Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 1

શ્રીઃ
ઓં તત્સદ્બ્રહ્મણે નમઃ ।
અથ રસરત્નસમુચ્ચયઃ ।
રસોત્પત્તિર્નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ।
યસ્યાનન્દભવેન મઙ્ગલકલાસંભાવિતેન સ્ફુર- ધામ્ના સિદ્ધરસામૃતેન કરુણાવીક્ષાસુધાસિન્ધુના ।
ભક્તાનાં પ્રભવપ્રસંહૃતિજરારાગાદિરોગાઃ ક્ષણા- ચ્છાન્તિં યાન્તિ જગત્પ્રધાનભિષજે તસ્મૈ પરસ્મૈ નમઃ

આદિમશ્ચન્દ્રસેનશ્ ચ લઙ્કેશશ્ ચવિશારદઃ ।
કપાલી મત્તમાણ્ડવ્યૌ ભાસ્કરઃ શૂરસેનકઃ

રત્નકોશશ્ ચ શંભુશ્ ચ સાત્ત્વિકો નરવાહનઃ ।
ઇન્દ્રદો ગોમુખશ્ચૈવ કમ્બલિર્વ્યાડિરેવ ચ

નાગાર્જુનઃ સુરાનન્દો નાગબોધિર્યશોધનઃ ।
ખણ્ડઃ કાપાલિકો બ્રહ્મા ગોવિન્દો લમ્પકો હરિઃ

સપ્તવિંશતિસંખ્યાકા રસસિદ્ધિપ્રદાયકાઃ ।
રસાઙ્કુશો ભૈરવશ્ ચ નન્દી સ્વચ્છન્દભૈરવઃ

મન્થાનભૈરવશ્ચૈવ કાકચણ્ડીશ્વરસ્તથા ।
વાસુદેવ ઋષિઃ શૃઙ્ગઃ ક્રિયાતન્ત્રસમુચ્ચયી

રસેન્દ્રતિલકો યોગી ભાલુકી મૈથિલાહ્વયઃ ।
મહાદેવો નરેન્દ્રશ્ ચ વાસુદેવો હરીશ્વરઃ

એતેષાં ક્રિયતે ઽન્યેષાં તન્ત્રાણ્યાલોક્ય સંગ્રહઃ ।
રસાનામથ સિદ્ધાનાં ચિકિત્સાર્થોપયોગિનામ્

સૂનુના સિંહગુપ્તસ્ય રસરત્નસમુચ્ચયઃ ।
રસોપરસલોહાનિ યન્ત્રાદિકરણાનિ ચ

શુદ્ધ્યર્થમપિ લોહાનાં તન્ત્રાદિકરણાનિ ચ ।
શુદ્ધિઃ સત્ત્વં દ્રુતિર્ભસ્મ- કરણં ચ પ્રવક્ષ્યતે

અસ્તિ નીહારનિલયો મહાનુત્તરદિઙ્મુખે ।
ઉત્તુઙ્ગશૃઙ્ગસંઘાત- લઙ્ઘિતાભ્રો મહીધરઃ

વિશ્રામાય વિયન્માર્ગ- વિલઙ્ઘનઘનશ્રમઃ ।
અવતીર્ણ ઇવ ક્ષોણીં શરદમ્બુમુચાં ગણઃ

રાશિરાશીવિષાધીશ- ફણાફલકરોચિષામ્ ।
ભિત્ત્વા ભુવમિવોત્તીર્ણો યો વિભાતિ ભૃશોન્નતઃ

જ્વલદૌષધયો યસ્ય નિતમ્બમણિભૂમયઃ ।
નક્તમુદ્દામતડિતામ્ અનુકુર્વન્તિ વાર્મુચામ્

કટકે સંચરન્તીનાં યસ્ય કિન્નરયોષિતામ્ ।
પાદેષુ ધાતુરાગેણ લાક્ષાકૃત્યમનુષ્ઠિતમ્

અવતંસિતશીતાંશુર્ આચ્છાદિતદિગમ્બરઃ ।
યો ગુહાધિગતો લોકૈર્ ગિરીશ ઇતિ ગીયતે

નિમીલિતદૃશો નિત્યં મુનયો યસ્ય સાનુષુ ।
પ્રત્યક્ષયન્તિ ગિરિશમ્ અવાઙ્મનસગોચરમ્

શિલાતલપ્રતિહતૈર્ યસ્ય નિર્ઝરશીકરૈઃ ।
અહન્યપિ નિરીક્ષન્તે યક્ષાસ્તારાઙ્કિતં નભઃ

નીહારપવનોદ્રેક- નિઃસહા યત્ર પુરુષાઃ ।
નિજસ્ત્રીણાં નિષેવન્તે કુચોષ્માણં નિરન્તરમ્

