Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaratnasamuccaya · Chapter 1

1.1

śrīḥ
oṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ |
atha rasaratnasamuccayaḥ |
rasotpattirnāma prathamo 'dhyāyaḥ |
yasyānandabhavena maṅgalakalāsaṃbhāvitena sphura- dhāmnā siddharasāmṛtena karuṇāvīkṣāsudhāsindhunā /
bhaktānāṃ prabhavaprasaṃhṛtijarārāgādirogāḥ kṣaṇā- cchāntiṃ yānti jagatpradhānabhiṣaje tasmai parasmai namaḥ

1.2

ādimaścandrasenaś ca laṅkeśaś caviśāradaḥ /
kapālī mattamāṇḍavyau bhāskaraḥ śūrasenakaḥ

1.3

ratnakośaś ca śaṃbhuś ca sāttviko naravāhanaḥ /
indrado gomukhaścaiva kambalirvyāḍireva ca

1.4

nāgārjunaḥ surānando nāgabodhiryaśodhanaḥ /
khaṇḍaḥ kāpāliko brahmā govindo lampako hariḥ

1.5

saptaviṃśatisaṃkhyākā rasasiddhipradāyakāḥ /
rasāṅkuśo bhairavaś ca nandī svacchandabhairavaḥ

1.6

manthānabhairavaścaiva kākacaṇḍīśvarastathā /
vāsudeva ṛṣiḥ śṛṅgaḥ kriyātantrasamuccayī

1.7

rasendratilako yogī bhālukī maithilāhvayaḥ /
mahādevo narendraś ca vāsudevo harīśvaraḥ

1.8

eteṣāṃ kriyate 'nyeṣāṃ tantrāṇyālokya saṃgrahaḥ /
rasānāmatha siddhānāṃ cikitsārthopayoginām

1.9

sūnunā siṃhaguptasya rasaratnasamuccayaḥ /
rasoparasalohāni yantrādikaraṇāni ca

1.10

śuddhyarthamapi lohānāṃ tantrādikaraṇāni ca /
śuddhiḥ sattvaṃ drutirbhasma- karaṇaṃ ca pravakṣyate

1.11

asti nīhāranilayo mahānuttaradiṅmukhe /
uttuṅgaśṛṅgasaṃghāta- laṅghitābhro mahīdharaḥ

1.12

viśrāmāya viyanmārga- vilaṅghanaghanaśramaḥ /
avatīrṇa iva kṣoṇīṃ śaradambumucāṃ gaṇaḥ

1.13

rāśirāśīviṣādhīśa- phaṇāphalakarociṣām /
bhittvā bhuvamivottīrṇo yo vibhāti bhṛśonnataḥ

1.14

jvaladauṣadhayo yasya nitambamaṇibhūmayaḥ /
naktamuddāmataḍitām anukurvanti vārmucām

1.15

kaṭake saṃcarantīnāṃ yasya kinnarayoṣitām /
pādeṣu dhāturāgeṇa lākṣākṛtyamanuṣṭhitam

1.16

avataṃsitaśītāṃśur ācchāditadigambaraḥ /
yo guhādhigato lokair girīśa iti gīyate

1.17

nimīlitadṛśo nityaṃ munayo yasya sānuṣu /
pratyakṣayanti giriśam avāṅmanasagocaram

1.18

śilātalapratihatair yasya nirjharaśīkaraiḥ /
ahanyapi nirīkṣante yakṣāstārāṅkitaṃ nabhaḥ

1.19

nīhārapavanodreka- niḥsahā yatra puruṣāḥ /
nijastrīṇāṃ niṣevante kucoṣmāṇaṃ nirantaram

1.20

saṃcaran kaṭake yasya nidāghe 'pi divākaraḥ /
uddāmahimaruddhoṣmā na śītāṃśorvibhidyate

1.21

guhāgṛheṣu kastūrī- mṛganābhisugandhiṣu /
gāyanti yatra kinnaryo gaurīpariṇayotsavam

1.22

cakāsti tatra jagatām ādidevo maheśvaraḥ /
rasātmanā jagattrātuṃ jāto yasmānmahārasaḥ

