttiktoṣṇamadhuro mataḥ
capalaḥ sphaṭikacchāyaḥ ṣaḍasrī snigdhako guruḥ /
tridoṣaghno 'tivṛṣyaś ca rasabandhavidhāyakaḥ /
mahāraseṣu kaiściddhi capalaḥ parikīrtitaḥ
jambīrakarkoṭakaśṛṅgaverairvibhāvanābhiścapalasya śuddhiḥ
śailaṃ tu cūrṇayitvā tu dhānyāmlopaviṣairviṣaiḥ /
piṇḍaṃ baddhvā tu vidhivatpātayeccapalaṃ tathā
atha rasakaḥ -
rasako dvividhaḥ prokto durduraḥ kāravellakaḥ /
sadalo durduraḥ prokto nirdalaḥ kāravellakaḥ
sattvapāte śubhaḥ pūrvo dvitīyaścauṣadhādiṣu /
rasakaḥ sarvamehaghnaḥ kaphapittavināśanaḥ
netrarogakṣayaghnaś ca lohapāradarañjanaḥ /
nāgārjunena saṃdiṣṭau rasaś ca rasakāvubhau
śreṣṭhau siddharasau khyātau dehalohakarau param /
rasaś ca rasakaś cobhau yenāgnisahanau kṛtau
dehalohamayī siddhirdāsī tasya na saṃśayaḥ /
kaṭukālābuniryāsa āloḍya rasakaṃ pacet
śuddhaṃ doṣavinirmuktaṃ pītavarṇaṃ tu jāyate /
kharparaḥ parisaṃtaptaḥ saptavāraṃ nimajjitaḥ
bījapūrarasasyāntarnirmalatvaṃ samaśnute /
nṛmūtre vāśvamūtre vā takre vā kāñjike 'thavā
pratāpya majjitaṃ samyakkharparaṃ pariśuddhyati /
naramūtre sthito māsaṃ rasako rañjayeddhruvam
śuddhatāmraṃ rasaṃ tāraṃ śuddhasvarṇaprabhaṃ yathā /
haridrātriphalārālāsindhudhūmaiḥ saṭaṅkaṇaiḥ
sāruṣkaraiś ca pādāṃśaiḥ sāmlaiḥ saṃmardya kharparam /
liptaṃ vṛntākamūṣāyāṃ śoṣayitvā nirudhya ca
mūṣāmukhopari nyasya kharparaṃ pradhamettataḥ /
kharpare prahṛte jvālā bhavennīlā sitā yadi
tadā saṃdaṃśato mūṣāṃ ghṛtvā kṛtvā tvadhomukhīm /
śanairāsphālayedbhūmau yathā nālaṃ na bhajyate
vaṅgābhaṃ patitaṃ sattvaṃ samādāya niyojayet /
evaṃ tricaturairvāraiḥ sarvaṃ sattvaṃ viniḥsaret
sābhayājatubhūnāganiśādhūmajaṭaṅkaṇam /
mūkamūṣāgataṃ dhmātaṃ śuddhaṃ sattvaṃ vimuñcati
lākṣāguḍāsurīpathyāharidrāsarjaṭaṅkaṇaiḥ /
samyaksaṃcūrṇya tatpakvaṃ godugdhena ghṛtena ca
vṛntākamūṣikāmadhye nirudhya guṭikākṛtim /
dhmātvā dhmātvā samākṛṣya ḍhālayitvā śilātale
mattvaṃ vaṅgākṛtiṃ grāhyaṃ rasakasya manoharam /
yadvā jalayutāṃ sthālīṃ nikhanetkoṣṭhikodare
sacchidraṃ tanmukhe mallaṃ tanmukhe 'ghomukhīṃ kṣipet /
mūṣopari śikhitrāṃś ca prakṣipya pradhameddṛḍham
patitaṃ sthālikānīre sattvamādāya yojayet /
tatsattvaṃ tālakopetaṃ prakṣipya khalu kharpare
mardayellohadaṇḍena bhasmībhavati niścitam /
tadbhasma mṛtakāntena samena saha yojayet
aṣṭaguñjāmitaṃ cūrṇaṃ triphalākvāthasaṃyutam /
kāntapātrasthitaṃ rātrau tilajaprativāpakam
niṣevitaṃ nihantyāśu madhumehamapi dhuvam
pittaṃ kṣayaṃ ca pāṇḍuṃ ca śvayathuṃ gulmameva ca /
raktagulmaṃ ca nārīṇāṃ pradaraṃ somarogakam
yonirogānaśeṣāṃś ca viṣamāṃś ca jvarānapi /
rajaḥśūlaṃ ca nārīṇāṃ kāsaṃ śvāsaṃ ca hidhmikām
Original text: Rasaratnasamuccaya · Edition: Krsnaravasarman Vinayaka Bapata, Poona 1890. (Anandasrama Sanskrit Series edition, vol. 19) · Data entry Wieslaw Mical Somadeva Vasudeva Anne Glazier Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0