Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 2

અથ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
[મહારસાઃ]
અભ્રવૈક્રાન્તમાક્ષીકવિમલાદ્રિજસસ્યકમ્ ।
ચપલો રસકશ્ચેતિ જ્ઞાત્વાષ્ટૌ સંગ્રહેદ્રસાન્

[દેવ્યા રજો ભવેદ્ગન્ધો ધાતુઃ શુક્રં તથાભ્રકમ્ ઇતિ ક્ષેપકઃ]

ગૌરીતેજઃ પરમમમૃતં વાતપિત્તક્ષયઘ્નં પ્રજ્ઞાબોધિ પ્રશમિતરુજં વૃષ્યમાયુષ્યમગ્ર્યમ્ ।
બલ્યં સ્નિગ્ધં રુચિદમકફં દીપનં શીતવીર્યં તત્તદ્યોગૈઃ સકલગદહૃદ્વ્યોમ સૂતેન્દ્રબન્ધિ

રાજહસ્તાદધસ્તાદ્યત્સમાનીતં ઘનં ખનેઃ ।
ભવેત્તદુક્તફલદં નિઃસત્ત્વં નિષ્ફલં પરમ્

પિનાકં નાગમણ્ડૂકં વજ્રમિત્યભ્રકં મતમ્ ।
શ્વેતાદિવર્ણભેદેન પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્વિધમ્

પિનાકં પાવકોત્તપ્તં વિમુઞ્ચતિ દલોચ્ચયમ્ ।
તત્સેવિતં મલં બદ્ધ્વા મારયત્યેવ માનવમ્

નાગાભ્રં નાગવત્કુર્યાદ્ધ્વનિં પાવકસંસ્થિતમ્ ।
તદ્ભુક્તં કુરુતે કુષ્ઠં મણ્ડલાખ્યં ન સંશયઃ

ઉત્પ્લુત્યોત્પ્લુત્ય મણ્ડૂકં ધ્માતં પતતિ ચાભ્રકમ્ ।
તત્કુર્યાદશ્મરીરોગમસાધ્યં શસ્ત્રતો ઽન્યથા

વજ્રાભ્રં વહ્નિસંતપ્તં નિર્મુક્તાશેષવૈકૃતમ્ ।
દેહલોહકરં તચ્ચ સર્વરોગહરં પરમ્

શ્વેતં રક્તં ચ પીતં ચ કૃષ્ણમેવં ચતુર્વિધમ્ ।
શ્વેતં શ્વેતક્રિયાસૂક્તં રક્તાભં રક્તકર્મણિ ।
પીતાભમભ્રકં યત્તુ શ્રેષ્ઠં તત્પીતકર્મણિ

ચતુર્વિધં વરં વ્યોમ યદ્યપ્યુક્તં રસાયને ।
તથાપિ કૃષ્ણવર્ણાભ્રં કોટિકોટિગુણાધિકમ્

સ્નિગ્ધં પૃથુદલં વર્ણસંયુક્તં ભારતો ઽધિકમ્ ।
સુખનિર્મોચ્યપત્રં ચ તદભ્રં શસ્તમીરિતમ્

સચન્દ્રિકં ચ કિટ્ટાભં વ્યોમ ન ગ્રાસયેદ્રસઃ ।
ગ્રસિતશ્ ચ નિયોજ્યો ઽસૌ લોહે ચૈવ રસાયને

નિશ્ચન્દ્રિકં મૃતં વ્યોમ સેવ્યં સર્ગદેષુ ચ ।
સેવિતં ચન્દ્રસંયુક્તં મેહં મન્દાનલં ચરેત્

યૈરુક્તં યુક્તિનિર્મુક્તૈઃ પત્રાભ્રકરસાયનમ્ ।
તૈર્દૃષ્ટં કાલકૂટાખ્યં વિષં જીવનહેતવે

સત્ત્વાર્થં સેવનાર્થં ચ યોજયેચ્છોધિતાભ્રકમ્ ।
અન્યથા ત્વગુણં કૃત્વા વિકરોત્યેવ નિશ્ચિતમ્

પ્રતપ્તં સપ્તવારાણિ નિક્ષિપ્તં કાઞ્જકે ઽભ્રકમ્ ।
નિર્દોષં જાયતે નૂનં પ્રક્ષિપ્તં વાપિ ગોજલે

ત્રિફલાક્વથિતે ચાપિ ગવાં દુગ્ધે વિશેષતઃ ।
તતો ધાન્યાભ્રકં કૃત્વા પિષ્ટ્વા મત્સ્યાક્ષિકારસૈઃ

ચક્રીં કૃત્વા વિશોષ્યાથ પુટેદર્ધેભકે પુટે ।
પુટેદેવં હિ ષડ્વારં પૌનર્નવરસૈઃ સહ

કલાંશટઙ્કણેનાપિ સંમર્દ્ય કૃતચક્રિકમ્ ।
અર્ધેભાખ્યપુટૈસ્તદ્વત્સપ્તવારં પુટેત્ખલુ

એવં વાસારસેનાપિ તણ્ડુલીયરસેન ચ ।
પ્રપુટેત્સપ્તવારાણિ પૂર્વપ્રોક્તવિધાનતઃ

એવં સિદ્ધં ઘનં સર્વયોગેષુ વિનિયોજયેત્

ચૂર્ણાભ્રં શાલિસંયુક્તં વસ્ત્રબદ્ધં હિ કાઞ્જિકે ।
નિર્યાતં મર્દનાદ્વસ્ત્રાદ્ધાન્યાભ્રમિતિ કથ્યતે

