Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaratnasamuccaya · Chapter 2

2.1

atha dvitīyo 'dhyāyaḥ
[mahārasāḥ]
abhravaikrāntamākṣīkavimalādrijasasyakam /
capalo rasakaśceti jñātvāṣṭau saṃgrahedrasān

2.2

[devyā rajo bhavedgandho dhātuḥ śukraṃ tathābhrakam iti kṣepakaḥ]

2.3

gaurītejaḥ paramamamṛtaṃ vātapittakṣayaghnaṃ prajñābodhi praśamitarujaṃ vṛṣyamāyuṣyamagryam /
balyaṃ snigdhaṃ rucidamakaphaṃ dīpanaṃ śītavīryaṃ tattadyogaiḥ sakalagadahṛdvyoma sūtendrabandhi

2.4

rājahastādadhastādyatsamānītaṃ ghanaṃ khaneḥ /
bhavettaduktaphaladaṃ niḥsattvaṃ niṣphalaṃ param

2.5

pinākaṃ nāgamaṇḍūkaṃ vajramityabhrakaṃ matam /
śvetādivarṇabhedena pratyekaṃ taccaturvidham

2.6

pinākaṃ pāvakottaptaṃ vimuñcati daloccayam /
tatsevitaṃ malaṃ baddhvā mārayatyeva mānavam

2.7

nāgābhraṃ nāgavatkuryāddhvaniṃ pāvakasaṃsthitam /
tadbhuktaṃ kurute kuṣṭhaṃ maṇḍalākhyaṃ na saṃśayaḥ

2.8

utplutyotplutya maṇḍūkaṃ dhmātaṃ patati cābhrakam /
tatkuryādaśmarīrogamasādhyaṃ śastrato 'nyathā

2.9

vajrābhraṃ vahnisaṃtaptaṃ nirmuktāśeṣavaikṛtam /
dehalohakaraṃ tacca sarvarogaharaṃ param

2.10

śvetaṃ raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇamevaṃ caturvidham /
śvetaṃ śvetakriyāsūktaṃ raktābhaṃ raktakarmaṇi /
pītābhamabhrakaṃ yattu śreṣṭhaṃ tatpītakarmaṇi

2.11

caturvidhaṃ varaṃ vyoma yadyapyuktaṃ rasāyane /
tathāpi kṛṣṇavarṇābhraṃ koṭikoṭiguṇādhikam

2.12

snigdhaṃ pṛthudalaṃ varṇasaṃyuktaṃ bhārato 'dhikam /
sukhanirmocyapatraṃ ca tadabhraṃ śastamīritam

2.13

sacandrikaṃ ca kiṭṭābhaṃ vyoma na grāsayedrasaḥ /
grasitaś ca niyojyo 'sau lohe caiva rasāyane

2.14

niścandrikaṃ mṛtaṃ vyoma sevyaṃ sargadeṣu ca /
sevitaṃ candrasaṃyuktaṃ mehaṃ mandānalaṃ caret

2.15

yairuktaṃ yuktinirmuktaiḥ patrābhrakarasāyanam /
tairdṛṣṭaṃ kālakūṭākhyaṃ viṣaṃ jīvanahetave

2.16

sattvārthaṃ sevanārthaṃ ca yojayecchodhitābhrakam /
anyathā tvaguṇaṃ kṛtvā vikarotyeva niścitam

2.17

prataptaṃ saptavārāṇi nikṣiptaṃ kāñjake 'bhrakam /
nirdoṣaṃ jāyate nūnaṃ prakṣiptaṃ vāpi gojale

2.18

triphalākvathite cāpi gavāṃ dugdhe viśeṣataḥ /
tato dhānyābhrakaṃ kṛtvā piṣṭvā matsyākṣikārasaiḥ

2.19

cakrīṃ kṛtvā viśoṣyātha puṭedardhebhake puṭe /
puṭedevaṃ hi ṣaḍvāraṃ paunarnavarasaiḥ saha

2.20

kalāṃśaṭaṅkaṇenāpi saṃmardya kṛtacakrikam /
ardhebhākhyapuṭaistadvatsaptavāraṃ puṭetkhalu

