રસમઞ્જરી · અધ્યાય 10

ર્મઞ્જ્, 10
અથ કાલસ્ય વિજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ યથાસુખમ્ ।
જીવિતં મરણં યોગી યતો જાનાતિ નિશ્ચયાત્

કાલગ્રહસ્ય યસ્યેદં દંષ્ટ્રાસમ્પુટકે જગત્ ।
અદ્યૈવ વા પ્રભાતે વા સોઽવશ્યં ભવિષ્યતિ

રસં રસાયનં યોગં કાલં જ્ઞાત્વા સમાચરેત્ ।
યસ્માજ્જ્ઞાનં વિના વ્યર્થં તત્તસ્માત્પ્રોચ્યતેઽધુના

દૂતો રક્તકષાયકૃષ્ણવસનો દન્તી જરામર્દિતસ્ તૈલાભ્યક્તશરીરકાયુધકરો દીનાશ્રુપૂર્ણાનનઃ ।
ભસ્માઙ્ગારકપાલપાંશુમુશલઃ સૂર્યાસ્તસૂર્યોદયે યઃ સૂર્યસ્વરસંસ્થિતો ગદવતાં કાલાય સ સ્યાદસૌ

અકસ્માચ્ચિત્તવિકૃતિરકસ્માત્પુરુષોત્તમઃ ।
અકસ્માદિન્દ્રિયોત્પત્તિઃ સન્નિપાતસ્ય લક્ષણમ્

શરીરં શીતલં યસ્ય પ્રકૃતેર્ વિકૃતિર્ ભવેત્ ।
તત્રારિષ્ટં સમાસેન વ્યાપ્તં તત્ર નિબોધ મે

દુષ્ટશબ્દેન રમતે સાધુશબ્દેન કુપ્યતિ ।
યશ્ચાકસ્માન્ન શૃણુતે તં ગતાયુષમાદિશેત્

યો વા ગન્ધં ન ગૃહ્ણાતિ દીપે શાન્તે ચ માનવઃ ।
દિવાજ્યોતીંષિ યશ્ચાપિ જ્વલિતાનિ ચ પશ્યતિ

ચન્દ્રં સૂર્યપ્રભં પશ્યેત્ સૂર્યં વા ચન્દ્રવર્ચસમ્ ।
તડિદ્વાતોષિતાન્ મેઘાન્ નિર્મલે ગગને ચરાન્

વિમાનયાનપ્રાસાદૈર્યશ્ચ સંકુલમમ્બરમ્ ।
યશ્ચ નીલં મૂર્તિમન્તમ્ અન્તરિક્ષં ચ પશ્યતિ

યસ્તૂષ્ણમ્ ઇવ ગૃહ્ણાતિ શીતમુષ્ણં ચ શીતવત્ ।
સંજાતઃ સંશયો યસ્ય તં વદન્તિ ગતાયુષમ્

વિપરીતેન ગૃહ્ણાતિ ભાવાનન્યાંશ્ચ યો નરઃ ।
ધૂમનીહારવાસોભિરાવૃતામિવ મેદિનીમ્

પ્રદીપ્તમિવ લોકં ચ યોઽવલુપ્તમિવામ્ભસા ।
ભૂમિમ્ અષ્ટાદશાકારાં લેખાભિર્યસ્તુ પશ્યતિ

જ્યોત્સ્નાદર્શે હિ તોયેષુ છાયાં યશ્ચ ન પશ્યતિ ।
પશ્યત્યેકાઙ્ગહીનાં ચ વૈકૃતં ચાપિ પશ્યતિ

શ્વકાકકઙ્કગૃધ્રાણાં પ્રયાતં યક્ષરાક્ષસામ્ ।
પિશાચોરગનાગાનાં વિકૃતામપિ યો નરઃ

હ્રીશ્રિયૌ યસ્ય નશ્યેતાં તેજ ઓજઃ સ્મૃતિસ્ તથા ।
અકસ્માજ્જૃમ્ભતે યશ્ચ સ પરાસુરસંશયમ્

યસ્યાધરોષ્ઠઃ પતતિ સ્થિતશ્ચોર્ધ્વં તથોત્તરમ્ ।
પાશશઙ્કા ભવેદ્યસ્ય દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્

કુટિલા સ્ફુટિતા વાપિ સુપ્તા યસ્ય ચ નાસિકા ।
અવસ્ફૂર્યતિ મગ્ના વા સ પરાસુરસંશયમ્

સ્વરૂપં પરનેત્રેષુ પુત્તિકાં યો ન પશ્યતિ ।
યદા હિ પટુદૃષ્ટિશ્ચ તદા મૃત્યુર્ અદૂરતઃ

કર્ણહીનં યદાત્માનં પશ્યત્યાત્મા કથંચન ।
ન સ જીવતિ લોકેઽસ્મિન્ કાલેન કવલીકૃતઃ

રાત્રૌ દાહો ભવેદ્યસ્ય દિવા શીતં ચ જાયતે ।
કફપૂરિતકણ્ઠસ્ય મૃત્યુશ્ચૈવ ન સંશયઃ

ચરણૌ શીતલૌ યસ્ય શીતલં નાભિમણ્ડલમ્ ।
શિરસ્તાપો ભવેદ્યસ્ય તસ્ય મૃત્યુર્ન સંશયઃ

હુઙ્કારઃ શીતલો યસ્ય ફુત્કારો વહ્ણિસન્નિભઃ ।
સદા દાહો ભવેદ્યસ્ય તસ્ય મૃત્યુર્ન સંશયઃ

અરુન્ધતીં ધ્રુવં ચૈવ વિષ્ણોસ્ત્રીણિ પદાનિ ચ ।
હીનાયુધો ન પશ્યન્તિ ચતુર્થં માતૃમણ્ડલમ્

અરશ્મિબિમ્બં સૂર્યસ્ય વહ્નેશ્ચૈવાંશુવર્જિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વૈકાદશમાસાસ્તુ નરશ્ચોર્ધ્વં ન જીવતિ

વાતં મૂત્રં પુરીષં યઃ સુવર્ણં રજતં તથા ।
પ્રત્યક્ષમથવા સ્વપ્ને દશમાસં ન જીવતિ

ક્વચિત્ પશ્યતિ યો દીપ્તં સ્વર્ણવત્ કાનનં નરઃ ।
વિરૂપાણિ ચ ભૂતાનિ નવમાસં ન જીવતિ

સ્થૂલાઙ્ગોઽપિ કૃશઃ કૃશોઽપિ સહસા સ્થૂલત્વમાલમ્બતે શ્યામો વા કનકપ્રભો યદિ ભવેદ્ગૌરોઽપિ કૃષ્ણચ્છવિઃ ।
ધીરો ધીરતયાર્થધર્મનિપુણઃ શાન્તોપકારી પુમાન્ ઇત્યેવં પ્રકૃતે તુ શાન્તચલનં માસ્યષ્ટમે મૃત્યુદમ્

પીડા ભવેત્પાણિતલે ચ જિહ્વામૂલં સમૂલં રુધિરં ચ કૃષ્ણમ્ ।
વૃદ્ધિં નરઃ કામપિ યન્ન દૃષ્ટ્વા જીવેન્મનુષ્યઃ સ હિ સપ્તમાસાન્

મધ્યાઙ્ગુલીનાં ત્રિતયં વિરક્તં રોગં વિના શુષ્યતિ યસ્ય કણ્ઠઃ ।
મુહુર્મુહુઃ પ્રસ્રવણં ચ જાડ્યં ષષ્ઠે ચ માસે પ્રલયં પ્રયાતિ

યસ્ય ન સ્ફુરણં કિંચિદ્ વિદ્યતે યસ્ય કર્મણિ ।
સોઽવશ્યં પઞ્ચમે માસિ સ્કન્ધારૂઢો ગમિષ્યતિ

યસ્ય ન સ્ફુરતે જ્યોતિઃ પીડિતે નયનદ્વયે ।
મરણં તસ્ય નિર્દિષ્ટં ચતુર્થે માસિ નિશ્ચિતમ્

સ્પન્દતે વૃષણો યસ્ય ન કિંચિદપિ પીડિતઃ ।
તૃતીયે માસિ સોઽવશ્યં યમલોકે ગમિષ્યતિ

તારા દિવા ચન્દ્રપ્રભં નિશાન્તે યો વિદ્યુતં પશ્યતિ ચૈવ શ્વભ્રે ।
ઇન્દ્રાયુધં વા સ્વયમેવ રાત્રૌ માસદ્વયે તસ્ય વદન્તિ નાશમ્

યસ્ય જાનુગતં મર્મ ન કિંચિદપિ ચેષ્ટિતમ્ ।
માસાન્તે મરણં તસ્ય ન કેનાપિ વિલમ્બ્યતે

કનિષ્ઠાઙ્ગુલિપર્વ સ્યાત્ કૃષ્ણં ચ મધ્યમં યદા ।
ગતાયુઃ પ્રોચ્યતે પુંસામ્ અષ્ટાદશદિનાવધિઃ

ઘૃતે તૈલે જલે વાપિ દર્પણે યસ્ય દૃશ્યતે ।
શિરોરહિતમાત્માનં પક્ષમેકં સ જીવતિ

શૈત્યં દધ્યન્નપાનાનિ યસ્ય તાપકરાણિ ચ ।
શીતરશ્મિ ભવેચ્ચારુહાસં ચાથ સુનિર્મલમ્

ન વેત્તિ વૈ ચારુહિતં ન ચોષ્ણં વેત્તિ યો નરઃ ।
કાલજ્ઞાનેન સમ્પ્રોક્તં પક્ષમેકં સ જીવતિ

સ્નાતમાત્રસ્ય યસ્યૈતે ત્રયઃ શુષ્યન્તિ તત્ક્ષણાત્ ।
હૃદયં હસ્તપાદૌ ચ દશરાત્રં સ જીવતિ

નાસાગ્રં રસનાગ્રં ચ ચક્ષુશ્ચૈવૌષ્ઠસમ્પુટમ્ ।
યો ન પશ્યેત્પુરાદૃષ્ટં સપ્તરાત્રં સ જીવતિ

ધારા બિન્દુસમા યસ્ય પતતે ચ મહીતલે ।
સપ્તાહાજ્જાયતે મૃત્યુઃ કાલજ્ઞાનેન કથ્યતે

અથાતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ છાયાપુરુષલક્ષણમ્ ।
યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ ત્રિકાલજ્ઞો ભવેન્નરઃ

કાલો દૂરસ્થિતોઽસ્યાપિ યેનોપાયેન લક્ષ્યતે ।
તં વદન્તિ સમાસેન યથોદ્દિષ્ટં શિવાગમે

એકાન્તે વિજને ગત્વા કૃત્વાદિત્યં સ્વપૃષ્ઠતઃ ।
સંનિરીક્ષ્ય નિજચ્છાયાં કણ્ઠદેશસમાહિતામ્

તતશ્ચાકાશમીક્ષેત તતઃ પશ્યતિ શંકરમ્ ।
અષ્ટોત્તરશતં જપ્ત્વા તતો વૈ દૃશ્યતે શુભમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં નાનારૂપધરો હરમ્ ।
ષણ્માસાભ્યાસયોગેન ભૂચરાણાં પતિર્ભવેત્

વર્ષદ્વયેન હે નાથ કર્તા હર્તા સ્વયં પ્રભુઃ ।
ત્રિકાલજ્ઞત્વમ્ આપ્નોતિ સ યોગી નાત્ર સંશયઃ

યત્કૃતાભ્યાસયોગેન નાસ્તિ કિંચિત્ સુદુર્લભમ્ ।
તદ્રૂપં કૃષ્ણવર્ણં ચ પશ્યતિ વ્યોમ્નિ નિર્મલે

ષણ્માસાન્ મૃત્યુમાપ્નોતિ સ યોગી નાત્ર સંશયઃ ।
પીતો વ્યાધિભયં રક્તો નીલો હત્યાં વિનિર્દિશેત્

નાનાવર્ણે સ્વરૂપેઽસ્મિનુદ્વેગો જાયતે મહાન્ ।
પાદૌ ગુલ્ફં ચ જઠરં વિનાશકૃશતા ભવેત્

અર્ધવર્ષેણ વર્ષે વા જીવન્વર્ષદ્વયેન ન વા ।
વિનાશો દક્ષિણે બાહૌ સ્વબન્ધુર્ મ્રિયતે ધ્રુવમ્

વામબાહૌ તથા ભાર્યા વિનશ્યતિ ન સંશયઃ ।
શિરો દક્ષિણબાહુભ્યાં વિનાશો મૃત્યુમાદિશેત્

અશિરો માસમરણં વિના જઙ્ઘે દિવા નવ ।
અષ્ટભિઃ સ્કન્ધનાશેન છાયાલુપ્તેન તત્ક્ષણાત્

તીર્થસ્નાનેન દાનેન તપસા સુકૃતેન વા ।
જપેન જ્ઞાનયોગેન જાયતે કાલબન્ધનમ્

રસાયનં ચ પૂર્વોક્તં ગુટિકા મૃતજીવની ।
નરૈઃ સેવ્યા યથોક્તં ચ પરં કાલસ્ય બન્ધનમ્

રક્ષણીયમતો દેહં યતો ધર્માદિસાધનમ્ ।
શરીરં નાશયન્ત્યેતે દોષા ધાતુમલાશ્રયાઃ

વૈદ્યનાથતનૂજેન શાલિનાથેન ધીમતા ।
શાસ્ત્રમાલોક્ય ચાકૃષ્ય રચિતા રસમઞ્જરી