સંચરન્ કટકે યસ્ય નિદાઘે ઽપિ દિવાકરઃ ।
ઉદ્દામહિમરુદ્ધોષ્મા ન શીતાંશોર્વિભિદ્યતે

ગુહાગૃહેષુ કસ્તૂરી- મૃગનાભિસુગન્ધિષુ ।
ગાયન્તિ યત્ર કિન્નર્યો ગૌરીપરિણયોત્સવમ્

ચકાસ્તિ તત્ર જગતામ્ આદિદેવો મહેશ્વરઃ ।
રસાત્મના જગત્ત્રાતું જાતો યસ્માન્મહારસઃ

શતાશ્વમેધેન કૃતેન પુણ્યં ગોકોટિભિઃ સ્વર્ણસહસ્રદાનાત્ ।
નૃણાં ભવેત્ સૂતકદર્શનેન યત્ સર્વતીર્થેષુ કૃતાભિષેકાત્

વિધાય રસલિઙ્ગં યો ભક્તિયુક્તઃ સમર્ચયેત્ ।
જગત્ત્રિતયલિઙ્ગાનાં પૂજાફલમવાપ્નુયાત્

ભક્ષણં સ્પર્શનં દાનં ધ્યાનં ચ પરિપૂજનમ્ ।
પઞ્ચધા રસપૂજોક્તા મહાપાતકનાશિની

હન્તિ ભક્ષણમાત્રેણ પૂર્વજન્માઘસંભવમ્ ।
રોગસંઘમશેષાણાં નરાણાં નાત્ર સંશયઃ

પૂર્વજન્મકૃતં પાપં સદ્યો નશ્યતિ દેહિનામ્ ।
સુગન્ધપિષ્ટસૂતેન યદિ શંભુર્વિલેપિતઃ

અભ્રકં ત્રુટિમાત્રં યો રસસ્ય પરિજારયેત્ ।
શતક્રતુફલં તસ્ય ભવેદિત્યબ્રવીચ્છિવઃ

યશ્ ચ નિન્દતિ સૂતેન્દ્રં શંભોસ્તેજઃ પરાત્પરમ્ ।
સ પતેન્નરકે ઘોરે યાવત્કલ્પવિકલ્પના

રોગિભ્યો યો રસં દત્તે શુદ્ધિપાકસમન્વિતમ્ ।
તુલાદાનાશ્વમેધાનાં ફલં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતમ્

સિદ્ધે રસે કરિષ્યામિ નિર્દારિદ્ર્યગદં જગત્ ।
રસધ્યાનમિદં પ્રોક્તં બ્રહ્મહત્યાદિપાપનુત્

અભ્રગ્રાસો હિ સૂતસ્ય નૈવેદ્યં પરિકીર્તિતમ્ ।
રસસ્યેત્યર્ચનં કૃત્વા પ્રાપ્નુયાત્ક્રતુજં ફલમ્

ઉદરે સંસ્થિતે સૂતે યસ્યોત્ક્રામતિ જીવિતમ્ ।
સ મુક્તો દુષ્કૃતાદ્ઘોરાત્ પ્રયાતિ પરમં પદમ્

મૂર્છિત્વા હરતિ રુજં બન્ધનમ્ અનુભૂય મુક્તિદો ભવતિ ।
અમરીકરોતિ હિ મૃતઃ કો ઽન્યઃ કરુણાકરઃ સૂતાત્

સુરગુરુગોદ્વિજહિંસાપાપકલાપોદ્ભવં કિલાસાધ્યમ્ ।
શ્વિત્રં તદ્ અપિ ચ શમયતિ યસ્ તસ્માત્ કઃ પવિત્રતરઃ સૂતાત્

રસબન્ધ એવ ધન્યઃ પ્રારમ્ભે યસ્ય સતતમિતિકરણા ।
સેત્સ્યતિ રસે કરિષ્યે મહીમહં નિર્જરામરણામ્

સુકૃતફલં તાવદિદં સુકુલે યજ્જન્મ ધીશ્ ચ તત્રાપિ ।
સાપિ ચ સકલમહીતલતુલનફલા ભૂતલં ચ સુવિધેયમ્

ભૂતલવિધેયતાયાઃ ફલમર્થાસ્તે ચ વિવિધભોગફલાઃ ।
ભોગાશ્ ચ સન્તિ શરીરે તદનિત્યમતો વૃથા સકલં

ઇતિ ધનશરીરભોગાન્મત્વાનિત્યાન્સદૈવ યતનીયમ્ ।
મુક્તૌ સાચ જ્ઞનાત્તચ્ચાભ્યાસાત્સ ચ સ્થિરે દેહે

તત્સ્થૈર્યે ન સમર્થં રસાયનં કિમપિ મૂલલોહાદિ ।
સ્વયમસ્થિરસ્વભાવં દાહ્યં ક્લેદ્યં ચ શોષ્યં ચ

કાષ્ઠૌષધ્યો નાગે નાગો વઙ્ગે ઽથ વઙ્ગમપિ શુલ્બે ।
શુલ્બં તારે તારં કનકે કનકં ચ લીયતે સૂતે

અમૃતત્વં હિ ભજન્તે હરમૂર્તૌ યોગિનો યથા લીનાઃ ।
તદ્વત્કવલિતગગને રસરાજે હેમલોહાદ્યાઃ

પરમાત્મનીવ સતતં ભવતિ લયો યત્ર સર્વસત્ત્વાનામ્ ।
એકો ઽસૌ રસરાજઃ શરીરમજરામરં કુરુતે

સ્થિરદેહે ઽભ્યાસવશાત્પ્રાપ્ય જ્ઞાનં ગુણાષ્ટકોપેતમ્ ।
પ્રાપ્નોતિ બ્રહ્મપદં ન પુનર્ભવવાસજન્મદુઃખાનિ

એકાંશેન જગદ્યુગપદવષ્ટભ્યાવસ્થિતં પરં જ્યોતિઃ ।
પાદૈસ્ત્રિભિસ્તદમૃતં સુલભં ન વિરક્તિમાત્રેણ

ન હિ દેહેન કથંચિદ્વ્યાધિજરામરણદુઃખવિધુરેણ ।
ક્ષણભઙ્ગુરેણ સૂક્ષ્મં તદ્બ્રહ્મોપાસિતું શક્યમ્

નામાપિ દેહસિદ્ધે કો ગૃણ્હીયાદ્વિના શરીરેણ ।
યદ્યોગગમ્યમમલં મનસો ઽપિ ન ગોચરં તત્ત્વં

યજ્ઞાદ્દાનાત્તપસો વેદાધ્યયનાદ્દમાત્સદાચારાત્ ।
અત્યન્તભૂયસી કિલ યોગવશાદાત્મસંવિત્તિઃ

ભ્રૂયુગમધ્યગતં યચ્છિખિવિદ્યુત્સૂર્યવજ્જગદ્ભાસિ ।
કેષાંચિત્પુણ્યદૃશામુન્મીલતિ ચિન્મયં પરં જ્યોતિઃ

પરમાનન્દૈકરસં પરમં જ્યોતિઃસ્વભાવમવિકલ્પમ્ ।
વિગલિતસકલક્લેશં જ્ઞેયં શાન્તં સ્વસંવેદ્યમ્

તસ્મિન્નાધાય મનઃ સ્ફુરદખિલં ચિન્મયં જગત્પશ્યન્ ।
ઉત્સન્નકર્મબન્ધો બ્રહ્મત્વમિહૈવ ચાપ્નોતિ

રાગદ્વેષવિમુક્તાઃ સત્યાચારા મૃષારહિતાઃ ।
સર્વત્ર નિર્વિશેષા ભવન્તિ ચિદ્બ્રહ્મસંસ્પર્શાત્

તિષ્ઠન્ત્યણિમાદિયુતા વિલસદ્દેહાઃ સદોદિતાનન્દાઃ ।
બ્રહ્મસ્વભાવમમૃતં સંપ્રાપ્તાશ્ચૈવ કૃતકૃત્યાઃ

આયતનં વિદ્યાનાં મૂલં ધર્માર્થકામમોક્ષાણામ્ ।
શ્રેયઃ પરં કિમન્યચ્છરીરમજરામરં વિહાયૈકમ્

પ્રત્યક્ષેણ પ્રમાણેન યો ન જાનાતિ સૂતકમ્ ।
અદૃષ્ટવિગ્રહં દેવં કથં જ્ઞાસ્યતિ ચિન્મયમ્

યજ્જરયા જર્જરિતં કાસશ્વાસાદિદુઃખવિવશં ચ ।
યોગ્યં તન્ન સમાધૌ પ્રતિહતબુદ્ધીન્દ્રિયપ્રસરમ્

બાલઃ ષોડશવર્ષો વિષયરસાસ્વાદલમ્પટઃ પરતઃ ।
યાતવિવેકો વૃદ્ધો મર્ત્યઃ કથમાપ્નુયાન્મુક્તિમ્

અસ્મિન્નેવ શરીરે યેષાં પરમાત્મનો ન સંવેદઃ ।
દેહત્યાગાદૂર્ધ્વં તેષાં તદ્બ્રહ્મ દૂરતરમ્

બ્રહ્માદયો યતન્તે તસ્મિન્દિવ્યાં તનું સમાશ્રિત્ય ।
જીવન્મુક્તાશ્ચાન્યે કલ્પાન્તસ્થાયિનો મુનયઃ

તસ્માજ્જીવન્મુક્તિં સમીહમાનેન યોગિના પ્રથમમ્ ।
દિવ્યા તનુર્વિધેયા હરગૌરીસૃષ્ટિસંયોગાત્

શૈલે ઽસ્મિઞ્શિવયોઃ પ્રીત્યા પરસ્પરજિગીષયા ।
સંપ્રવૃત્તે ચ સંભોગે ત્રિલોકીક્ષોભકારિણિ 61 ॥
વિનિવારયિતું વહ્નિઃ સંભોગં પ્રેષિતઃ સુરૈઃ ।
કાઙ્ક્ષમાણૈસ્તયોઃ પુત્રં તારકાસુરમારકમ્

કપોતરૂપિણં પ્રાપ્તં હિમવત્કન્દરે ઽનલમ્ ।
અપક્ષિભાવસંક્ષુબ્ધં સ્મરલીલાવિલોકિનમ્

તં દૃષ્ટ્વા લજ્જિતઃ શંભુર્વિરતઃ સુરતાત્તદા ।
પ્રચ્યુતશ્ચરમો ધાતુર્ગૃહીતઃ શૂલપાણિના

પ્રક્ષિપ્તો વદને વહ્નેર્ગઙ્ગાયામપિ સો ઽપતત્ ।
બહિઃ ક્ષિપ્તસ્તયા સો ઽપિ પરિદન્દહ્યમાનયા

સંજાતાસ્તન્મલાધાનાદ્ધાતવઃ સિદ્ધિહેતવઃ ।
યાવદગ્નિમુખાદ્રેતો ન્યપતદ્ભૂરિસારતઃ

શતયોજનનિમ્નાંસ્તાન્કૃત્વા કૂપાંસ્તુ પઞ્ચ ચ ।
તદાપ્રભૃતિ કૂપસ્થં તદ્રેતઃ પઞ્ચધાભવત્

રસો રસેન્દ્રઃ સૂતશ્ ચ પારદો મિશ્રકસ્તથા ।
ઇતિ પઞ્ચવિધો જાતઃ ક્ષેત્રભેદેન શંભુજઃ

રસો રક્તો વિનિર્મુક્તઃ સર્વદોષૈ રસાયનઃ ।
સંજાતાસ્ત્રિદશાસ્તેન નીરુજા નિર્જરામરાઃ

રસેન્દ્રો દોષનિર્મુક્તઃ શ્યાવો રૂક્ષો ઽતિચઞ્ચલઃ ।
રસાયિનો ઽભવંસ્તેન નાગા મૃત્યુજરોજ્ઝિતાઃ

દેવૈર્નાગૈશ્ ચ તૌ કૂપૌ પૂરિતૌ મૃદ્ભિરશ્મભિઃ ।
તદાપ્રભૃતિ લોકાનાં તૌ જાતાવતિદુર્લભૌ

ઈષત્પીતશ્ ચ રૂક્ષાઙ્ગો દોષયુક્તશ્ ચ સૂતકઃ ।
દશાષ્ટસંસ્કૃતૈઃ સિદ્ધો દેહં લોહં કરોતિ સઃ

અથાન્ય્કૂપજઃ કો ઽપિ સ ચલઃ શ્વેતવર્ણવાન્ ।
પારદો વિવિધૈર્યોગૈઃ સર્વરોગહરઃ સ હિ

મયૂરચન્દ્રિકાછાયઃ સ રસો મિશ્રકો મતઃ ।
સો ઽપ્યષ્ટાદશસંસ્કારયુક્તશ્ચાતીવ સિદ્ધિદઃ

ત્રયઃ સૂતાદયઃ સૂતાઃ સર્વસિદ્ધિકરા અપિ ।
નિજકર્મવિનિર્માણૈઃ શક્તિમન્તો ઽતિમાત્રયા

એતાં રસસમુત્પત્તિં યો જાનાતિ સ ધાર્મિકઃ ।
આયુરારોગ્યસંતાનં રસસિદ્ધિં ચ વિન્દતિ

રસનાત્સર્વધાતૂનાં રસ ઇત્યભિધીયતે ।
જરારુઙ્મૃત્યુનાશાય રસ્યતે વા રસો મતઃ

રસોપરસરાજત્વાદ્રસેન્દ્ર ઇતિ કીર્તિતઃ ।
દેહલોહમયીં સિદ્ધિં સૂતે સૂતસ્તતઃ સ્મૃતઃ

રોગપઙ્કાબ્ધિમગ્નાનાં પારદાનાચ્ચ પારદઃ ।
સર્વધાતુગતં તેજોમિશ્રિતં યત્ર તિષ્ઠતિ

તસ્માત્ સ મિશ્રકઃ પ્રોક્તો નાનારૂપફલપ્રદઃ ।
એવંભૂતસ્ય સૂતસ્ય મર્ત્યમૃત્યુગદચ્છિદઃ ।
પ્રભાવાન્માનુષા જાતા દેવતુલ્યબલાયુષઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વાભ્યર્થિતો રુદ્રઃ શક્રેણ તદનન્તરમ્ ।
દોષૈશ્ ચ કઞ્ચુકાભિશ્ ચ રસરાજો નિયોજિતઃ

તદાપ્રભૃતિ સૂતો ઽસૌ નૈવ સિધ્યત્યસંસ્કૃતઃ ।
જલગો જલરૂપેણ ત્વરિતો હંસગો ભવેત્

મલગો મલરૂપેણ સધૂમો ધૂમગો ભવેત્ ।
અન્યા જીવગતિર્દૈવી જીવો ઽણ્ડાદિવ નિષ્ક્રમેત્

સ તાંશ્ ચ જીવયેજ્જીવાંસ્તેન જીવો રસઃ સ્મૃતઃ ।
ચતસ્રો ગતયો દૃશ્યા અદૃશ્યા પઞ્ચમી ગતિઃ

મન્ત્રધ્યાનાદિના તસ્ય રુધ્યતે પઞ્ચમી ગતિઃ

ઇતિ ભિન્નગતિત્વાચ્ચ સૂતરાજ્યસ્ય દુર્લભઃ ।
સંસ્કારસ્તસ્ય ભિષજા નિપુણેન તુ રક્ષયેત્

પ્રથમે રજસિ સ્નાતાં હયારૂઢાં સ્વલંકૃતાં ।
વીક્ષમાણાં વધૂં દૃષ્ટ્વા જિઘૃક્ષુઃ કૂપગો રસઃ

ઉદ્ગચ્છતિ જવાત્સાપિ તં દૃષ્ટ્વા યાતિ વેગતઃ ।
અનુગચ્છતિ તાં સૂતઃ સીમાનં યોજનોન્મિતમ્

પ્રત્યાયાતિ તતઃ કૂપં વેગતઃ શિવસંભવઃ ।
માર્ગનિર્મિતગર્તેષુ સ્થિતં ગૃહ્ણન્તિ પારદમ્ ।
પતિતો દરદે દેશે ગૌરવાદ્વહ્નિવક્ત્રતઃ

સ રસો ભૂતલે લીનસ્તત્તદ્દેશનિવાસિનઃ ।
તાં મૃદં પાતનાયન્ત્રે ક્ષિપ્ત્વા સૂતં હરન્તિ ચ