2.21

evaṃ vāsārasenāpi taṇḍulīyarasena ca /
prapuṭetsaptavārāṇi pūrvaproktavidhānataḥ

2.22

evaṃ siddhaṃ ghanaṃ sarvayogeṣu viniyojayet

2.23

cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastrabaddhaṃ hi kāñjike /
niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate

2.24

dhānyābhraṃ kāsamardasya rasena parimarditam /
puṭitaṃ daśavāreṇa mriyate nātra saṃśayaḥ

2.25

tadvanmustārasenāpi tandulīyarasena ca /
pītāmalakasaubhāgyapiṣṭaṃ cakrīkṛtābhrakam

2.26

puṭitaṃ ṣaṣṭivārāṇi sindūrābhaṃ prajāyate /
kṣayādyakhilarogaghnaṃ bhavedrogānupānataḥ

2.27

vaṭamūlatvacaḥ kvāthaistāmbūlīpatrasārataḥ /
vāsāmatsyākṣikābhyāṃ vā mīnākṣyā sakaṭillayā

2.28

payasā vaṭavṛkṣasya marditaṃ puṭitaṃ ghanam /
bhavedviṃśativāreṇa sindūrasadṛśaprabham

2.29

pādāṃśaṭaṅkaṇopetaṃ musalīrasamarditam /
rundhyātkoṣṭyāṃ dṛḍhaṃ dhmātaṃ sattvarūpaṃ bhaved dhanam

2.30

kāsamardaghanadhvānavāsānāṃ ca punarbhuvaḥ /
matsyākṣyāḥ kāṇḍavallyāś ca haṃsapādyā rasaiḥ pṛthak

2.31

piṣṭvā piṣṭvā prayatnena śoṣayeddharmayogataḥ /
palaṃ godhūmacūrṇasya kṣudramatsyāś ca ṭaṅkaṇam

2.32

pratyekamaṣṭamāṃśena datvā datvā vimardayet /
mardane mardane samyakśoṣayedraviraśmibhiḥ

2.33

pañcājaṃ pañcagavyaṃ vā pañcamāhiṣameva ca /
kṣiptvā golānprakurvīta kiṃcittindukato 'dhikān

2.34

payo dadhi ghṛtaṃ mūtraṃ saviṭkaṃ cājamucyate /
adhaḥpātanakoṣṭyāṃ hi dhmātvā sattvaṃ nipātayet

2.35

koṣṭhyāṃ kiṭṭaṃ samāhṛtya vicūrṇya ravakānharet /
tatkiṭṭaṃ svalpaṭaṅkena gomayena vimardya ca

2.36

golānvidhāya saṃśoṣya gharme bhūyo 'pi pūrvavat /
bhūyaḥ kiṭṭaṃ samāhṛtya mṛditvā sattvamāharet

2.37

atha sattvakaṇāṃstāṃstu kvāthayitvāmlakāñjikaiḥ /
śodhanīyagaṇopettaṃ mūṣāmadhye nirudhya ca

2.38

samyagdrutaṃ samāhṛtya dvivāraṃ pradhameddhanam /
iti śuddhaṃ bhavetsattvaṃ yojyaṃ rasarasāyane

2.39

madhutailavasājyeṣu drāvitaṃ parivāpitam /
mṛdu syāddaśavāreṇa sattvaṃ lohādikaṃ kharam

2.40

paṭṭacurṇaṃ vidhāyātha goghṛtena pariplutam /
bharjayetsaptavārāṇi cullīsaṃsthitakharpare

2.41

agnivarṇaṃ bhavedyāvadvāraṃ vāraṃ vicūrṇayet /
tṛṇaṃ kṣiptvā dahedyāvattāvadvā bharjanaṃ caret

2.42

tataḥ sagandhakaṃ piṣṭvā vaṭamūlakaṣāyataḥ /
puṭedviṃśativāreṇa vārāheṇa puṭena hi

2.43

punarviṃśativārāṇi triphalotthakaṣāyataḥ /
triphalāmuṇḍikābhṛṅgapatrapathyākṣamūlakaiḥ

2.44

bhāvayitvā prayoktavyaṃ sarvarogeṣu mātrayā /
sattvābhrātkiṃcidaparaṃ nirvikāraṃ guṇādhikam

2.45

evaṃ cecchatavārāṇi puṭapākena sādhitam /
guṇavajjāyate 'tyarthaṃ paraṃ pācanadīpanam