ધાન્યાભ્રં કાસમર્દસ્ય રસેન પરિમર્દિતમ્ ।
પુટિતં દશવારેણ મ્રિયતે નાત્ર સંશયઃ

તદ્વન્મુસ્તારસેનાપિ તન્દુલીયરસેન ચ ।
પીતામલકસૌભાગ્યપિષ્ટં ચક્રીકૃતાભ્રકમ્

પુટિતં ષષ્ટિવારાણિ સિન્દૂરાભં પ્રજાયતે ।
ક્ષયાદ્યખિલરોગઘ્નં ભવેદ્રોગાનુપાનતઃ

વટમૂલત્વચઃ ક્વાથૈસ્તામ્બૂલીપત્રસારતઃ ।
વાસામત્સ્યાક્ષિકાભ્યાં વા મીનાક્ષ્યા સકટિલ્લયા

પયસા વટવૃક્ષસ્ય મર્દિતં પુટિતં ઘનમ્ ।
ભવેદ્વિંશતિવારેણ સિન્દૂરસદૃશપ્રભમ્

પાદાંશટઙ્કણોપેતં મુસલીરસમર્દિતમ્ ।
રુન્ધ્યાત્કોષ્ટ્યાં દૃઢં ધ્માતં સત્ત્વરૂપં ભવેદ્ ધનમ્

કાસમર્દઘનધ્વાનવાસાનાં ચ પુનર્ભુવઃ ।
મત્સ્યાક્ષ્યાઃ કાણ્ડવલ્લ્યાશ્ ચ હંસપાદ્યા રસૈઃ પૃથક્

પિષ્ટ્વા પિષ્ટ્વા પ્રયત્નેન શોષયેદ્ધર્મયોગતઃ ।
પલં ગોધૂમચૂર્ણસ્ય ક્ષુદ્રમત્સ્યાશ્ ચ ટઙ્કણમ્

પ્રત્યેકમષ્ટમાંશેન દત્વા દત્વા વિમર્દયેત્ ।
મર્દને મર્દને સમ્યક્શોષયેદ્રવિરશ્મિભિઃ

પઞ્ચાજં પઞ્ચગવ્યં વા પઞ્ચમાહિષમેવ ચ ।
ક્ષિપ્ત્વા ગોલાન્પ્રકુર્વીત કિંચિત્તિન્દુકતો ઽધિકાન્

પયો દધિ ઘૃતં મૂત્રં સવિટ્કં ચાજમુચ્યતે ।
અધઃપાતનકોષ્ટ્યાં હિ ધ્માત્વા સત્ત્વં નિપાતયેત્

કોષ્ઠ્યાં કિટ્ટં સમાહૃત્ય વિચૂર્ણ્ય રવકાન્હરેત્ ।
તત્કિટ્ટં સ્વલ્પટઙ્કેન ગોમયેન વિમર્દ્ય ચ

ગોલાન્વિધાય સંશોષ્ય ઘર્મે ભૂયો ઽપિ પૂર્વવત્ ।
ભૂયઃ કિટ્ટં સમાહૃત્ય મૃદિત્વા સત્ત્વમાહરેત્

અથ સત્ત્વકણાંસ્તાંસ્તુ ક્વાથયિત્વામ્લકાઞ્જિકૈઃ ।
શોધનીયગણોપેત્તં મૂષામધ્યે નિરુધ્ય ચ

સમ્યગ્દ્રુતં સમાહૃત્ય દ્વિવારં પ્રધમેદ્ધનમ્ ।
ઇતિ શુદ્ધં ભવેત્સત્ત્વં યોજ્યં રસરસાયને

મધુતૈલવસાજ્યેષુ દ્રાવિતં પરિવાપિતમ્ ।
મૃદુ સ્યાદ્દશવારેણ સત્ત્વં લોહાદિકં ખરમ્

પટ્ટચુર્ણં વિધાયાથ ગોઘૃતેન પરિપ્લુતમ્ ।
ભર્જયેત્સપ્તવારાણિ ચુલ્લીસંસ્થિતખર્પરે

અગ્નિવર્ણં ભવેદ્યાવદ્વારં વારં વિચૂર્ણયેત્ ।
તૃણં ક્ષિપ્ત્વા દહેદ્યાવત્તાવદ્વા ભર્જનં ચરેત્

તતઃ સગન્ધકં પિષ્ટ્વા વટમૂલકષાયતઃ ।
પુટેદ્વિંશતિવારેણ વારાહેણ પુટેન હિ

પુનર્વિંશતિવારાણિ ત્રિફલોત્થકષાયતઃ ।
ત્રિફલામુણ્ડિકાભૃઙ્ગપત્રપથ્યાક્ષમૂલકૈઃ

ભાવયિત્વા પ્રયોક્તવ્યં સર્વરોગેષુ માત્રયા ।
સત્ત્વાભ્રાત્કિંચિદપરં નિર્વિકારં ગુણાધિકમ્

એવં ચેચ્છતવારાણિ પુટપાકેન સાધિતમ્ ।
ગુણવજ્જાયતે ઽત્યર્થં પરં પાચનદીપનમ્

ગન્ધર્વપત્રતોયેન ગુડેન સહ ભાવિતમ્ ।
અધોર્ધ્વં વટપત્રાણિ નિશ્ચન્દ્રં ત્રિપુટૈઃ ખગમ્

ક્ષુધં કરોતિ ચાત્યર્થં ગુઞ્જાર્ધમિતિસેવયા ।
તત્તદ્રોગહરૈર્યોગૈઃ સર્વરોગહરં પરમ્

સત્ત્વસ્ય ગોલકં ધ્માતં સસ્યસંયુક્તકાઞ્જિકે ।
નિર્વાપ્ય તત્ક્ષણેનૈવ કુટ્ટયેલ્લોહપારયા

સંપ્રતાપ્ય ઘનસ્થૂલકણાન્ક્ષિપ્ત્વાથ કાઞ્જિકે ।
તત્ક્ષણેન સમાહૃત્ય કુટ્ટયિત્વા રજશ્ચરેત્

ગોઘૃતેન ચ તચ્ચૂર્ણં ભર્જયેત્પૂર્વવસ્ત્રિધા ।
ધાત્રીફલરસૈસ્તદ્વદ્ધાત્રીપત્રરસેન વા

ભર્જેન ભર્જેન કાર્યં શિલાપટ્ટેન પષેણમ્ ।
તતઃ પુનર્નવાવાસારસૈઃ કાઞ્જિકમિશ્રિતૈઃ

પ્રપુટેદ્દશવારાણિ દશવારાણિ ગન્ધકૈઃ ।
એવં સંશોધિતં વ્યોમસત્ત્વં સર્વગુણોત્તરમ્

યથેષ્ટં વિનિયોક્તવ્યં જારણે ચ રસાયને ।
દ્રુતયો નૈવ નિર્દિષ્ટાઃ શાસ્ત્રે દૃષ્ટા અપિ દૃઢમ્ ।
વિના શંભોઃ પ્રસાદેન ન સિધ્યન્તિ કદાચન

વેલ્લવ્યોષસમન્વિતં ઘૃતયુતં વલ્લોન્મિતં સેવિતં દિવ્યાભ્રં ક્ષયપાણ્ડુરુગ્ગ્રહણિકાશૂલામકુષ્ઠામયમ્ ।
જૂર્તિં શ્વાસગદં પ્રમેહમરુચિં કાસામયં દુર્ધરં મન્દાગ્નિં જઠરવ્યથાં વિજયતે યોગૈરશેષામયાન્

અથ વૈક્રાન્તઃ -
અષ્ટાસ્રશ્ચાષ્ટફલકઃ ષટ્કોણો મસૃણો ગુરુઃ ।
શુદ્ધમિશ્રિતવર્ણૈશ્ ચ યુક્તો વૈક્રાન્ત ઉચ્યતે

શ્વેતો રક્તશ્ ચ પીતશ્ ચ નીલઃ પારાપતચ્છવિઃ ।
શ્યામલઃ કૃષ્ણવર્ણશ્ ચ કર્બુરશ્ચાષ્ટધા હિ સઃ

આયુઃપ્રદશ્ ચ બલવર્ણકરો ઽતિવૃષ્યઃ ।
પ્રજ્ઞાપ્રદઃ સકલદોષગદાપહારી ।
દીપ્તાગ્નિકૃત્પવિસમાનગુણસ્તરસ્વી ।
વૈક્રાન્તકઃ ખલુ વપુર્બલલોહકારી

રસાયનેષુ સર્વેષુ પૂર્વગણ્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
વજ્રસ્થાને નિયોક્તવ્યો વૈક્રાન્તઃ સર્વદોષહા

[ગ્રન્થાન્તરે દૈત્યેન્દ્રો માહિષઃ સિદ્ધઃ સહદેવસમુદ્ભવઃ] ।
દુર્ગા ભગવતી દેવી તં શૂલેન વ્યમર્દયત્

તસ્ય રક્તં તુ પતિતં યત્ર યત્ર સ્થિતં ભુવિ ।
તત્ર તત્ર તુ વૈક્રાન્તં વજ્રાકારં મહારસમ્

વિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણે વાસ્તિ હ્યુત્તરે વાસ્તિ સર્વતઃ ।
વિકૃન્તયતિ લોહાનિ તેન વૈક્રાન્તકઃ સ્મૃતઃ

શ્વેતઃ પીતસ્તથા રક્તો નીલઃ પારાવતપ્રભઃ ।
મયૂરકણ્ઠસદૃશશ્ચાન્યો મરકતપ્રભઃ

દેહસિદ્ધિકરં કૃષ્ણં પીતે પીતં સિતે સિતમ્ ।
સર્વાર્થસિદ્ધિદં રક્તં તથા મરકતપ્રભમ્

શેષે દ્વે નિષ્ફલે વર્જ્યે વૈક્રાન્તમિતિ સપ્તધા

અથાહરણવિધિઃ -
યત્ર ક્ષેત્રે સ્થિતં ચૈવ વૈક્રાન્તં તત્ર ભૈરવમ્ ।
વિનાયકં ચ સંપૂજ્ય ગૃહ્ણીયાચ્છુદ્ધમાનસઃ

વૈક્રાન્તો વજ્રસદૃશો દેહલોહકરો મતઃ ।
વિષઘ્નો રસરાજશ્ ચ જ્વરકુષ્ઠક્ષ્યપ્રણુત્

વૈક્રાન્તકાઃ સ્યુસ્ત્રિદિનં વિશુદ્ધાઃ સંસ્વેદિતાઃ ક્ષારપટૂનિ દત્વા ।
અમ્લેષુ મૂત્રેષુ કુલત્થરમ્ભાનીરે ઽથવા કોદ્રવવારિપક્વાઃ

કુલત્થક્વાથસંસ્વિન્નો વૈક્રાન્તઃ પરિશુધ્યતિ ।
મ્રિયતે ઽષ્ટપુટૈર્ગન્ધનિમ્બુકદ્રવસંયુતઃ

વૈક્રાન્તેષુ ચ તપ્તેષુ હયમૂત્રં વિનિક્ષિપેત્ ।
પૌનઃપુન્યેન વા કુર્યાદ્દ્રવં દત્વા પુટં ત્વનુ

ભસ્મીભૂતં તુ વૈક્રાન્તં વજ્રસ્થાને નિયોજયેત્ ।
મોક્ષમોરટપાલાશક્ષારગોમૂત્રભાવિતમ્

વજ્રકન્દનિશાકલ્કફલચૂર્ણસમન્વિતમ્ ।
તત્કલ્કં ટઙ્કણં લાક્ષાચૂર્ણં વૈક્રાન્તસંભવમ્

નવસારસમાયુક્તં મેષશૃઙ્ગીદ્રવાન્વિતં ।
પિણ્ડિતં મૂકમૂષસ્થં ધ્માપિતં ચ હઠાગ્નિના

તત્રૈવ પતતે સત્ત્વં વૈક્રાન્તસ્ય ન સંશયઃ ।
સત્ત્વપાતનયોગેન મર્દિતશ્ ચ વટીકૃતઃ ।
મૂષાસ્થો ઘટિકાધ્માતો વૈક્રાન્તઃ સત્ત્વમુત્સૃજેત્

ભસ્મત્વં સમુપાગતો વિકૃતકો હેમ્ના મૃતેનાન્વિતઃ પાદાંશેન કણાજ્યવેલ્લસહિતો ગુઞ્જામિતઃ સેવિતઃ ।
યક્ષ્માણં જરણં ચ પાણ્ડુગુદજં શ્વાસં ચ કાસામયં દુષ્ટાં ચ ગ્રહણીમુરઃક્ષતમુખાન્રોગાઞ્જય્યેદ્દેહકૃત્

સૂતભસ્માર્ધસંયુક્તં નીલવૈક્રાન્તભસ્મકં ।
મૃતાભ્રસત્ત્વમુભયોસ્તુલિતં પરિમર્દિતમ્

ક્ષૌદ્રાજ્યસંયુતં પ્રાતર્ગુઞ્જામાત્રં નિષેવિતમ્ ।
નિહન્તિ સકલાન્રોગાન્દુર્જયાનન્યભેષજૈઃ ।
ત્રિઃસપ્તદિવસૈર્ન્.ર્ણાં ગઙ્ગામ્ભ ઇવ પાતકમ્

અથ માક્ષિકમ્ -
સુવર્ણશૈલપ્રભવો વિષ્ણુના કાઞ્ચનો રસઃ ।
તાપ્યાં કિરાતચીનેષુ યવનેષુ ચ નિર્મિતઃ

તાપ્યઃ સૂર્યાંશુસંતપ્તો માધવે માસિ દૃશ્યતે ।
મધુરઃ કાઞ્ચનાભાસઃ સામ્લો રજતસંનિભઃ

કિંચિત્કષાયમધુરઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ ।
તત્સેવનાજ્જરાવ્યાધિવિષૈર્ન પરિભૂયતે

માક્ષિકો દ્વિવિધો હેમમાક્ષિકસ્તારમાક્ષિકઃ ।
તત્રાદ્યં માક્ષિકં કાન્યકુબ્જોત્થં સ્વર્ણસંનિભં

તપતીતીરસંભૂતં પઞ્ચવર્ણસુવર્ણવત્ ।
પાષાણબહલઃ પ્રોક્તસ્તારાખ્યો ઽલ્પગુણાત્મકઃ

માક્ષીકધાતુઃ સકલામયઘ્નઃ પ્રાણો રસેન્દ્રસ્ય પરં હિ વૃષ્યઃ ।
દુર્મેલલોહદ્વયમેલનશ્ ચ ગુણોત્તરઃ સર્વરસાયનાગ્ર્યઃ

એરણ્ડતૈલલુઙ્ગામ્બુસિદ્ધં શુધ્યતિ માક્ષિકં ।
સિદ્ધં વા કદલીકન્દતોયેન ઘટિકાદ્વયમ્

તપ્તં ક્ષિપ્તં વરાક્વાથે શુદ્ધિમાયાતિ માક્ષિકમ્ ।
માતુલુઙ્ગામ્બુગન્ધાભ્યાં પિષ્ટં મૂષોદરે સ્થિતમ્

પઞ્ચક્રોડપુટૈર્દગ્ધં મ્રિયતે માક્ષિકં ખલુ ।
એરણ્ડસ્નેહગવ્યાજૈર્માતુલુઙ્ગરસેન વા

ખર્પરસ્થં દૃઢં પક્વં જાયતે ધાતુસંનિભમ્ ।
એવં મૃતં રસે યોજ્યં રસાયનવિધાવપિ

ત્રિંશાંશનાગસંયુક્તં ક્ષારૈરમ્લૈશ્ ચ વર્તિતમ્ ।
ધ્માતં પ્રકટમૂષાયાં સત્ત્વં મુઞ્ચતિ માક્ષિકમ્

સપ્તવારં પરિદ્રાવ્ય ક્ષિપ્તં નિર્ગુણ્ડિકારસે ।
માક્ષીકસત્ત્વસંમિશ્રં નાગં નશ્યતિ નિશ્ચિતમ્

ક્ષૌદ્રગન્ધર્વતૈલાભ્યાં ગોમૂત્રેણ ઘૃતેન ચ ।
કદલીકન્દસારેણ ભાવિતં માક્ષિકં મુહુઃ

મૂષાયાં મુઞ્ચતિ ધ્માતં સત્ત્વં શુલ્બનિભં મૃદુ

ગુઞ્જાબીજસમચ્છાયં દ્રુતદ્રાવં ચ શીતલમ્ ।
તાપ્યસત્ત્વં વિશુદ્ધં તદ્દેહલોહકરં પરમ્

માક્ષીકસત્ત્વેન રસેન્દ્રપિષ્ટં કૃત્વા વિલીને ચ બલિં નિધાય ।
સંમિશ્ર્ય સંમર્દ્ય ચ ખલ્વમધ્યે નિક્ષિપ્ય સત્ત્વં દ્રુતિમભ્રકસ્ય

વિધાય ગોલં લવણાખ્યયન્ત્રે પચેદ્દિનાર્ધં મૃદુવહ્નિના ચ ।
સ્વતઃ સુશીતં પરિચૂર્ણ્ય સમ્યગ્વલ્લોન્મિતં વ્યોષવિડઙ્ગયુક્તમ્

સંસેવિતં ક્ષૌદ્રયુતં નિહન્તિ જરાં સરોગાં ત્વપમૃત્યુમેવ ।
દુઃસાધ્યરોગાનપિ સપ્તવાસરૈર્નૈતેન તુલ્યો ઽસ્તિ સુધારસો ઽપિ

એરણ્ડોત્થેન તૈલેન ગુઞ્જાક્ષૌદ્રં ચ ટઙ્કકણમ્ ।
મર્દિતં તસ્ય વાપેન સત્ત્વં માક્ષીકજં દ્રવેત્

અથ વિમલઃ -
વિમલસ્ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો હેમાદ્યસ્તારપૂર્વકઃ ।
તૃતીયઃ કાંસ્યવિમલસ્તત્તત્કાન્ત્યા સ લક્ષ્યતે

વર્તુલઃ કોણસંયુક્તઃ સ્નિગ્ધશ્ ચ ફલકાન્વિતઃ ।
મરુત્પિત્તહરો વૃષ્યો વિમલો ઽતિરસાયનઃ

પૂર્વો હેમક્રિયાસૂક્તો દ્વિતીયો રૂપ્યકૃન્મતઃ ।
તૃતીયો ભેષજે તેષુ પૂર્વપૂર્વો ગુણોત્તરઃ

આટરૂષજલે સ્વિન્નો વિમલો વિમલો ભવેત્ ।
જમ્બીરસ્વરસે સ્વિન્નો મેષશૃઙ્ગીરસે ઽથવા

આયાતિ શુદ્ધિં વિમલો ધાતવશ્ ચ યથા પરે ।
ગન્ધાશ્મલકુચામ્લૈશ્ ચ મ્રિયતે દશભિઃ પુટૈઃ

સટઙ્કલકુચદ્રાવૈર્મેષશૃઙ્ગ્યાશ્ ચ ભસ્મના ।
પિષ્ટો મૂષોદરે લિપ્તઃ સંશોષ્ય ચ નિરુધ્ય ચ

ષટ્પ્રસ્થકોકિલૈર્ધ્માતો વિમલઃ સીસસંનિભહ્ ।
સત્ત્વં મુઞ્ચતિ તદ્યુક્તો રસઃ સ્યાત્સ રસાયનઃ

વિમલં શિગ્રુતોયેન કાઙ્ક્ષીકાસીસટઙ્કણમ્ ।
વજ્રકન્દસમાયુક્તં ભાવિતં કદલીરસૈઃ

મોક્ષકક્ષારસંયુક્તં ધ્માપિતં મૂકમૂષગમ્ ।
સત્ત્વં ચન્દ્રાર્કસંકાશં પતતે નાત્ર સંશયઃ

તત્સત્ત્વં સૂતસંયુક્તં પિષ્ટં કૃત્વા સુમર્દિતમ્ ।
વિલીને ગન્ધકે ક્ષિપ્ત્વા જારયેત્ત્રિગુણાલકં
શિલાં પઞ્ચગુણાં ચાપિ વાલુકાયન્ત્રકે ખલુ ।
તારભસ્મદશાંશેન તાવદ્વૈક્રાન્તકં મૃતં

સર્વમેકત્ર સંચૂર્ણ્ય પટેન પરિગાલ્ય ચ ।
નિક્ષિપ્ય કૂપિકામધ્યે પરિપૂર્ય પ્રયત્નતઃ

લીઢો વ્યોષવરાન્વિતો વિમલકો યુક્તો ઘૃતૈઃ સેવિતો હન્યાદ્દુર્ભગકૃજ્જ્વરાઞ્શ્વયથુકં પાણ્ડુપ્રમેહારુચીઃ ।
મૂલાર્તિં ગ્રહણીં ચ શૂલમતુલં યક્ષ્મામયં કામલાં સર્વાન્પિત્તમરુદ્ગદાન્કિમપરૈર્યોગૈરશેષામયાન્

ઇતિ વિમલઃ ॥
અથ શિલાધાતુઃ -
શિલાધાતુર્દ્વિધા પ્રોક્તો ગોમૂત્રાદ્યો રસાયનઃ ।
કર્પૂરપૂર્વકશ્ચાન્યસ્તત્રાદ્યો દ્વિવિધઃ પુનઃ

સસત્ત્વશ્ચૈવ નિઃસત્ત્વસ્તયોઃ પૂર્વો ગુણાધિકઃ ।
ગ્રીષ્મે તીવ્રાર્કતપ્તેભ્યઃ પાદેભ્યો હિમભૂભૃતઃ

સ્વર્ણરૂપ્યાર્કગર્ભેભ્યઃ શિલાધાતુર્વિનિઃસરેત્ ।
સ્વર્ણગર્ભગિરેર્જાતો જપાપુષ્પનિભો ગુરુઃ

સસ્વલ્પતિક્તઃ સુસ્વાદુઃ પરમં તદ્રસાયનમ્ ।
રૂપ્યગર્ભગિરેર્જાતં મધુરં પાણ્ડુરં ગુરુ

શિલાજં પિત્તરોગઘ્નં વિશેષાત્પાણ્ડુરોગહૃત્ ।
તામ્રગર્ભં ગિરેર્જાતં નીલવર્ણં ઘનં ગુરુ

શિલાજં કફવાતઘ્નં તિક્તોષ્ણં ક્ષયરોગહૃત્ ।
વહ્નૌ ક્ષિપ્તં ભવેદ્યત્તલ્લિઙ્ગાકારમધૂમકમ્ ।
સલિલે ઽથ વિલીનં ચ તચ્છુદ્ધં હિ શિલાજતુ

નૂનં સજ્વરપાણ્ડુશોફશમનં મેહાગ્નિમાન્દ્યાપહં મેદશ્છેદકરં ચ યક્ષ્મશમનં શૂલામયોન્મૂલનમ્ ।
ગુલ્મપ્લીહવિનાશનં જઠરહૃચ્છૂલઘ્નમામાપહં સર્વત્વગ્ગદનાશનં કિમપરં દેહે ચ લોહે હિતમ્

રસોપરસસૂતેન્દ્રરત્નલોહેષુ યે ગુણાઃ ।
વસન્તિ તે શિલાધાતૌ જરામૃત્યુજિગીષયા

ક્ષારામ્લગોજલૈર્ધૌતં શુધ્યત્યેવ શિલાજતુ ।
શિલાધાતું ચ દુગ્ધેન ત્રિફલામાર્કવદ્રવૈઃ

લોહપાત્રે વિનિક્ષિપ્ય શોધયેદતિયત્નતઃ ।
ક્ષારામ્લગુગ્ગુલોપેતૈઃ સ્વેદનીયન્ત્રમધ્યગૈઃ

સ્વેદિતં ઘટિકામાનાચ્છિલાધાતુ વિશુધ્યતિ ।
શિલયા ગન્ધતાલાભ્યાં માતુલુઙ્ગરસેન ચ

પુટિતં હિ શિલાધાતુ મ્રિયતે ઽષ્ટગિરિણ્ડકૈઃ

ભસ્મીભૂતશિલોદ્ભવં સમતુલં કાન્તં ચ વૈક્રાન્તકં યુક્તં ચ ત્રિફલાકટુત્રિકઘૃતૈર્વલ્લેન તુલ્યં ભજેત્ ।
પાણ્ડૌ યક્ષ્મગદે તથાગ્નિસદને મેહેષુ મૂલામયે ગુલ્મપ્લીહમહોદરે બહુવિધે શૂલે ચ યોન્યામયે

સેવેત યદિ ષણ્માસં રસાયનવિધાનતઃ ।
વલીપલિતનિર્મુક્તો જીવેદ્વર્ષશતં સુખી

પિષ્ટં દ્રાવણવર્ગેણ સામ્લેન ગિરિસંભવમ્ ।
ક્ષિપ્ત્વા મૂષોદરે રુદ્ધ્વા ગાઢૈર્ધ્માતં હિ કોકિલૈઃ

સત્ત્વં મુઞ્ચેચ્છિલાધાતુઃ શ્વસનૈર્લોહસંનિભમ્ ।
પાણ્ડુરં સિકતાકારં કર્પૂરાદ્યં શિલાજતુ

મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીમેહકામલાપાણ્ડુનાશનમ્ ।
એલાતોયેન સંભિન્નં સિદ્ધં શુદ્ધિમુપૈતિ તત્ ।
નૈતસ્ય મારણં સત્ત્વપાતનં વિહિતં બુદ્ધૈઃ

અથ સસ્યકઃ -
પીત્વા હાલાહલં વાન્તં પીતામૃતગરુત્મતા ।
વિષેણામૃતયુક્તેન ગિરૌ મરકતાહ્વયે

તદ્વાન્તં હિ ઘનીભૂતં સંજાતં સસ્યકં ખલુ ।
મયૂરકણ્ઠસચ્છાયં ભારાઢ્યમતિશસ્યતે

દ્રવ્યં વિષયુતં યત્તદ્દ્રવ્યાધિકગુણં ભવેત્ ।
હાલાહલં સુધાયુક્તં સુધાધિકગુણં તથા

નિઃશેષદોષવિષહૃદ્ગદશૂલમૂલકુષ્ઠામ્લપૈત્તિકવિબન્ધહરં પરં ચ ।
રસાયનં વમનરેકકરં ગરઘ્નં શ્વિત્રાપહં ગદિતમત્ર મયૂરતુત્થમ્

સસ્યકં શુદ્ધિમાપ્નોતિ રક્તવર્ગેણ ભાવિતમ્ ।
સ્નેહવર્ગેણ સંસિક્તં સપ્તવારમદૂષિતમ્

દોલાયન્ત્રેણ સુસ્વિન્નં સસ્યકં પ્રહરત્રયમ્ ।
ગોમહિષ્યાજમૂત્રેષુ શુદ્ધ્યતે પઞ્ચખર્પરમ્

લકુચદ્રાવગન્ધાશ્મટઙ્કણેન સમન્વિતમ્ ।
નિરુધ્ય મૂષિકામધ્યે મ્રિયતે કૌક્વુટૈઃ પુટૈઃ

સસ્યકસ્ય તુ ચૂર્ણં તુ પાદસૌભાગ્યસંયુતમ્ ।
કરઞ્જતૈલમધ્યસ્થં દિનમેકં નિધાપયેત્

અન્ધમૂષાસ્યમધ્યસ્થં ધ્માપયેત્કોકિલત્રયમ્ ।
ઇન્દ્રગોપાકૃતિ ચૈવ સત્ત્વં ભવતિ શોભનમ્

નિમ્બુદ્રવાલ્પટઙ્કાભ્યાં મૂષામધ્યે નિરુધ્ય ચ ।
તામ્રરૂપં પરિધ્માતં સત્ત્વં મુઞ્ચતિ સસ્યકમ્

શુદ્ધં સસ્યં શિલાક્રાન્તં પૂર્વભેષજસંયુતમ્ ।
નાનાવિધાનયોગેન સત્ત્વં મુઞ્ચતિ નિશ્ચિતમ્

સત્ત્વમેતત્સમાદાય ખરભૂનાગસત્ત્વભુક્ ।
તન્મુદ્રિકા કૃતસ્પર્શા શૂલઘ્ની તત્ક્ષનાદ્ભવેત્

ચરાચરં વિષં ભૂતડાકિનીદૃગ્ગતં જયેત્ ।
મુદ્રિકેયં વિધાતવ્યા દૃષ્ટપ્રત્યયકારિકા

રામવત્સોમસેનાનીમુદ્રિતે ઽપિ તથાક્ષરમ્ ।
હિમાલયોત્તરે પાર્શ્વે અશ્વકર્ણો મહાદ્રુમઃ

તત્ર શૂલં સમુત્પન્નં તત્રૈવ વિલયં ગતમ્ ।
મન્ત્રેણાનેન મુદ્રામ્ભો નિપીતં સપ્તમન્ત્રિતમ્

સદ્યઃ શૂલહરં પ્રોક્તમિતિ ભાલુકિભાષિતમ્ ।
અનયા મુદ્રયા તપ્તં તૈલમગ્નૌ સુનિશ્ચિતમ્

લેપિતં હન્તિ વેગેન શૂલં યત્ર ક્વચિદ્ભવેત્ ।
સદ્યઃ સૂતિકરં નાર્યાઃ સદ્યો નેત્રરુજાપહમ્

અથ ચપલઃ -
ગૌરઃ શ્વેતો ઽરુણઃ કૃષ્ણશ્ચપલસ્તુ ચતુર્વિધઃ ।
હેમાભશ્ચૈવ તારાભો વિશેષાદ્રસબન્ધનઃ

શેષૌ તુ મધ્યૌ લાક્ષાવચ્છીઘ્રદ્રાવૌ તુ નિષ્ફલૌ ।
વણ્ગવદ્દ્રવતે વહ્નૌ ચપલસ્તેન કીર્તિતઃ

ચપલો લેખનઃ સ્નિગ્ધો દેહલોહકરો મતઃ ।
રસરાજસહાયઃ સ્યાત્તિક્તોષ્ણમધુરો મતઃ

ચપલઃ સ્ફટિકચ્છાયઃ ષડસ્રી સ્નિગ્ધકો ગુરુઃ ।
ત્રિદોષઘ્નો ઽતિવૃષ્યશ્ ચ રસબન્ધવિધાયકઃ ।
મહારસેષુ કૈશ્ચિદ્ધિ ચપલઃ પરિકીર્તિતઃ

જમ્બીરકર્કોટકશૃઙ્ગવેરૈર્વિભાવનાભિશ્ચપલસ્ય શુદ્ધિઃ

શૈલં તુ ચૂર્ણયિત્વા તુ ધાન્યામ્લોપવિષૈર્વિષૈઃ ।
પિણ્ડં બદ્ધ્વા તુ વિધિવત્પાતયેચ્ચપલં તથા

અથ રસકઃ -
રસકો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો દુર્દુરઃ કારવેલ્લકઃ ।
સદલો દુર્દુરઃ પ્રોક્તો નિર્દલઃ કારવેલ્લકઃ

સત્ત્વપાતે શુભઃ પૂર્વો દ્વિતીયશ્ચૌષધાદિષુ ।
રસકઃ સર્વમેહઘ્નઃ કફપિત્તવિનાશનઃ

નેત્રરોગક્ષયઘ્નશ્ ચ લોહપારદરઞ્જનઃ ।
નાગાર્જુનેન સંદિષ્ટૌ રસશ્ ચ રસકાવુભૌ

શ્રેષ્ઠૌ સિદ્ધરસૌ ખ્યાતૌ દેહલોહકરૌ પરમ્ ।
રસશ્ ચ રસકશ્ ચોભૌ યેનાગ્નિસહનૌ કૃતૌ

દેહલોહમયી સિદ્ધિર્દાસી તસ્ય ન સંશયઃ ।
કટુકાલાબુનિર્યાસ આલોડ્ય રસકં પચેત્

શુદ્ધં દોષવિનિર્મુક્તં પીતવર્ણં તુ જાયતે ।
ખર્પરઃ પરિસંતપ્તઃ સપ્તવારં નિમજ્જિતઃ

બીજપૂરરસસ્યાન્તર્નિર્મલત્વં સમશ્નુતે ।
નૃમૂત્રે વાશ્વમૂત્રે વા તક્રે વા કાઞ્જિકે ઽથવા

પ્રતાપ્ય મજ્જિતં સમ્યક્ખર્પરં પરિશુદ્ધ્યતિ ।
નરમૂત્રે સ્થિતો માસં રસકો રઞ્જયેદ્ધ્રુવમ્

શુદ્ધતામ્રં રસં તારં શુદ્ધસ્વર્ણપ્રભં યથા ।
હરિદ્રાત્રિફલારાલાસિન્ધુધૂમૈઃ સટઙ્કણૈઃ

સારુષ્કરૈશ્ ચ પાદાંશૈઃ સામ્લૈઃ સંમર્દ્ય ખર્પરમ્ ।
લિપ્તં વૃન્તાકમૂષાયાં શોષયિત્વા નિરુધ્ય ચ

મૂષામુખોપરિ ન્યસ્ય ખર્પરં પ્રધમેત્તતઃ ।
ખર્પરે પ્રહૃતે જ્વાલા ભવેન્નીલા સિતા યદિ

તદા સંદંશતો મૂષાં ઘૃત્વા કૃત્વા ત્વધોમુખીમ્ ।
શનૈરાસ્ફાલયેદ્ભૂમૌ યથા નાલં ન ભજ્યતે

વઙ્ગાભં પતિતં સત્ત્વં સમાદાય નિયોજયેત્ ।
એવં ત્રિચતુરૈર્વારૈઃ સર્વં સત્ત્વં વિનિઃસરેત્

સાભયાજતુભૂનાગનિશાધૂમજટઙ્કણમ્ ।
મૂકમૂષાગતં ધ્માતં શુદ્ધં સત્ત્વં વિમુઞ્ચતિ

લાક્ષાગુડાસુરીપથ્યાહરિદ્રાસર્જટઙ્કણૈઃ ।
સમ્યક્સંચૂર્ણ્ય તત્પક્વં ગોદુગ્ધેન ઘૃતેન ચ

વૃન્તાકમૂષિકામધ્યે નિરુધ્ય ગુટિકાકૃતિમ્ ।
ધ્માત્વા ધ્માત્વા સમાકૃષ્ય ઢાલયિત્વા શિલાતલે

મત્ત્વં વઙ્ગાકૃતિં ગ્રાહ્યં રસકસ્ય મનોહરમ્ ।
યદ્વા જલયુતાં સ્થાલીં નિખનેત્કોષ્ઠિકોદરે

સચ્છિદ્રં તન્મુખે મલ્લં તન્મુખે ઽઘોમુખીં ક્ષિપેત્ ।
મૂષોપરિ શિખિત્રાંશ્ ચ પ્રક્ષિપ્ય પ્રધમેદ્દૃઢમ્

પતિતં સ્થાલિકાનીરે સત્ત્વમાદાય યોજયેત્ ।
તત્સત્ત્વં તાલકોપેતં પ્રક્ષિપ્ય ખલુ ખર્પરે

મર્દયેલ્લોહદણ્ડેન ભસ્મીભવતિ નિશ્ચિતમ્ ।
તદ્ભસ્મ મૃતકાન્તેન સમેન સહ યોજયેત્

અષ્ટગુઞ્જામિતં ચૂર્ણં ત્રિફલાક્વાથસંયુતમ્ ।
કાન્તપાત્રસ્થિતં રાત્રૌ તિલજપ્રતિવાપકમ્

નિષેવિતં નિહન્ત્યાશુ મધુમેહમપિ ધુવમ્

પિત્તં ક્ષયં ચ પાણ્ડું ચ શ્વયથું ગુલ્મમેવ ચ ।
રક્તગુલ્મં ચ નારીણાં પ્રદરં સોમરોગકમ્

યોનિરોગાનશેષાંશ્ ચ વિષમાંશ્ ચ જ્વરાનપિ ।
રજઃશૂલં ચ નારીણાં કાસં શ્વાસં ચ હિધ્મિકામ્