Rasamañjarī · Chapter 10
Rmañj, 10
atha kālasya vijñānaṃ pravakṣyāmi yathāsukham /
jīvitaṃ maraṇaṃ yogī yato jānāti niścayāt
kālagrahasya yasyedaṃ daṃṣṭrāsampuṭake jagat /
adyaiva vā prabhāte vā so'vaśyaṃ bhaviṣyati
rasaṃ rasāyanaṃ yogaṃ kālaṃ jñātvā samācaret /
yasmājjñānaṃ vinā vyarthaṃ tattasmātprocyate'dhunā
dūto raktakaṣāyakṛṣṇavasano dantī jarāmarditas tailābhyaktaśarīrakāyudhakaro dīnāśrupūrṇānanaḥ /
bhasmāṅgārakapālapāṃśumuśalaḥ sūryāstasūryodaye yaḥ sūryasvarasaṃsthito gadavatāṃ kālāya sa syādasau
akasmāccittavikṛtirakasmātpuruṣottamaḥ /
akasmādindriyotpattiḥ sannipātasya lakṣaṇam
śarīraṃ śītalaṃ yasya prakṛter vikṛtir bhavet /
tatrāriṣṭaṃ samāsena vyāptaṃ tatra nibodha me
duṣṭaśabdena ramate sādhuśabdena kupyati /
yaścākasmānna śṛṇute taṃ gatāyuṣamādiśet
yo vā gandhaṃ na gṛhṇāti dīpe śānte ca mānavaḥ /
divājyotīṃṣi yaścāpi jvalitāni ca paśyati
candraṃ sūryaprabhaṃ paśyet sūryaṃ vā candravarcasam /
taḍidvātoṣitān meghān nirmale gagane carān
vimānayānaprāsādairyaśca saṃkulamambaram /
yaśca nīlaṃ mūrtimantam antarikṣaṃ ca paśyati
yastūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat /
saṃjātaḥ saṃśayo yasya taṃ vadanti gatāyuṣam
viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ /
dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm
pradīptamiva lokaṃ ca yo'valuptamivāmbhasā /
bhūmim aṣṭādaśākārāṃ lekhābhiryastu paśyati
jyotsnādarśe hi toyeṣu chāyāṃ yaśca na paśyati /
paśyatyekāṅgahīnāṃ ca vaikṛtaṃ cāpi paśyati
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ prayātaṃ yakṣarākṣasām /
piśācoraganāgānāṃ vikṛtāmapi yo naraḥ
hrīśriyau yasya naśyetāṃ teja ojaḥ smṛtis tathā /
akasmājjṛmbhate yaśca sa parāsurasaṃśayam
yasyādharoṣṭhaḥ patati sthitaścordhvaṃ tathottaram /
pāśaśaṅkā bhavedyasya durlabhaṃ tasya jīvitam
kuṭilā sphuṭitā vāpi suptā yasya ca nāsikā /
avasphūryati magnā vā sa parāsurasaṃśayam
svarūpaṃ paranetreṣu puttikāṃ yo na paśyati /
yadā hi paṭudṛṣṭiśca tadā mṛtyur adūrataḥ
karṇahīnaṃ yadātmānaṃ paśyatyātmā kathaṃcana /
na sa jīvati loke'smin kālena kavalīkṛtaḥ
rātrau dāho bhavedyasya divā śītaṃ ca jāyate /
kaphapūritakaṇṭhasya mṛtyuścaiva na saṃśayaḥ
caraṇau śītalau yasya śītalaṃ nābhimaṇḍalam /
śirastāpo bhavedyasya tasya mṛtyurna saṃśayaḥ
huṅkāraḥ śītalo yasya phutkāro vahṇisannibhaḥ /
sadā dāho bhavedyasya tasya mṛtyurna saṃśayaḥ
arundhatīṃ dhruvaṃ caiva viṣṇostrīṇi padāni ca /
hīnāyudho na paśyanti caturthaṃ mātṛmaṇḍalam
araśmibimbaṃ sūryasya vahneścaivāṃśuvarjitam /
dṛṣṭvaikādaśamāsāstu naraścordhvaṃ na jīvati
vātaṃ mūtraṃ purīṣaṃ yaḥ suvarṇaṃ rajataṃ tathā /
pratyakṣamathavā svapne daśamāsaṃ na jīvati
kvacit paśyati yo dīptaṃ svarṇavat kānanaṃ naraḥ /
virūpāṇi ca bhūtāni navamāsaṃ na jīvati
sthūlāṅgo'pi kṛśaḥ kṛśo'pi sahasā sthūlatvamālambate śyāmo vā kanakaprabho yadi bhavedgauro'pi kṛṣṇacchaviḥ /
dhīro dhīratayārthadharmanipuṇaḥ śāntopakārī pumān ityevaṃ prakṛte tu śāntacalanaṃ māsyaṣṭame mṛtyudam
pīḍā bhavetpāṇitale ca jihvāmūlaṃ samūlaṃ rudhiraṃ ca kṛṣṇam /
vṛddhiṃ naraḥ kāmapi yanna dṛṣṭvā jīvenmanuṣyaḥ sa hi saptamāsān
madhyāṅgulīnāṃ tritayaṃ viraktaṃ rogaṃ vinā śuṣyati yasya kaṇṭhaḥ /
muhurmuhuḥ prasravaṇaṃ ca jāḍyaṃ ṣaṣṭhe ca māse pralayaṃ prayāti
yasya na sphuraṇaṃ kiṃcid vidyate yasya karmaṇi /
so'vaśyaṃ pañcame māsi skandhārūḍho gamiṣyati
yasya na sphurate jyotiḥ pīḍite nayanadvaye /
maraṇaṃ tasya nirdiṣṭaṃ caturthe māsi niścitam
spandate vṛṣaṇo yasya na kiṃcidapi pīḍitaḥ /
tṛtīye māsi so'vaśyaṃ yamaloke gamiṣyati
tārā divā candraprabhaṃ niśānte yo vidyutaṃ paśyati caiva śvabhre /
indrāyudhaṃ vā svayameva rātrau māsadvaye tasya vadanti nāśam
yasya jānugataṃ marma na kiṃcidapi ceṣṭitam /
māsānte maraṇaṃ tasya na kenāpi vilambyate
kaniṣṭhāṅguliparva syāt kṛṣṇaṃ ca madhyamaṃ yadā /
gatāyuḥ procyate puṃsām aṣṭādaśadināvadhiḥ
ghṛte taile jale vāpi darpaṇe yasya dṛśyate /
śirorahitamātmānaṃ pakṣamekaṃ sa jīvati
śaityaṃ dadhyannapānāni yasya tāpakarāṇi ca /
śītaraśmi bhaveccāruhāsaṃ cātha sunirmalam
na vetti vai cāruhitaṃ na coṣṇaṃ vetti yo naraḥ /
kālajñānena samproktaṃ pakṣamekaṃ sa jīvati
snātamātrasya yasyaite trayaḥ śuṣyanti tatkṣaṇāt /
hṛdayaṃ hastapādau ca daśarātraṃ sa jīvati
nāsāgraṃ rasanāgraṃ ca cakṣuścaivauṣṭhasampuṭam /
yo na paśyetpurādṛṣṭaṃ saptarātraṃ sa jīvati
dhārā bindusamā yasya patate ca mahītale /
saptāhājjāyate mṛtyuḥ kālajñānena kathyate
athātaḥ sampravakṣyāmi chāyāpuruṣalakṣaṇam /
yasya vijñānamātreṇa trikālajño bhavennaraḥ
kālo dūrasthito'syāpi yenopāyena lakṣyate /
taṃ vadanti samāsena yathoddiṣṭaṃ śivāgame
ekānte vijane gatvā kṛtvādityaṃ svapṛṣṭhataḥ /
saṃnirīkṣya nijacchāyāṃ kaṇṭhadeśasamāhitām
tataścākāśamīkṣeta tataḥ paśyati śaṃkaram /
aṣṭottaraśataṃ japtvā tato vai dṛśyate śubham
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ nānārūpadharo haram /
ṣaṇmāsābhyāsayogena bhūcarāṇāṃ patirbhavet
varṣadvayena he nātha kartā hartā svayaṃ prabhuḥ /
trikālajñatvam āpnoti sa yogī nātra saṃśayaḥ
yatkṛtābhyāsayogena nāsti kiṃcit sudurlabham /
tadrūpaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca paśyati vyomni nirmale
ṣaṇmāsān mṛtyumāpnoti sa yogī nātra saṃśayaḥ /
pīto vyādhibhayaṃ rakto nīlo hatyāṃ vinirdiśet
nānāvarṇe svarūpe'sminudvego jāyate mahān /
pādau gulphaṃ ca jaṭharaṃ vināśakṛśatā bhavet
ardhavarṣeṇa varṣe vā jīvanvarṣadvayena na vā /
vināśo dakṣiṇe bāhau svabandhur mriyate dhruvam
vāmabāhau tathā bhāryā vinaśyati na saṃśayaḥ /
śiro dakṣiṇabāhubhyāṃ vināśo mṛtyumādiśet
aśiro māsamaraṇaṃ vinā jaṅghe divā nava /
aṣṭabhiḥ skandhanāśena chāyāluptena tatkṣaṇāt
tīrthasnānena dānena tapasā sukṛtena vā /
japena jñānayogena jāyate kālabandhanam
rasāyanaṃ ca pūrvoktaṃ guṭikā mṛtajīvanī /
naraiḥ sevyā yathoktaṃ ca paraṃ kālasya bandhanam
rakṣaṇīyamato dehaṃ yato dharmādisādhanam /
śarīraṃ nāśayantyete doṣā dhātumalāśrayāḥ
vaidyanāthatanūjena śālināthena dhīmatā /
śāstramālokya cākṛṣya racitā rasamañjarī
Original text: Rasamañjarī · Edition: Siddhinandan Mishra, Varanasi: Chaukhambha Orientalia, 1995 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0