2.46

gandharvapatratoyena guḍena saha bhāvitam /
adhordhvaṃ vaṭapatrāṇi niścandraṃ tripuṭaiḥ khagam

2.47

kṣudhaṃ karoti cātyarthaṃ guñjārdhamitisevayā /
tattadrogaharairyogaiḥ sarvarogaharaṃ param

2.48

sattvasya golakaṃ dhmātaṃ sasyasaṃyuktakāñjike /
nirvāpya tatkṣaṇenaiva kuṭṭayellohapārayā

2.49

saṃpratāpya ghanasthūlakaṇānkṣiptvātha kāñjike /
tatkṣaṇena samāhṛtya kuṭṭayitvā rajaścaret

2.50

goghṛtena ca taccūrṇaṃ bharjayetpūrvavastridhā /
dhātrīphalarasaistadvaddhātrīpatrarasena vā

2.51

bharjena bharjena kāryaṃ śilāpaṭṭena paṣeṇam /
tataḥ punarnavāvāsārasaiḥ kāñjikamiśritaiḥ

2.52

prapuṭeddaśavārāṇi daśavārāṇi gandhakaiḥ /
evaṃ saṃśodhitaṃ vyomasattvaṃ sarvaguṇottaram

2.53

yatheṣṭaṃ viniyoktavyaṃ jāraṇe ca rasāyane /
drutayo naiva nirdiṣṭāḥ śāstre dṛṣṭā api dṛḍham /
vinā śaṃbhoḥ prasādena na sidhyanti kadācana

2.54

vellavyoṣasamanvitaṃ ghṛtayutaṃ vallonmitaṃ sevitaṃ divyābhraṃ kṣayapāṇḍuruggrahaṇikāśūlāmakuṣṭhāmayam /
jūrtiṃ śvāsagadaṃ pramehamaruciṃ kāsāmayaṃ durdharaṃ mandāgniṃ jaṭharavyathāṃ vijayate yogairaśeṣāmayān

2.55

atha vaikrāntaḥ -
aṣṭāsraścāṣṭaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ /
śuddhamiśritavarṇaiś ca yukto vaikrānta ucyate

2.56

śveto raktaś ca pītaś ca nīlaḥ pārāpatacchaviḥ /
śyāmalaḥ kṛṣṇavarṇaś ca karburaścāṣṭadhā hi saḥ

2.57

āyuḥpradaś ca balavarṇakaro 'tivṛṣyaḥ /
prajñāpradaḥ sakaladoṣagadāpahārī /
dīptāgnikṛtpavisamānaguṇastarasvī /
vaikrāntakaḥ khalu vapurbalalohakārī

2.58

rasāyaneṣu sarveṣu pūrvagaṇyaḥ pratāpavān /
vajrasthāne niyoktavyo vaikrāntaḥ sarvadoṣahā

2.59

[granthāntare daityendro māhiṣaḥ siddhaḥ sahadevasamudbhavaḥ] /
durgā bhagavatī devī taṃ śūlena vyamardayat

2.60

tasya raktaṃ tu patitaṃ yatra yatra sthitaṃ bhuvi /
tatra tatra tu vaikrāntaṃ vajrākāraṃ mahārasam

2.61

vindhyasya dakṣiṇe vāsti hyuttare vāsti sarvataḥ /
vikṛntayati lohāni tena vaikrāntakaḥ smṛtaḥ

2.62

śvetaḥ pītastathā rakto nīlaḥ pārāvataprabhaḥ /
mayūrakaṇṭhasadṛśaścānyo marakataprabhaḥ

2.63

dehasiddhikaraṃ kṛṣṇaṃ pīte pītaṃ site sitam /
sarvārthasiddhidaṃ raktaṃ tathā marakataprabham

2.64

śeṣe dve niṣphale varjye vaikrāntamiti saptadhā

2.65

athāharaṇavidhiḥ -
yatra kṣetre sthitaṃ caiva vaikrāntaṃ tatra bhairavam /
vināyakaṃ ca saṃpūjya gṛhṇīyācchuddhamānasaḥ

2.66

vaikrānto vajrasadṛśo dehalohakaro mataḥ /
viṣaghno rasarājaś ca jvarakuṣṭhakṣyapraṇut