1.23

śatāśvamedhena kṛtena puṇyaṃ gokoṭibhiḥ svarṇasahasradānāt /
nṛṇāṃ bhavet sūtakadarśanena yat sarvatīrtheṣu kṛtābhiṣekāt

1.24

vidhāya rasaliṅgaṃ yo bhaktiyuktaḥ samarcayet /
jagattritayaliṅgānāṃ pūjāphalamavāpnuyāt

1.25

bhakṣaṇaṃ sparśanaṃ dānaṃ dhyānaṃ ca paripūjanam /
pañcadhā rasapūjoktā mahāpātakanāśinī

1.26

hanti bhakṣaṇamātreṇa pūrvajanmāghasaṃbhavam /
rogasaṃghamaśeṣāṇāṃ narāṇāṃ nātra saṃśayaḥ

1.27

pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ sadyo naśyati dehinām /
sugandhapiṣṭasūtena yadi śaṃbhurvilepitaḥ

1.28

abhrakaṃ truṭimātraṃ yo rasasya parijārayet /
śatakratuphalaṃ tasya bhavedityabravīcchivaḥ

1.29

yaś ca nindati sūtendraṃ śaṃbhostejaḥ parātparam /
sa patennarake ghore yāvatkalpavikalpanā

1.30

rogibhyo yo rasaṃ datte śuddhipākasamanvitam /
tulādānāśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti śāśvatam

1.31

siddhe rase kariṣyāmi nirdāridryagadaṃ jagat /
rasadhyānamidaṃ proktaṃ brahmahatyādipāpanut

1.32

abhragrāso hi sūtasya naivedyaṃ parikīrtitam /
rasasyetyarcanaṃ kṛtvā prāpnuyātkratujaṃ phalam

1.33

udare saṃsthite sūte yasyotkrāmati jīvitam /
sa mukto duṣkṛtādghorāt prayāti paramaṃ padam

1.34

mūrchitvā harati rujaṃ bandhanam anubhūya muktido bhavati /
amarīkaroti hi mṛtaḥ ko 'nyaḥ karuṇākaraḥ sūtāt

1.35

suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kilāsādhyam /
śvitraṃ tad api ca śamayati yas tasmāt kaḥ pavitrataraḥ sūtāt

1.36

rasabandha eva dhanyaḥ prārambhe yasya satatamitikaraṇā /
setsyati rase kariṣye mahīmahaṃ nirjarāmaraṇām

1.37

sukṛtaphalaṃ tāvadidaṃ sukule yajjanma dhīś ca tatrāpi /
sāpi ca sakalamahītalatulanaphalā bhūtalaṃ ca suvidheyam

1.38

bhūtalavidheyatāyāḥ phalamarthāste ca vividhabhogaphalāḥ /
bhogāś ca santi śarīre tadanityamato vṛthā sakalaṃ

1.39

iti dhanaśarīrabhogānmatvānityānsadaiva yatanīyam /
muktau sāca jñanāttaccābhyāsātsa ca sthire dehe

1.40

tatsthairye na samarthaṃ rasāyanaṃ kimapi mūlalohādi /
svayamasthirasvabhāvaṃ dāhyaṃ kledyaṃ ca śoṣyaṃ ca

1.41

kāṣṭhauṣadhyo nāge nāgo vaṅge 'tha vaṅgamapi śulbe /
śulbaṃ tāre tāraṃ kanake kanakaṃ ca līyate sūte

1.42

amṛtatvaṃ hi bhajante haramūrtau yogino yathā līnāḥ /
tadvatkavalitagagane rasarāje hemalohādyāḥ

1.43

paramātmanīva satataṃ bhavati layo yatra sarvasattvānām /
eko 'sau rasarājaḥ śarīramajarāmaraṃ kurute

1.44

sthiradehe 'bhyāsavaśātprāpya jñānaṃ guṇāṣṭakopetam /
prāpnoti brahmapadaṃ na punarbhavavāsajanmaduḥkhāni

1.45

ekāṃśena jagadyugapadavaṣṭabhyāvasthitaṃ paraṃ jyotiḥ /
pādaistribhistadamṛtaṃ sulabhaṃ na viraktimātreṇa

1.46

na hi dehena kathaṃcidvyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa /
kṣaṇabhaṅgureṇa sūkṣmaṃ tadbrahmopāsituṃ śakyam

1.47

nāmāpi dehasiddhe ko gṛṇhīyādvinā śarīreṇa /
yadyogagamyamamalaṃ manaso 'pi na gocaraṃ tattvaṃ

1.48

yajñāddānāttapaso vedādhyayanāddamātsadācārāt /
atyantabhūyasī kila yogavaśādātmasaṃvittiḥ

1.49

bhrūyugamadhyagataṃ yacchikhividyutsūryavajjagadbhāsi /
keṣāṃcitpuṇyadṛśāmunmīlati cinmayaṃ paraṃ jyotiḥ

1.50

paramānandaikarasaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvamavikalpam /
vigalitasakalakleśaṃ jñeyaṃ śāntaṃ svasaṃvedyam

1.51

tasminnādhāya manaḥ sphuradakhilaṃ cinmayaṃ jagatpaśyan /
utsannakarmabandho brahmatvamihaiva cāpnoti

1.52

rāgadveṣavimuktāḥ satyācārā mṛṣārahitāḥ /
sarvatra nirviśeṣā bhavanti cidbrahmasaṃsparśāt

1.53

tiṣṭhantyaṇimādiyutā vilasaddehāḥ sadoditānandāḥ /
brahmasvabhāvamamṛtaṃ saṃprāptāścaiva kṛtakṛtyāḥ

1.54

āyatanaṃ vidyānāṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇām /
śreyaḥ paraṃ kimanyaccharīramajarāmaraṃ vihāyaikam

1.55

pratyakṣeṇa pramāṇena yo na jānāti sūtakam /
adṛṣṭavigrahaṃ devaṃ kathaṃ jñāsyati cinmayam

1.56

yajjarayā jarjaritaṃ kāsaśvāsādiduḥkhavivaśaṃ ca /
yogyaṃ tanna samādhau pratihatabuddhīndriyaprasaram

1.57

bālaḥ ṣoḍaśavarṣo viṣayarasāsvādalampaṭaḥ parataḥ /
yātaviveko vṛddho martyaḥ kathamāpnuyānmuktim

1.58

asminneva śarīre yeṣāṃ paramātmano na saṃvedaḥ /
dehatyāgādūrdhvaṃ teṣāṃ tadbrahma dūrataram

1.59

brahmādayo yatante tasmindivyāṃ tanuṃ samāśritya /
jīvanmuktāścānye kalpāntasthāyino munayaḥ

1.60

tasmājjīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā prathamam /
divyā tanurvidheyā haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt

1.62

śaile 'smiñśivayoḥ prītyā parasparajigīṣayā /
saṃpravṛtte ca saṃbhoge trilokīkṣobhakāriṇi 61 //
vinivārayituṃ vahniḥ saṃbhogaṃ preṣitaḥ suraiḥ /
kāṅkṣamāṇaistayoḥ putraṃ tārakāsuramārakam

1.63

kapotarūpiṇaṃ prāptaṃ himavatkandare 'nalam /
apakṣibhāvasaṃkṣubdhaṃ smaralīlāvilokinam

1.64

taṃ dṛṣṭvā lajjitaḥ śaṃbhurvirataḥ suratāttadā /
pracyutaścaramo dhāturgṛhītaḥ śūlapāṇinā

1.65

prakṣipto vadane vahnergaṅgāyāmapi so 'patat /
bahiḥ kṣiptastayā so 'pi paridandahyamānayā

1.66

saṃjātāstanmalādhānāddhātavaḥ siddhihetavaḥ /
yāvadagnimukhādreto nyapatadbhūrisārataḥ

1.67

śatayojananimnāṃstānkṛtvā kūpāṃstu pañca ca /
tadāprabhṛti kūpasthaṃ tadretaḥ pañcadhābhavat

1.68

raso rasendraḥ sūtaś ca pārado miśrakastathā /
iti pañcavidho jātaḥ kṣetrabhedena śaṃbhujaḥ

1.69

raso rakto vinirmuktaḥ sarvadoṣai rasāyanaḥ /
saṃjātāstridaśāstena nīrujā nirjarāmarāḥ

1.70

rasendro doṣanirmuktaḥ śyāvo rūkṣo 'ticañcalaḥ /
rasāyino 'bhavaṃstena nāgā mṛtyujarojjhitāḥ

1.71

devairnāgaiś ca tau kūpau pūritau mṛdbhiraśmabhiḥ /
tadāprabhṛti lokānāṃ tau jātāvatidurlabhau

1.72

īṣatpītaś ca rūkṣāṅgo doṣayuktaś ca sūtakaḥ /
daśāṣṭasaṃskṛtaiḥ siddho dehaṃ lohaṃ karoti saḥ

1.73

athānykūpajaḥ ko 'pi sa calaḥ śvetavarṇavān /
pārado vividhairyogaiḥ sarvarogaharaḥ sa hi

1.74

mayūracandrikāchāyaḥ sa raso miśrako mataḥ /
so 'pyaṣṭādaśasaṃskārayuktaścātīva siddhidaḥ

1.75

trayaḥ sūtādayaḥ sūtāḥ sarvasiddhikarā api /
nijakarmavinirmāṇaiḥ śaktimanto 'timātrayā

1.76

etāṃ rasasamutpattiṃ yo jānāti sa dhārmikaḥ /
āyurārogyasaṃtānaṃ rasasiddhiṃ ca vindati

1.77

rasanātsarvadhātūnāṃ rasa ityabhidhīyate /
jarāruṅmṛtyunāśāya rasyate vā raso mataḥ

1.78

rasoparasarājatvādrasendra iti kīrtitaḥ /
dehalohamayīṃ siddhiṃ sūte sūtastataḥ smṛtaḥ

1.79

rogapaṅkābdhimagnānāṃ pāradānācca pāradaḥ /
sarvadhātugataṃ tejomiśritaṃ yatra tiṣṭhati

1.80

tasmāt sa miśrakaḥ prokto nānārūpaphalapradaḥ /
evaṃbhūtasya sūtasya martyamṛtyugadacchidaḥ /
prabhāvānmānuṣā jātā devatulyabalāyuṣaḥ

1.81

tān dṛṣṭvābhyarthito rudraḥ śakreṇa tadanantaram /
doṣaiś ca kañcukābhiś ca rasarājo niyojitaḥ

1.82

tadāprabhṛti sūto 'sau naiva sidhyatyasaṃskṛtaḥ /
jalago jalarūpeṇa tvarito haṃsago bhavet

1.83

malago malarūpeṇa sadhūmo dhūmago bhavet /
anyā jīvagatirdaivī jīvo 'ṇḍādiva niṣkramet

1.84

sa tāṃś ca jīvayejjīvāṃstena jīvo rasaḥ smṛtaḥ /
catasro gatayo dṛśyā adṛśyā pañcamī gatiḥ

1.85

mantradhyānādinā tasya rudhyate pañcamī gatiḥ

1.86

iti bhinnagatitvācca sūtarājyasya durlabhaḥ /
saṃskārastasya bhiṣajā nipuṇena tu rakṣayet

1.87

prathame rajasi snātāṃ hayārūḍhāṃ svalaṃkṛtāṃ /
vīkṣamāṇāṃ vadhūṃ dṛṣṭvā jighṛkṣuḥ kūpago rasaḥ

1.88

udgacchati javātsāpi taṃ dṛṣṭvā yāti vegataḥ /
anugacchati tāṃ sūtaḥ sīmānaṃ yojanonmitam

1.89

pratyāyāti tataḥ kūpaṃ vegataḥ śivasaṃbhavaḥ /
mārganirmitagarteṣu sthitaṃ gṛhṇanti pāradam /
patito darade deśe gauravādvahnivaktrataḥ

1.90

sa raso bhūtale līnastattaddeśanivāsinaḥ /
tāṃ mṛdaṃ pātanāyantre kṣiptvā sūtaṃ haranti ca

Original text: Rasaratnasamuccaya · Edition: Krsnaravasarman Vinayaka Bapata, Poona 1890. (Anandasrama Sanskrit Series edition, vol. 19) · Data entry Wieslaw Mical Somadeva Vasudeva Anne Glazier Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc