Rasaratnasamuccaya · Chapter 1
śrīḥ
oṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ |
atha rasaratnasamuccayaḥ |
rasotpattirnāma prathamo 'dhyāyaḥ |
yasyānandabhavena maṅgalakalāsaṃbhāvitena sphura- dhāmnā siddharasāmṛtena karuṇāvīkṣāsudhāsindhunā /
bhaktānāṃ prabhavaprasaṃhṛtijarārāgādirogāḥ kṣaṇā- cchāntiṃ yānti jagatpradhānabhiṣaje tasmai parasmai namaḥ
ādimaścandrasenaś ca laṅkeśaś caviśāradaḥ /
kapālī mattamāṇḍavyau bhāskaraḥ śūrasenakaḥ
ratnakośaś ca śaṃbhuś ca sāttviko naravāhanaḥ /
indrado gomukhaścaiva kambalirvyāḍireva ca
nāgārjunaḥ surānando nāgabodhiryaśodhanaḥ /
khaṇḍaḥ kāpāliko brahmā govindo lampako hariḥ
saptaviṃśatisaṃkhyākā rasasiddhipradāyakāḥ /
rasāṅkuśo bhairavaś ca nandī svacchandabhairavaḥ
manthānabhairavaścaiva kākacaṇḍīśvarastathā /
vāsudeva ṛṣiḥ śṛṅgaḥ kriyātantrasamuccayī
rasendratilako yogī bhālukī maithilāhvayaḥ /
mahādevo narendraś ca vāsudevo harīśvaraḥ
eteṣāṃ kriyate 'nyeṣāṃ tantrāṇyālokya saṃgrahaḥ /
rasānāmatha siddhānāṃ cikitsārthopayoginām
sūnunā siṃhaguptasya rasaratnasamuccayaḥ /
rasoparasalohāni yantrādikaraṇāni ca
śuddhyarthamapi lohānāṃ tantrādikaraṇāni ca /
śuddhiḥ sattvaṃ drutirbhasma- karaṇaṃ ca pravakṣyate
asti nīhāranilayo mahānuttaradiṅmukhe /
uttuṅgaśṛṅgasaṃghāta- laṅghitābhro mahīdharaḥ
viśrāmāya viyanmārga- vilaṅghanaghanaśramaḥ /
avatīrṇa iva kṣoṇīṃ śaradambumucāṃ gaṇaḥ
rāśirāśīviṣādhīśa- phaṇāphalakarociṣām /
bhittvā bhuvamivottīrṇo yo vibhāti bhṛśonnataḥ
jvaladauṣadhayo yasya nitambamaṇibhūmayaḥ /
naktamuddāmataḍitām anukurvanti vārmucām
kaṭake saṃcarantīnāṃ yasya kinnarayoṣitām /
pādeṣu dhāturāgeṇa lākṣākṛtyamanuṣṭhitam
avataṃsitaśītāṃśur ācchāditadigambaraḥ /
yo guhādhigato lokair girīśa iti gīyate
nimīlitadṛśo nityaṃ munayo yasya sānuṣu /
pratyakṣayanti giriśam avāṅmanasagocaram
śilātalapratihatair yasya nirjharaśīkaraiḥ /
ahanyapi nirīkṣante yakṣāstārāṅkitaṃ nabhaḥ
nīhārapavanodreka- niḥsahā yatra puruṣāḥ /
nijastrīṇāṃ niṣevante kucoṣmāṇaṃ nirantaram
saṃcaran kaṭake yasya nidāghe 'pi divākaraḥ /
uddāmahimaruddhoṣmā na śītāṃśorvibhidyate
guhāgṛheṣu kastūrī- mṛganābhisugandhiṣu /
gāyanti yatra kinnaryo gaurīpariṇayotsavam
cakāsti tatra jagatām ādidevo maheśvaraḥ /
rasātmanā jagattrātuṃ jāto yasmānmahārasaḥ
śatāśvamedhena kṛtena puṇyaṃ gokoṭibhiḥ svarṇasahasradānāt /
nṛṇāṃ bhavet sūtakadarśanena yat sarvatīrtheṣu kṛtābhiṣekāt
vidhāya rasaliṅgaṃ yo bhaktiyuktaḥ samarcayet /
jagattritayaliṅgānāṃ pūjāphalamavāpnuyāt
bhakṣaṇaṃ sparśanaṃ dānaṃ dhyānaṃ ca paripūjanam /
pañcadhā rasapūjoktā mahāpātakanāśinī
hanti bhakṣaṇamātreṇa pūrvajanmāghasaṃbhavam /
rogasaṃghamaśeṣāṇāṃ narāṇāṃ nātra saṃśayaḥ
pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ sadyo naśyati dehinām /
sugandhapiṣṭasūtena yadi śaṃbhurvilepitaḥ
abhrakaṃ truṭimātraṃ yo rasasya parijārayet /
śatakratuphalaṃ tasya bhavedityabravīcchivaḥ
yaś ca nindati sūtendraṃ śaṃbhostejaḥ parātparam /
sa patennarake ghore yāvatkalpavikalpanā
rogibhyo yo rasaṃ datte śuddhipākasamanvitam /
tulādānāśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti śāśvatam
siddhe rase kariṣyāmi nirdāridryagadaṃ jagat /
rasadhyānamidaṃ proktaṃ brahmahatyādipāpanut
abhragrāso hi sūtasya naivedyaṃ parikīrtitam /
rasasyetyarcanaṃ kṛtvā prāpnuyātkratujaṃ phalam
udare saṃsthite sūte yasyotkrāmati jīvitam /
sa mukto duṣkṛtādghorāt prayāti paramaṃ padam
mūrchitvā harati rujaṃ bandhanam anubhūya muktido bhavati /
amarīkaroti hi mṛtaḥ ko 'nyaḥ karuṇākaraḥ sūtāt
suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kilāsādhyam /
śvitraṃ tad api ca śamayati yas tasmāt kaḥ pavitrataraḥ sūtāt
rasabandha eva dhanyaḥ prārambhe yasya satatamitikaraṇā /
setsyati rase kariṣye mahīmahaṃ nirjarāmaraṇām
sukṛtaphalaṃ tāvadidaṃ sukule yajjanma dhīś ca tatrāpi /
sāpi ca sakalamahītalatulanaphalā bhūtalaṃ ca suvidheyam
bhūtalavidheyatāyāḥ phalamarthāste ca vividhabhogaphalāḥ /
bhogāś ca santi śarīre tadanityamato vṛthā sakalaṃ
iti dhanaśarīrabhogānmatvānityānsadaiva yatanīyam /
muktau sāca jñanāttaccābhyāsātsa ca sthire dehe
tatsthairye na samarthaṃ rasāyanaṃ kimapi mūlalohādi /
svayamasthirasvabhāvaṃ dāhyaṃ kledyaṃ ca śoṣyaṃ ca
kāṣṭhauṣadhyo nāge nāgo vaṅge 'tha vaṅgamapi śulbe /
śulbaṃ tāre tāraṃ kanake kanakaṃ ca līyate sūte
amṛtatvaṃ hi bhajante haramūrtau yogino yathā līnāḥ /
tadvatkavalitagagane rasarāje hemalohādyāḥ
paramātmanīva satataṃ bhavati layo yatra sarvasattvānām /
eko 'sau rasarājaḥ śarīramajarāmaraṃ kurute
sthiradehe 'bhyāsavaśātprāpya jñānaṃ guṇāṣṭakopetam /
prāpnoti brahmapadaṃ na punarbhavavāsajanmaduḥkhāni
ekāṃśena jagadyugapadavaṣṭabhyāvasthitaṃ paraṃ jyotiḥ /
pādaistribhistadamṛtaṃ sulabhaṃ na viraktimātreṇa
na hi dehena kathaṃcidvyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa /
kṣaṇabhaṅgureṇa sūkṣmaṃ tadbrahmopāsituṃ śakyam
nāmāpi dehasiddhe ko gṛṇhīyādvinā śarīreṇa /
yadyogagamyamamalaṃ manaso 'pi na gocaraṃ tattvaṃ
yajñāddānāttapaso vedādhyayanāddamātsadācārāt /
atyantabhūyasī kila yogavaśādātmasaṃvittiḥ
bhrūyugamadhyagataṃ yacchikhividyutsūryavajjagadbhāsi /
keṣāṃcitpuṇyadṛśāmunmīlati cinmayaṃ paraṃ jyotiḥ
paramānandaikarasaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvamavikalpam /
vigalitasakalakleśaṃ jñeyaṃ śāntaṃ svasaṃvedyam
tasminnādhāya manaḥ sphuradakhilaṃ cinmayaṃ jagatpaśyan /
utsannakarmabandho brahmatvamihaiva cāpnoti
rāgadveṣavimuktāḥ satyācārā mṛṣārahitāḥ /
sarvatra nirviśeṣā bhavanti cidbrahmasaṃsparśāt
tiṣṭhantyaṇimādiyutā vilasaddehāḥ sadoditānandāḥ /
brahmasvabhāvamamṛtaṃ saṃprāptāścaiva kṛtakṛtyāḥ
āyatanaṃ vidyānāṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇām /
śreyaḥ paraṃ kimanyaccharīramajarāmaraṃ vihāyaikam
pratyakṣeṇa pramāṇena yo na jānāti sūtakam /
adṛṣṭavigrahaṃ devaṃ kathaṃ jñāsyati cinmayam
yajjarayā jarjaritaṃ kāsaśvāsādiduḥkhavivaśaṃ ca /
yogyaṃ tanna samādhau pratihatabuddhīndriyaprasaram
bālaḥ ṣoḍaśavarṣo viṣayarasāsvādalampaṭaḥ parataḥ /
yātaviveko vṛddho martyaḥ kathamāpnuyānmuktim
asminneva śarīre yeṣāṃ paramātmano na saṃvedaḥ /
dehatyāgādūrdhvaṃ teṣāṃ tadbrahma dūrataram
brahmādayo yatante tasmindivyāṃ tanuṃ samāśritya /
jīvanmuktāścānye kalpāntasthāyino munayaḥ
tasmājjīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā prathamam /
divyā tanurvidheyā haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt
śaile 'smiñśivayoḥ prītyā parasparajigīṣayā /
saṃpravṛtte ca saṃbhoge trilokīkṣobhakāriṇi 61 //
vinivārayituṃ vahniḥ saṃbhogaṃ preṣitaḥ suraiḥ /
kāṅkṣamāṇaistayoḥ putraṃ tārakāsuramārakam
kapotarūpiṇaṃ prāptaṃ himavatkandare 'nalam /
apakṣibhāvasaṃkṣubdhaṃ smaralīlāvilokinam
taṃ dṛṣṭvā lajjitaḥ śaṃbhurvirataḥ suratāttadā /
pracyutaścaramo dhāturgṛhītaḥ śūlapāṇinā
prakṣipto vadane vahnergaṅgāyāmapi so 'patat /
bahiḥ kṣiptastayā so 'pi paridandahyamānayā
saṃjātāstanmalādhānāddhātavaḥ siddhihetavaḥ /
yāvadagnimukhādreto nyapatadbhūrisārataḥ
śatayojananimnāṃstānkṛtvā kūpāṃstu pañca ca /
tadāprabhṛti kūpasthaṃ tadretaḥ pañcadhābhavat
raso rasendraḥ sūtaś ca pārado miśrakastathā /
iti pañcavidho jātaḥ kṣetrabhedena śaṃbhujaḥ
raso rakto vinirmuktaḥ sarvadoṣai rasāyanaḥ /
saṃjātāstridaśāstena nīrujā nirjarāmarāḥ
rasendro doṣanirmuktaḥ śyāvo rūkṣo 'ticañcalaḥ /
rasāyino 'bhavaṃstena nāgā mṛtyujarojjhitāḥ
devairnāgaiś ca tau kūpau pūritau mṛdbhiraśmabhiḥ /
tadāprabhṛti lokānāṃ tau jātāvatidurlabhau
īṣatpītaś ca rūkṣāṅgo doṣayuktaś ca sūtakaḥ /
daśāṣṭasaṃskṛtaiḥ siddho dehaṃ lohaṃ karoti saḥ
athānykūpajaḥ ko 'pi sa calaḥ śvetavarṇavān /
pārado vividhairyogaiḥ sarvarogaharaḥ sa hi
mayūracandrikāchāyaḥ sa raso miśrako mataḥ /
so 'pyaṣṭādaśasaṃskārayuktaścātīva siddhidaḥ
trayaḥ sūtādayaḥ sūtāḥ sarvasiddhikarā api /
nijakarmavinirmāṇaiḥ śaktimanto 'timātrayā
etāṃ rasasamutpattiṃ yo jānāti sa dhārmikaḥ /
āyurārogyasaṃtānaṃ rasasiddhiṃ ca vindati
rasanātsarvadhātūnāṃ rasa ityabhidhīyate /
jarāruṅmṛtyunāśāya rasyate vā raso mataḥ
rasoparasarājatvādrasendra iti kīrtitaḥ /
dehalohamayīṃ siddhiṃ sūte sūtastataḥ smṛtaḥ
rogapaṅkābdhimagnānāṃ pāradānācca pāradaḥ /
sarvadhātugataṃ tejomiśritaṃ yatra tiṣṭhati
tasmāt sa miśrakaḥ prokto nānārūpaphalapradaḥ /
evaṃbhūtasya sūtasya martyamṛtyugadacchidaḥ /
prabhāvānmānuṣā jātā devatulyabalāyuṣaḥ
tān dṛṣṭvābhyarthito rudraḥ śakreṇa tadanantaram /
doṣaiś ca kañcukābhiś ca rasarājo niyojitaḥ
tadāprabhṛti sūto 'sau naiva sidhyatyasaṃskṛtaḥ /
jalago jalarūpeṇa tvarito haṃsago bhavet
malago malarūpeṇa sadhūmo dhūmago bhavet /
anyā jīvagatirdaivī jīvo 'ṇḍādiva niṣkramet
sa tāṃś ca jīvayejjīvāṃstena jīvo rasaḥ smṛtaḥ /
catasro gatayo dṛśyā adṛśyā pañcamī gatiḥ
mantradhyānādinā tasya rudhyate pañcamī gatiḥ
iti bhinnagatitvācca sūtarājyasya durlabhaḥ /
saṃskārastasya bhiṣajā nipuṇena tu rakṣayet
prathame rajasi snātāṃ hayārūḍhāṃ svalaṃkṛtāṃ /
vīkṣamāṇāṃ vadhūṃ dṛṣṭvā jighṛkṣuḥ kūpago rasaḥ
udgacchati javātsāpi taṃ dṛṣṭvā yāti vegataḥ /
anugacchati tāṃ sūtaḥ sīmānaṃ yojanonmitam
pratyāyāti tataḥ kūpaṃ vegataḥ śivasaṃbhavaḥ /
mārganirmitagarteṣu sthitaṃ gṛhṇanti pāradam /
patito darade deśe gauravādvahnivaktrataḥ
sa raso bhūtale līnastattaddeśanivāsinaḥ /
tāṃ mṛdaṃ pātanāyantre kṣiptvā sūtaṃ haranti ca
Original text: Rasaratnasamuccaya · Edition: Krsnaravasarman Vinayaka Bapata, Poona 1890. (Anandasrama Sanskrit Series edition, vol. 19) · Data entry Wieslaw Mical Somadeva Vasudeva Anne Glazier Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0