2.67

vaikrāntakāḥ syustridinaṃ viśuddhāḥ saṃsveditāḥ kṣārapaṭūni datvā /
amleṣu mūtreṣu kulattharambhānīre 'thavā kodravavāripakvāḥ

2.68

kulatthakvāthasaṃsvinno vaikrāntaḥ pariśudhyati /
mriyate 'ṣṭapuṭairgandhanimbukadravasaṃyutaḥ

2.69

vaikrānteṣu ca tapteṣu hayamūtraṃ vinikṣipet /
paunaḥpunyena vā kuryāddravaṃ datvā puṭaṃ tvanu

2.70

bhasmībhūtaṃ tu vaikrāntaṃ vajrasthāne niyojayet /
mokṣamoraṭapālāśakṣāragomūtrabhāvitam

2.71

vajrakandaniśākalkaphalacūrṇasamanvitam /
tatkalkaṃ ṭaṅkaṇaṃ lākṣācūrṇaṃ vaikrāntasaṃbhavam

2.72

navasārasamāyuktaṃ meṣaśṛṅgīdravānvitaṃ /
piṇḍitaṃ mūkamūṣasthaṃ dhmāpitaṃ ca haṭhāgninā

2.73

tatraiva patate sattvaṃ vaikrāntasya na saṃśayaḥ /
sattvapātanayogena marditaś ca vaṭīkṛtaḥ /
mūṣāstho ghaṭikādhmāto vaikrāntaḥ sattvamutsṛjet

2.74

bhasmatvaṃ samupāgato vikṛtako hemnā mṛtenānvitaḥ pādāṃśena kaṇājyavellasahito guñjāmitaḥ sevitaḥ /
yakṣmāṇaṃ jaraṇaṃ ca pāṇḍugudajaṃ śvāsaṃ ca kāsāmayaṃ duṣṭāṃ ca grahaṇīmuraḥkṣatamukhānrogāñjayyeddehakṛt

2.75

sūtabhasmārdhasaṃyuktaṃ nīlavaikrāntabhasmakaṃ /
mṛtābhrasattvamubhayostulitaṃ parimarditam

2.76

kṣaudrājyasaṃyutaṃ prātarguñjāmātraṃ niṣevitam /
nihanti sakalānrogāndurjayānanyabheṣajaiḥ /
triḥsaptadivasairn.Rṇāṃ gaṅgāmbha iva pātakam

2.77

atha mākṣikam -
suvarṇaśailaprabhavo viṣṇunā kāñcano rasaḥ /
tāpyāṃ kirātacīneṣu yavaneṣu ca nirmitaḥ

2.78

tāpyaḥ sūryāṃśusaṃtapto mādhave māsi dṛśyate /
madhuraḥ kāñcanābhāsaḥ sāmlo rajatasaṃnibhaḥ

2.79

kiṃcitkaṣāyamadhuraḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ /
tatsevanājjarāvyādhiviṣairna paribhūyate

2.80

mākṣiko dvividho hemamākṣikastāramākṣikaḥ /
tatrādyaṃ mākṣikaṃ kānyakubjotthaṃ svarṇasaṃnibhaṃ

2.81

tapatītīrasaṃbhūtaṃ pañcavarṇasuvarṇavat /
pāṣāṇabahalaḥ proktastārākhyo 'lpaguṇātmakaḥ

2.82

mākṣīkadhātuḥ sakalāmayaghnaḥ prāṇo rasendrasya paraṃ hi vṛṣyaḥ /
durmelalohadvayamelanaś ca guṇottaraḥ sarvarasāyanāgryaḥ

2.83

eraṇḍatailaluṅgāmbusiddhaṃ śudhyati mākṣikaṃ /
siddhaṃ vā kadalīkandatoyena ghaṭikādvayam

2.84

taptaṃ kṣiptaṃ varākvāthe śuddhimāyāti mākṣikam /
mātuluṅgāmbugandhābhyāṃ piṣṭaṃ mūṣodare sthitam

2.85

pañcakroḍapuṭairdagdhaṃ mriyate mākṣikaṃ khalu /
eraṇḍasnehagavyājairmātuluṅgarasena vā

2.86

kharparasthaṃ dṛḍhaṃ pakvaṃ jāyate dhātusaṃnibham /
evaṃ mṛtaṃ rase yojyaṃ rasāyanavidhāvapi

2.87

triṃśāṃśanāgasaṃyuktaṃ kṣārairamlaiś ca vartitam /
dhmātaṃ prakaṭamūṣāyāṃ sattvaṃ muñcati mākṣikam

2.88

saptavāraṃ paridrāvya kṣiptaṃ nirguṇḍikārase /
mākṣīkasattvasaṃmiśraṃ nāgaṃ naśyati niścitam

2.89

kṣaudragandharvatailābhyāṃ gomūtreṇa ghṛtena ca /
kadalīkandasāreṇa bhāvitaṃ mākṣikaṃ muhuḥ

2.90

mūṣāyāṃ muñcati dhmātaṃ sattvaṃ śulbanibhaṃ mṛdu

2.91

guñjābījasamacchāyaṃ drutadrāvaṃ ca śītalam /
tāpyasattvaṃ viśuddhaṃ taddehalohakaraṃ param

2.92

mākṣīkasattvena rasendrapiṣṭaṃ kṛtvā vilīne ca baliṃ nidhāya /
saṃmiśrya saṃmardya ca khalvamadhye nikṣipya sattvaṃ drutimabhrakasya

2.93

vidhāya golaṃ lavaṇākhyayantre paceddinārdhaṃ mṛduvahninā ca /
svataḥ suśītaṃ paricūrṇya samyagvallonmitaṃ vyoṣaviḍaṅgayuktam

2.94

saṃsevitaṃ kṣaudrayutaṃ nihanti jarāṃ sarogāṃ tvapamṛtyumeva /
duḥsādhyarogānapi saptavāsarairnaitena tulyo 'sti sudhāraso 'pi

2.95

eraṇḍotthena tailena guñjākṣaudraṃ ca ṭaṅkakaṇam /
marditaṃ tasya vāpena sattvaṃ mākṣīkajaṃ dravet

2.96

atha vimalaḥ -
vimalastrividhaḥ prokto hemādyastārapūrvakaḥ /
tṛtīyaḥ kāṃsyavimalastattatkāntyā sa lakṣyate

2.97

vartulaḥ koṇasaṃyuktaḥ snigdhaś ca phalakānvitaḥ /
marutpittaharo vṛṣyo vimalo 'tirasāyanaḥ

2.98

pūrvo hemakriyāsūkto dvitīyo rūpyakṛnmataḥ /
tṛtīyo bheṣaje teṣu pūrvapūrvo guṇottaraḥ

2.99

āṭarūṣajale svinno vimalo vimalo bhavet /
jambīrasvarase svinno meṣaśṛṅgīrase 'thavā

2.100

āyāti śuddhiṃ vimalo dhātavaś ca yathā pare /
gandhāśmalakucāmlaiś ca mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ

2.101

saṭaṅkalakucadrāvairmeṣaśṛṅgyāś ca bhasmanā /
piṣṭo mūṣodare liptaḥ saṃśoṣya ca nirudhya ca

2.102

ṣaṭprasthakokilairdhmāto vimalaḥ sīsasaṃnibhah /
sattvaṃ muñcati tadyukto rasaḥ syātsa rasāyanaḥ

2.103

vimalaṃ śigrutoyena kāṅkṣīkāsīsaṭaṅkaṇam /
vajrakandasamāyuktaṃ bhāvitaṃ kadalīrasaiḥ

2.104

mokṣakakṣārasaṃyuktaṃ dhmāpitaṃ mūkamūṣagam /
sattvaṃ candrārkasaṃkāśaṃ patate nātra saṃśayaḥ

2.105

tatsattvaṃ sūtasaṃyuktaṃ piṣṭaṃ kṛtvā sumarditam /
vilīne gandhake kṣiptvā jārayettriguṇālakaṃ
śilāṃ pañcaguṇāṃ cāpi vālukāyantrake khalu /
tārabhasmadaśāṃśena tāvadvaikrāntakaṃ mṛtaṃ

2.107

sarvamekatra saṃcūrṇya paṭena parigālya ca /
nikṣipya kūpikāmadhye paripūrya prayatnataḥ

2.108

līḍho vyoṣavarānvito vimalako yukto ghṛtaiḥ sevito hanyāddurbhagakṛjjvarāñśvayathukaṃ pāṇḍupramehārucīḥ /
mūlārtiṃ grahaṇīṃ ca śūlamatulaṃ yakṣmāmayaṃ kāmalāṃ sarvānpittamarudgadānkimaparairyogairaśeṣāmayān

2.109

iti vimalaḥ //
atha śilādhātuḥ -
śilādhāturdvidhā prokto gomūtrādyo rasāyanaḥ /
karpūrapūrvakaścānyastatrādyo dvividhaḥ punaḥ

2.110

sasattvaścaiva niḥsattvastayoḥ pūrvo guṇādhikaḥ /
grīṣme tīvrārkataptebhyaḥ pādebhyo himabhūbhṛtaḥ

2.111

svarṇarūpyārkagarbhebhyaḥ śilādhāturviniḥsaret /
svarṇagarbhagirerjāto japāpuṣpanibho guruḥ

2.112

sasvalpatiktaḥ susvāduḥ paramaṃ tadrasāyanam /
rūpyagarbhagirerjātaṃ madhuraṃ pāṇḍuraṃ guru

2.113

śilājaṃ pittarogaghnaṃ viśeṣātpāṇḍurogahṛt /
tāmragarbhaṃ girerjātaṃ nīlavarṇaṃ ghanaṃ guru

2.114

śilājaṃ kaphavātaghnaṃ tiktoṣṇaṃ kṣayarogahṛt /
vahnau kṣiptaṃ bhavedyattalliṅgākāramadhūmakam /
salile 'tha vilīnaṃ ca tacchuddhaṃ hi śilājatu

2.115

nūnaṃ sajvarapāṇḍuśophaśamanaṃ mehāgnimāndyāpahaṃ medaśchedakaraṃ ca yakṣmaśamanaṃ śūlāmayonmūlanam /
gulmaplīhavināśanaṃ jaṭharahṛcchūlaghnamāmāpahaṃ sarvatvaggadanāśanaṃ kimaparaṃ dehe ca lohe hitam

2.116

rasoparasasūtendraratnaloheṣu ye guṇāḥ /
vasanti te śilādhātau jarāmṛtyujigīṣayā

2.117

kṣārāmlagojalairdhautaṃ śudhyatyeva śilājatu /
śilādhātuṃ ca dugdhena triphalāmārkavadravaiḥ

2.118

lohapātre vinikṣipya śodhayedatiyatnataḥ /
kṣārāmlaguggulopetaiḥ svedanīyantramadhyagaiḥ

2.119

sveditaṃ ghaṭikāmānācchilādhātu viśudhyati /
śilayā gandhatālābhyāṃ mātuluṅgarasena ca

2.120

puṭitaṃ hi śilādhātu mriyate 'ṣṭagiriṇḍakaiḥ

2.121

bhasmībhūtaśilodbhavaṃ samatulaṃ kāntaṃ ca vaikrāntakaṃ yuktaṃ ca triphalākaṭutrikaghṛtairvallena tulyaṃ bhajet /
pāṇḍau yakṣmagade tathāgnisadane meheṣu mūlāmaye gulmaplīhamahodare bahuvidhe śūle ca yonyāmaye

2.122

seveta yadi ṣaṇmāsaṃ rasāyanavidhānataḥ /
valīpalitanirmukto jīvedvarṣaśataṃ sukhī

2.123

piṣṭaṃ drāvaṇavargeṇa sāmlena girisaṃbhavam /
kṣiptvā mūṣodare ruddhvā gāḍhairdhmātaṃ hi kokilaiḥ

2.124

sattvaṃ muñcecchilādhātuḥ śvasanairlohasaṃnibham /
pāṇḍuraṃ sikatākāraṃ karpūrādyaṃ śilājatu

2.125

mūtrakṛcchrāśmarīmehakāmalāpāṇḍunāśanam /
elātoyena saṃbhinnaṃ siddhaṃ śuddhimupaiti tat /
naitasya māraṇaṃ sattvapātanaṃ vihitaṃ buddhaiḥ

2.126

atha sasyakaḥ -
pītvā hālāhalaṃ vāntaṃ pītāmṛtagarutmatā /
viṣeṇāmṛtayuktena girau marakatāhvaye

2.127

tadvāntaṃ hi ghanībhūtaṃ saṃjātaṃ sasyakaṃ khalu /
mayūrakaṇṭhasacchāyaṃ bhārāḍhyamatiśasyate

2.128

dravyaṃ viṣayutaṃ yattaddravyādhikaguṇaṃ bhavet /
hālāhalaṃ sudhāyuktaṃ sudhādhikaguṇaṃ tathā

2.129

niḥśeṣadoṣaviṣahṛdgadaśūlamūlakuṣṭhāmlapaittikavibandhaharaṃ paraṃ ca /
rasāyanaṃ vamanarekakaraṃ garaghnaṃ śvitrāpahaṃ gaditamatra mayūratuttham

2.130

sasyakaṃ śuddhimāpnoti raktavargeṇa bhāvitam /
snehavargeṇa saṃsiktaṃ saptavāramadūṣitam

2.131

dolāyantreṇa susvinnaṃ sasyakaṃ praharatrayam /
gomahiṣyājamūtreṣu śuddhyate pañcakharparam

2.132

lakucadrāvagandhāśmaṭaṅkaṇena samanvitam /
nirudhya mūṣikāmadhye mriyate kaukvuṭaiḥ puṭaiḥ

2.133

sasyakasya tu cūrṇaṃ tu pādasaubhāgyasaṃyutam /
karañjatailamadhyasthaṃ dinamekaṃ nidhāpayet

2.134

andhamūṣāsyamadhyasthaṃ dhmāpayetkokilatrayam /
indragopākṛti caiva sattvaṃ bhavati śobhanam

2.135

nimbudravālpaṭaṅkābhyāṃ mūṣāmadhye nirudhya ca /
tāmrarūpaṃ paridhmātaṃ sattvaṃ muñcati sasyakam

2.136

śuddhaṃ sasyaṃ śilākrāntaṃ pūrvabheṣajasaṃyutam /
nānāvidhānayogena sattvaṃ muñcati niścitam

2.137

sattvametatsamādāya kharabhūnāgasattvabhuk /
tanmudrikā kṛtasparśā śūlaghnī tatkṣanādbhavet

2.138

carācaraṃ viṣaṃ bhūtaḍākinīdṛggataṃ jayet /
mudrikeyaṃ vidhātavyā dṛṣṭapratyayakārikā

2.139

rāmavatsomasenānīmudrite 'pi tathākṣaram /
himālayottare pārśve aśvakarṇo mahādrumaḥ

2.140

tatra śūlaṃ samutpannaṃ tatraiva vilayaṃ gatam /
mantreṇānena mudrāmbho nipītaṃ saptamantritam

2.141

sadyaḥ śūlaharaṃ proktamiti bhālukibhāṣitam /
anayā mudrayā taptaṃ tailamagnau suniścitam

2.142

lepitaṃ hanti vegena śūlaṃ yatra kvacidbhavet /
sadyaḥ sūtikaraṃ nāryāḥ sadyo netrarujāpaham

2.143

atha capalaḥ -
gauraḥ śveto 'ruṇaḥ kṛṣṇaścapalastu caturvidhaḥ /
hemābhaścaiva tārābho viśeṣādrasabandhanaḥ

2.144

śeṣau tu madhyau lākṣāvacchīghradrāvau tu niṣphalau /
vaṇgavaddravate vahnau capalastena kīrtitaḥ

2.145

capalo lekhanaḥ snigdho dehalohakaro mataḥ /
rasarājasahāyaḥ syāttiktoṣṇamadhuro mataḥ

2.146

capalaḥ sphaṭikacchāyaḥ ṣaḍasrī snigdhako guruḥ /
tridoṣaghno 'tivṛṣyaś ca rasabandhavidhāyakaḥ /
mahāraseṣu kaiściddhi capalaḥ parikīrtitaḥ

2.147

jambīrakarkoṭakaśṛṅgaverairvibhāvanābhiścapalasya śuddhiḥ

2.148

śailaṃ tu cūrṇayitvā tu dhānyāmlopaviṣairviṣaiḥ /
piṇḍaṃ baddhvā tu vidhivatpātayeccapalaṃ tathā

2.149

atha rasakaḥ -
rasako dvividhaḥ prokto durduraḥ kāravellakaḥ /
sadalo durduraḥ prokto nirdalaḥ kāravellakaḥ

2.150

sattvapāte śubhaḥ pūrvo dvitīyaścauṣadhādiṣu /
rasakaḥ sarvamehaghnaḥ kaphapittavināśanaḥ

2.151

netrarogakṣayaghnaś ca lohapāradarañjanaḥ /
nāgārjunena saṃdiṣṭau rasaś ca rasakāvubhau

2.152

śreṣṭhau siddharasau khyātau dehalohakarau param /
rasaś ca rasakaś cobhau yenāgnisahanau kṛtau

2.153

dehalohamayī siddhirdāsī tasya na saṃśayaḥ /
kaṭukālābuniryāsa āloḍya rasakaṃ pacet

2.154

śuddhaṃ doṣavinirmuktaṃ pītavarṇaṃ tu jāyate /
kharparaḥ parisaṃtaptaḥ saptavāraṃ nimajjitaḥ

2.155

bījapūrarasasyāntarnirmalatvaṃ samaśnute /
nṛmūtre vāśvamūtre vā takre vā kāñjike 'thavā

2.156

pratāpya majjitaṃ samyakkharparaṃ pariśuddhyati /
naramūtre sthito māsaṃ rasako rañjayeddhruvam

2.157

śuddhatāmraṃ rasaṃ tāraṃ śuddhasvarṇaprabhaṃ yathā /
haridrātriphalārālāsindhudhūmaiḥ saṭaṅkaṇaiḥ

2.158

sāruṣkaraiś ca pādāṃśaiḥ sāmlaiḥ saṃmardya kharparam /
liptaṃ vṛntākamūṣāyāṃ śoṣayitvā nirudhya ca

2.159

mūṣāmukhopari nyasya kharparaṃ pradhamettataḥ /
kharpare prahṛte jvālā bhavennīlā sitā yadi

2.160

tadā saṃdaṃśato mūṣāṃ ghṛtvā kṛtvā tvadhomukhīm /
śanairāsphālayedbhūmau yathā nālaṃ na bhajyate

2.161

vaṅgābhaṃ patitaṃ sattvaṃ samādāya niyojayet /
evaṃ tricaturairvāraiḥ sarvaṃ sattvaṃ viniḥsaret

2.162

sābhayājatubhūnāganiśādhūmajaṭaṅkaṇam /
mūkamūṣāgataṃ dhmātaṃ śuddhaṃ sattvaṃ vimuñcati

2.163

lākṣāguḍāsurīpathyāharidrāsarjaṭaṅkaṇaiḥ /
samyaksaṃcūrṇya tatpakvaṃ godugdhena ghṛtena ca

2.164

vṛntākamūṣikāmadhye nirudhya guṭikākṛtim /
dhmātvā dhmātvā samākṛṣya ḍhālayitvā śilātale

2.165

mattvaṃ vaṅgākṛtiṃ grāhyaṃ rasakasya manoharam /
yadvā jalayutāṃ sthālīṃ nikhanetkoṣṭhikodare

2.166

sacchidraṃ tanmukhe mallaṃ tanmukhe 'ghomukhīṃ kṣipet /
mūṣopari śikhitrāṃś ca prakṣipya pradhameddṛḍham

2.167

patitaṃ sthālikānīre sattvamādāya yojayet /
tatsattvaṃ tālakopetaṃ prakṣipya khalu kharpare

2.168

mardayellohadaṇḍena bhasmībhavati niścitam /
tadbhasma mṛtakāntena samena saha yojayet

2.169

aṣṭaguñjāmitaṃ cūrṇaṃ triphalākvāthasaṃyutam /
kāntapātrasthitaṃ rātrau tilajaprativāpakam

2.170

niṣevitaṃ nihantyāśu madhumehamapi dhuvam

2.171

pittaṃ kṣayaṃ ca pāṇḍuṃ ca śvayathuṃ gulmameva ca /
raktagulmaṃ ca nārīṇāṃ pradaraṃ somarogakam

2.172

yonirogānaśeṣāṃś ca viṣamāṃś ca jvarānapi /
rajaḥśūlaṃ ca nārīṇāṃ kāsaṃ śvāsaṃ ca hidhmikām

Original text: Rasaratnasamuccaya · Edition: Krsnaravasarman Vinayaka Bapata, Poona 1890. (Anandasrama Sanskrit Series edition, vol. 19) · Data entry Wieslaw Mical Somadeva Vasudeva Anne Glazier Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc