Rasagaṅgādhara 1 · Part 2126
"vakṣojāgraṃ pāṇināmṛṣya dūre yātasya drāgānanābjaṃ priyasya/
śoṇāgrābhyāṃ bhāminī locanābhyāṃ joṣaṃ joṣam joṣam evāvatasthe//"
iha tv ākasmikastanāgrasparśo vibhāvaḥ/ nayanāruṇyanirnimeṣanirīkṣaṇe anubhāvau/
nanu krodhāmarṣayoḥ sthāyisaṃcāriṇor bhāvayoḥ kiṃ bhedakam iti cet, viṣayatāvailakṣaṇyam eveti gṛhāṇa/ tatra tu gamakaṃ jhaṭiti paravināśādau pravṛttir vacanavaimukhyādikaṃ ceti kāryavailakṣaṇyam/
vrīḍādibhir nimittair harṣādyanubhāvānāṃ gopanāya janito bhāvaviśeṣo 'vahittham//
taduktam--
"anubhāvapidhānārthe 'vahitthaṃ bhāva ucyate/
tadvibhāvyaṃ bhayavrīḍādhārṣṭyakauṭilyagauravaiḥ//"
yathā--
"prasaṅge gopānāṃ guruṣu mahimānaṃ yadupater
upākarṇya svidyatpulakitakapolā kulavadhūḥ/
viṣajvālājālaṃ jhagiti vamataḥ pannagapateḥ
phaṇāyāṃ sāścaryaṃ kathayatitarāṃ tāṇḍavavidhim//
atra
vrīḍā vibhāvaḥ/ tādṛśakāliyakathāprasaṅgo 'nubhāvaḥ/ evaṃ bhayādiprayojyam apy udāhāryam/
adhikṣepāpamānādiprabhavā kim asya karomītyādyākārā cittavṛttir ugratā//
yadāhuḥ--
"nṛpāparādho 'saddoṣakīrtanaṃ coradhāraṇam/
vibhāvāḥ syur atho bandho vadhas tāḍanabhanabhartsane//
ete yatrānubhāvās tadaugryaṃ nirdayatātmakam//" iti/
yathā--
"avāpya bhaṅgaṃ khalu saṃgarāṅgaṇe nitāntam aṅgādhipater amaṅgalam/
paraprabhāvaṃ mama gāṇḍivaṃ dhanur vinindatas te hṛdayaṃ na kampate//"
eṣā karṇena parābhūtaṃ gāṇḍivaṃ nindantaṃ yudhiṣṭhiraṃ prati dhanaṃjayasyoktiḥ/ yudhiṣṭhirakartṛkā gāṇḍivanindātra vibhāvaḥ/ vadhecchānubhāvaḥ/ na cāmarṣogratayor nāsti bheda iti vācyam/ prāg udāhṛte 'marṣadhvanāv ugratāyā apratīteḥ/ nāpy asau krodhaḥ/ tasya sthāyitvenāsyāḥ saṃcāriṇītvenaiva bhedāt/
vipralambhamahāpattiparamānandādijanmā 'nyasminn anyāvabhāsa unmādaḥ//
śuktirajatādijñānavyāvṛttaye janmāntam/
udāharaṇam--
"akaruṇahṛdaya priyatama muñcāmi tvām itaḥ paraṃ nāham/
ity ālapati karāmbujam ādāyālījanasya vikalā sā//"
eṣā
pravāsagataṃ svanāyikāvṛttāntaṃ pṛcchantaṃ nāyakaṃ prati kasyāścit saṃdeśahāriṇyā uktiḥ/ priyaviraho 'tra vibhāvaḥ/ asaṃbaddhoktir anubhāvaḥ/ unmādasya vyādhāv antarbhāve saṃbhavaty api pṛthag upādānaṃ vyādhyantarāpekṣayā vaicitryaviśeṣasphoraṇāya/
rogādijanyā mūrchārūpā maraṇaprāgavasthā maraṇam//
na cātra prāṇaviyogātmakaṃ mukhyaṃ maraṇam ucitaṃ grahītum/ cittavṛttyātmakeṣu bhāveṣu tasyāprasakteḥ/ bhāveṣu ca sarveṣu kāryasahavartitayā śarīraprāṇasaṃyogasya hetutvāt/
udāharaṇam--
"dayitasya guṇānanusmarantī śayane saṃprati yā vilokitāsīt/
adhunā khalu hanta sā kṛśāṅgī giram aṅgīkurute na bhāṣitāpi//"
priyaviraho 'tra vibhāva/ vacanavirāmo 'nubhāvaḥ/ hantapadasyātrātyantam upakārakatvād vākyavyaṅgyo 'py ayaṃ bhāvaḥ padavyaṅgyatām āvahati/ etena bhāvasya padavyaṅgyatāyāṃ nātyantaṃ vaicitryam iti parāstam/
dayitasya guṇān anusmarantīty anena vyajyamānaṃ "caramāvasthāyām api tasyā dayitaguṇavismaraṇaṃ nābhūd" iti vastu, vipralambhasya śokasya vā caramam abhivyaktasya poṣakam/ ayaṃ ca bhāvaḥ svavyañjakavākyottaravartinā vākyāntareṇa saṃdarbhaghaṭakena nāyikādeḥ pratyujjīvanavarṇane vipralambhasya, anyathā tu karuṇasya poṣaka iti vivekaḥ/ kavayaḥ punar amuṃ prādhānyena na varṇayanti, amaṅgalaprāyatvāt/
saṃdehādyanantaraṃ jāyamāna ūho vitarkaḥ//
sa ca niścayānukūlaḥ/
"yadi sā mithilendranandinī nitarām eva na vidyate bhuvi/
atha me katham asti jīvitaṃ na vinālambanam āśritasthitiḥ//"
svātmani bhagavato rāmasyaiṣoktiḥ/ bhuvi sītāsti na veti saṃdeho 'tra vibhāvaḥ/ bhrūkṣepaśiroṅgulinartanam ākṣiptam anubhāvaḥ/ na cāsau cinteti śakyaṃ vaditum, cintāyā niyamena niścayaṃ pratyaprayojakatvāt/ kiṃ bhaviṣyati kathaṃ bhaviṣyatīty ādy ākārāyāś cintāyāḥ, idam itthaṃ bhavitum arhati prāyaśa ityākārasya vitarkasya viṣayavailakṣaṇyopalambhāc ca/ na vinetyādinokto 'rthāntaranyāso 'py asminn evānukūlaḥ/
iṣṭāsiddhirājagurvādyaparādhādijanyo 'nutāpo viṣādaḥ//
udāharaṇam--
"bhāskarasūnāv astaṃ yāte jāte ca pāṇḍavotkarṣe/
duryodhanasya jīvita katham iva nādyāpi niryāsi//"
atra svāpakarṣaparotkarṣayor darśanaṃ vibhāvaḥ/ jīvitaniryāṇāśaṃsā, tadākṣiptaṃ vadananamanādi cānubhāvaḥ/ asminn eva ca viṣādadhvanau duryodhanasyety arthāntarasaṃkramitavācyadhvanir anugrāhakaḥ/ na cātra trāsabhāvadhvanitvaṃ śakyam, paravīrasya duryodhanasya trāsaleśasyāpyayogāt/ nāpi cintādhvanitvam, yuddhvā mariṣyāmīti tasya vyavasāyāt/ nāpi dainyadhvanitvam, sakalasainyakṣaye 'pi vipadas tenāgaṇanāt/ na vā vīrarasadhvanitvam, maraṇasya śaraṇīkaraṇe parāpakarṣajīvitasyotsāhasyābhāvāt/
idaṃ punar atra nodāhāryam--
"ayi pavanarayāṇāṃ nirdayānāṃ hayānāṃ
ślathaya gatim ahaṃ no saṃgaraṃ draṣṭum īhe/
śrutivivaram amī me dārayanti prakupyad
bhujaganibhabhujānāṃ bāhujānāṃ ninādāḥ//
atra trāsasyaiva pratīyamānatvena
viṣādasyāpratīteḥ/ leśatayā pratitau vā trāsa evānuguṇyaucityena dhvanivyapadeśāyogyatvāt/
adhunaivāsya lābho mamāstv itīcchā autsukyam//
iṣṭavirahādir atra vibhāvaḥ/ tvarācintādayo 'nubhāvāḥ/
yadāhuḥ--
"saṃjātam iṣṭavirahād uddīptaṃ priyasaṃsmṛteḥ/
nidrayā tandrayā gātragauraveṇa ca cintayā//
anubhāvitam ākhyātam autsukyaṃ bhāvakovidaiḥ//" iti/
udāharaṇam--
"nipatadbāṣpasaṃrodham uktacāñcalyatārakam/
kadā nayananīlābjam ālokeya mṛgīdṛśaḥ//"
anarthātiśayajanitā cittasya saṃbhramākhyā vṛttir āvegaḥ//
udāharaṇam--
"līlayā vihitasindhubandhana so 'yam eti raghuvaṃśanandanaḥ/
darpadurvilasito daśānanaḥ kutra yāmi nikaṭe kulakṣayaḥ//
eṣā svātmani mandodaryā uktiḥ/ raghunandanāgamanam atra vibhāvaḥ/
kutra yāmīty etad vyaṅgyaḥ sthairyābhāvo 'nubhāvaḥ/ na cātra cintā prādhānyena vyajyata iti śakyate vaktum, kutra yāmīti sphuṭaṃ pratītena sthairyābhāvenodvegasyeva cintāyā apratyāyanāt/ paraṃ tv āvegacarvaṇāyāṃ tatparipoṣakatayā guṇatvena cintāpi viṣayībhavati/
cintotkaṇṭhābhayaviraheṣṭāniṣṭadarśanaśravaṇādijanyāvaśyakartavyārthapratisaṃdhānavikalā cittavṛttir jaḍatā//
iyaṃ ca mohāt pūrvataḥ parataś ca jāyate/
yad āha--
"kāryāviveko jaḍatā pasyataḥ śṛṇvato 'pi vā/
tadvibhāvāḥ priyāniṣṭadarśanaśravaṇe rujā//
anubhāvās tv amī tūṣṇīṃ bhāvavismaraṇādayaḥ/
sā pūrvaṃ parato vā syān mohād iti vidāṃ matam//"
udāharaṇam--
"yad avadhi dayito vilocanābhyāṃ sahacari daivavaśena dūrato 'bhūt/
tad avadhi śithilīkṛto madīyair atha karaṇaiḥ praṇayo nijakriyāsu//"
priyaviraho 'tra vibhāvaḥ/ karaṇaiś cakṣuḥśravaṇādibhiḥ kriyāsu tattatpramitiṣu praṇayasya śithilīkaraṇam anubhāvaḥ/ mohe cakṣurādibhiś cākṣuṣāder ajananam, iha
tu prakāraviśeṣavaiśiṣṭyena bāhulyenājananam iti tasmād asya viśeṣaḥ/ ata evodāharaṇe śithilīkṛta ity uktam, na tu tyakta iti/
atitṛptigarbhavyādhiśramādijanyā cetasaḥ kriyānunmukhatālasyam//
atra ca nāsāmarthyam/ nāpi kāryākāryavivekaśūnyatvam/ tena kāryākaraṇarūpasyānubhāvasya tulyatve 'pi glāner jaḍatāyāś cāsya bhedaḥ/
udāharaṇam--
"nikhilāṃ
rajanīṃ priyeṇa dūrād upayātena vibodhitā kathābhiḥ/
adhikaṃ na hi pārayāmi vaktuṃ sakhi mā jalpa tavāyasī rasajñā//"
eṣā hi priyāgamanadvitīyadivase muhurniśāvṛttāntaṃ pṛcchantīṃ sakhīṃ prati rajanijāgaraṇajanitālasyāyāḥ kasyāścid uktiḥ/ atra rajanijāgaraṇaṃ vibhāvaḥ/ adhikasaṃbhāṣaṇābhāvo 'nubhāvaḥ/ jaḍatāyāṃ mohāt pūrvavartitvam uttaravartitvaṃ vā niyatam, na tv atrety aparo viśeṣaḥ/ gopanīyaviṣayatvād yadi kathābhir ity avivakṣitavācyaṃ tadā śramo 'stu paripoṣakaḥ/ śramajanye hy ālasye śramasya poṣakatāyā avāryatvāt/ atitṛptyādijanite tv ālasye śramād viviktaviṣayatvaṃ bodhyam/
parotkarṣadarśanādijanyaḥ paranindādikāraṇībhūtaś cittavṛttiviśeṣo 'sūyā//
imām evāsahanādiśabdair vyavaharanti/
yathā--
"kutra śaivaṃ dhanur idaṃ kva cāyaṃ prākṛtaḥ śiśuḥ/
bhaṅgas tu sarvasaṃhartrā kālenaiva vinirmitaḥ//"
eṣā bhagnaharakārmukasya bhagavato rāmasya parākramam asahamānānāṃ tatratyānāṃ rājñām uktiḥ/ atra ca śrīmaddāśarathibalasya sarvotkṛṣṭatāyā darśanaṃ vibhāvaḥ/ prākṛtaśiśupadagamyā nindā anubhāvaḥ/
"tṛṣṇālolavilocane kalayati prācīṃ cakoravraje
maunaṃ muñcati kiṃ ca kairavakule kāme dhanur dhunvati/
māne mānavatījanasya sapadi prasthātukāme 'dhūnā
dhātaḥ kiṃ nu vidhau vidhātum ucito dhārādharāḍambaraḥ//"
atrāpi yady api tadīyocchṛṅkhalatādidarśanajanyā anucitakāritvarūpanindāprakāśānubhāvitā
kavigatā vidhātrālambanāsūyā vyajyata iti śakyate vaktum, tathāpi kāryakāraṇayos tulyatvād abhivyaktenāmarṣeṇa śabalitaivāsau
na viviktatayā pratiyate/ nahi vidhātur aparādha iva bhagavato rāmasyāparādho 'sti yena kaver iva vīrāṇām apy amarṣo 'bhivyajyeta/ svabhāvo hi mahonnatakriyāniṣpādanaṃ vīrāṇām/ atrāprastutacandravṛttāntena prastutarājakumārādivṛttāntasya dhvananān nāsty asūyādhvanitvam iti tu na vācyam/ ekadhvaner dhvanyantarāvirodhitvāt/ anyathā mahāvākyadhvaner avāntaravākyadhvanibhiḥ, teṣāṃ ca padadhvanibhiḥ saha sāmānādhikaraṇyaṃ kutrāpi na syāt/
viyogaśokabhayajugupsādīnām atiśayād grahāveśādeś cotpanno vyādhiviśeṣo 'pasmāraḥ//
vyādhitvenāsya kathane 'pi viśeṣākāreṇa punaḥ kathanaṃ bībhatsabhayānakayor asyaiva vyādher aṅgatvaṃ nānyasyeti sphoraṇāya/ vipralambhe tu vyādhyantarasyāpi ca/ udāharaṇam--
"harim āgatam ākarṇya mathurām antakāntakam/
kampamānaḥ śvasan kaṃso nipapāta mahītale//"
atra bhayaṃ vibhāvaḥ/ kampaniḥśvāsapatanādayo 'nubhāvāḥ/
amarṣādijanyavākpāruṣyādikāraṇībhūtā cittavṛttiś capalatā//
yad āhu--
"amarṣaprātikūlyerṣyārāgadveṣāś ca matsaraḥ/
iti yatra vibhāvāḥ syur anubhāvas tu bhartsanam//
vākpāruṣyaṃ prahāraś ca tāḍanaṃ vadhabandhane/
taccāpalam
anālocya kāryakāritvam iṣyate//" iti/
udāharaṇam--
"ahitavrata pāpātman maivaṃ me darśayānanam/
ātmānaṃ hantum icchāmi yena tvam asi bhāvitaḥ//"
eṣā bhagavadanuraktivighaṭanopāyam apaśyataḥ prahlādaṃ prati hiraṇyakaśipor uktiḥ/ bhagavaddveṣotthāpitaḥ putradveṣo 'tra vibhāvaḥ/ ātmavadhecchā paruṣavacanaṃ cānubhāvaḥ/ na cāmarṣa evātra vyajyata iti vācyam/
sadaiva bhagavadanurāgiṇi prahlāde hiraṇyakaśipor amarṣasya cirakālasaṃbhṛtatvenātmavadhecchāyā idaṃprathamatānupapatteḥ/
idaṃprathamakāryasya cedaṃprathamakāraṇaprayojyatayā prācīnacittavṛttivilakṣaṇāyā eva capalatākhyacittavṛtteḥ siddheḥ/ na cāmarṣaprakarṣa evātmavadhecchādikāraṇam abhivyajyatām iti vācyam/ prakarṣasyāpi svābhāvikavilakṣaṇalakṣaṇatāyā āvaśyakatayā tasyaiva capalatāpadārthatvāt/
nīcapuruṣeṣv
ākrośanādhikṣepavyādhitāḍanadāridryeṣṭavirahaparasaṃpaddarśanādibhiḥ, uttameṣu tv avajñādibhir janitā viṣayadveṣākhyā rodanadīrghaśvāsadīnamukhatādikāriṇī cittavṛttir nirvedaḥ/
udāharaṇam--
"yadi lakṣmaṇa sā mṛgekṣaṇā na madīkṣāsaraṇiṃ sameṣyati/
amunā jaḍajīvitena me jagatā vā viphalena kiṃ phalam//"
nityānityavastuvivekajanyatvābhāvān nāsau rasavyapadeśahetuḥ/
devādiviṣayā ratir yathā--
"bhavaddvāri
krudhyajjayavijayadaṇḍāhatidalat-
kirīṭās te kīṭā iva vidhimahendraprabhṛtayaḥ/
vitiṣṭhante yuṣman nayanaparipātotkalikayā
varākāḥ ke tatra kṣapitamura nākādhipatayaḥ//"
atrāpamānasahanabhagavaddvāraniṣevaṇabhagavatkaṭākṣapātābhilāṣādibhir brahmādigatā bhagavadālambanā ratir nābhivyajyate, api tu bhagavadaiśvaryam avāṅmanasagocara iti cet tathāpi tādṛśabhagavadaiśvaryavarṇanānubhāvitayā kavigatabhagavadālambanaratyā dhvanitvam akṣatam eva/
idaṃ vodāharaṇam--
"na dhanaṃ na ca rājyasaṃpadaṃ na hi vidyām idam ekam arthaye/
mayi dhehi manāg api prabho karuṇābhaṅgitaraṅgitāṃ dṛśam//"
atra dhanādyapekṣāśūnyasya bhagavaddṛgantapātābhilāṣo hi bhagavaty atyantānuraktiṃ vyanakti/ evaṃ saṃkṣepeṇa nirūpitā bhāvāḥ//
atha katham asya saṃkhyāniyamaḥ/ mātsaryodvegadambherṣyāvivekanirṇayaklaibyakṣamākutukotkaṇṭhāvinayasaṃśayadhārṣṭyādīnām api tatra tatra lakṣyeṣu darśanāt iti cet, na/ ukteṣv evaiṣām antarbhāveṇa saṃkhyāntarānupapatteḥ/ asūyāto mātsaryasya, trāsād udvegasya, avahitthākhyād bhāvād dambhasya, amarṣād īrṣyāyāḥ, mater vivekanirṇayayoḥ, dainyāt klaibyasya, dhṛteḥ kṣamāyāḥ, autsukyāt kutukotkaṇṭhayoḥ, lajjāyā vinayasya, tarkāt saṃśayasya, cāpalād dhārṣṭyasya ca vastutaḥ sūkṣme bhede 'pi nāntarīyakatayā tadanatiriktasyaivādhyavasāyāt/ munivacanānupālanasya saṃbhava ucchṛṅkhalatāyā anaucityāt/ eṣu ca saṃcāribhāveṣu madhye kecana keṣāṃcana vibhāvā anubhāvāś ca
bhavanti/
tathā hi-- īrṣyāyā nirvedaṃ prati vibhāvatvam, asūyāṃ prati cānubhāvatvam/ cintāyā nidrāṃ prati vibhāvatvam, autsukyaṃ prati cānubhāvatetyādi svayam ūhyam/
atha rasābhāsaḥ-- tatra
anucitavibhāvālambanatvaṃ rasābhāsatvam//
vibhāvādāv anaucityaṃ punar lokānāṃ vyavahārato vijñeyam/ yatra teṣām ayuktam iti dhīr iti kecid āhuḥ/ tad apare na kṣamante/ munipatnyādiviṣayakaratyādeḥ saṃgrahe 'pi bahunāyakaviṣayāyā anubhayaniṣṭhāyāś ca rater asaṃgrahāt/ tatra vibhāvagatasyānaucityasyābhāvāt/ tasmād anaucityena ratyādir viśeṣaṇīyaḥ/ itthaṃ cānucitavibhāvālambanāyā bahunāyakaviṣayāyā anubhayaniṣṭhāyāś ca saṃgraha iti/ anaucityaṃ ca prāgvad eva/ tatra rasādyābhāsatvaṃ rasatvādinā na samānādhikaraṇam/ nirmalasyaiva rasāditvāt/ "hetvābhāsatvam iva hetutvena" ity eke/ "na hy anucitatvenātmahāniḥ, api tu sadoṣatvād ābhāsavyavahāraḥ/ aśvābhāsādivyavahāravat" ity apare/
udāharaṇam--
"śatenopāyānāṃ katham api gataḥ saudhaśikharaṃ
sudhāphenasvacche rahasi śayitāṃ puṣpaśayane/
vibodhya kṣāmāṅgīṃ cakitanayanāṃ smeravadanāṃ
saniḥśvāsaṃ śliṣyaty ahaha sukṛtī rājaramaṇīm//"
atrālambanam anucitapraṇayā rājaramaṇī/ rahorajanyādy uddīpanam/ sāhasena rājāntaḥpure gamanam, prāṇeṣūpekṣā, niḥśvāsāśleṣādayaś cānubhāvāḥ/ śaṅkādayaḥ saṃcāriṇaḥ/ niṣiddhālambanakatvāc cāsyā rateḥ, ābhāsatvaṃ rasasya/ na cātra cakitanayanām ity anena parapuruṣasparśatrāsābhivyaktyā rater anubhayaniṣṭhatety ābhāsatāhetur vācyaḥ/
asyāś ca cirāya tasminn āsaktāyā antaḥpure parapuruṣāgamanasyātyantam asaṃbhāvanayā ka eṣa māṃ bodhayatīty ādāv ucita eva trāsaḥ/ anantaraṃ ca paricayābhivyaktyā so 'yaṃ matpriyo madarthaṃ prāṇān api tṛṇīkṛtyāgata iti jñānād utpannaṃ harṣam abhivyañjayat smeravadanām iti viśeṣaṇaṃ ratiṃ tadīyām api vyanakti/ paraṃ tu prādhānyaṃ nāyakaniṣṭhāyā eva rateḥ, sakalavākyārthatvāt/
yathā vā--
"bhavanaṃ karuṇāvatī viśantī gamanājñālavalābhalālaseṣu/
taruṇeṣu vilocanābjamālām atha bālā pathi pātayāṃbabhūva//
atra kutaś cid āgacchantyāḥ pathi tadīyarūpayauvanagṛhītamānasair yuvabhir anugamyamānāyāḥ kasyāś cid bhavanapraveśasamaye nijasevāsārthakyavijñānāya gamanājñāpanarūpalābhalālaseṣu teṣu paramapariśramasmaraṇasaṃjātakaruṇāyā gamanājñādānanivedakasya vilocanāmbujamālāparikṣepasyānubhāvasya varṇanād abhivyajyamānā ratir bahuvacanena bahuviṣayā gamyata iti bhavaty ayam api rasābhāsaḥ/
yathā vā--
"bhujapañjare gṛhītā navapariṇītā vareṇa vadhūḥ/
tatkālajālapatitā bālakuraṅgīva vepate nitarām//"
atra rater navavadhvā manāg apy asparśād anubhayaniṣṭhatvenābhāsatvam/
yathā coktam--
"upanāyakasaṃsthāyāṃ munigurupatnīgatāyāṃ ca/
bahunāyakaviṣayāyāṃ ratau tathānubhayaniṣṭhāyām//" iti/
atra muniguruśabdayor upalakṣaṇaparatayā rājāder api
grahaṇam/
athātra kiṃ vyaṅgyam--
"vyānamrāś calitāś caiva sphāritāḥ paramākulāḥ/
pāṇḍuputreṣu pāñcālyāḥ patanti prathamā dṛśaḥ//"
atra vyānamratayā dharmātmatāprayojyaṃ yudhiṣṭhire sabhaktitvam, calitatayā sthūlākāratāprayojyaṃ bhīmasene satrāsatvam, sphāritatayā alaukikaśauryaśravaṇaprayojyam arjune saharṣatvam, paramākulatayā paramasaundaryaprayojyaṃ nakulasahadevayor autsukyaṃ ca vyañjayantībhir dṛgbhiḥ pāñcālyā bahuviṣayāyā rater abhivyañjanād rasābhāsa eveti navyāḥ/ prāñcas tv apariṇetṛbahunāyakaviṣayatve rater ābhāsatety āhuḥ/ tatra śṛṅgārarasa iva śṛṅgārābhāso 'pi dvividhaḥ/ saṃyogavipralambhabhedāt/ saṃyogābhāsas tv anupadam evodāhṛtaḥ/
vipralambhābhāso yathā--
"vyatyastaṃ lapati kṣaṇaṃ kṣaṇam atho maunaṃ samālambate
sarvasmin vidadhāti kiṃ ca viṣaye dṛṣṭi nirālambanām/
śvāsaṃ dīrgham urīkaroti na manāg aṅgeṣu dhatte dhṛtiṃ
vaidehīkamanīyatākavalito hā hanta laṅkeśvaraḥ//"
atra sītālambaneyaṃ laṅkeśagatā vipralambharatir anubhayaniṣṭhatayā jagadgurupatnīviṣayakatayā cābhāsatāṃ gatā, vyatyastaṃ lapatīty ādibhir uktibhir vyajyamānair unmādaśramamohacintāvyādhibhis tathaivābhāsatāṃ gataiḥ prādhānyena paripoṣyamāṇā dhvanivyapadeśahetuḥ/ evaṃ kalahaśīlakuputrādyālambanatayā vītarāgādiniṣṭhatayā ca varṇyamānaḥ śokaḥ, brahmavidyānadhikāricāṇḍālādigatatvena ca nirvedaḥ, kadaryakātarādigatatvena pitrādyālambanatvena vā krodhotsāhau, aindrajālikādyālambanatvena ca vismayaḥ, gurvādyālambanatayā ca hāsaḥ,
mahāvīragatatvena bhayam, yajñīyapaśuvasāsṛṅmāṃsādyālambanatayā varṇyamānā jugupsā ca rasābhāsāḥ/ vistṛtibhayāc cāmī nehodāhṛtāḥ sudhībhir unneyāḥ/
evam evānucitaviṣayā bhāvābhāsāḥ/
yathā--
sarve 'pi vismṛtipathaṃ viṣayāḥ prayātā
vidyāpi khedakalitā vimukhībabhūva/
sā kevalaṃ hariṇaśāvakalocanā me
naivāpayāti hṛdayād adhidevateva//
gurukule vidyābhyāsasamaye tadīyakanyālāvaṇyagṛhītamānasasyānyasya vā kasya cid apratiṣiddhagamanāṃ smarato deśāntaraṃ gatasyeyam uktiḥ/ atra ca svātmatyāgātyāgābhyāṃ srakcandanādiṣu viṣayeṣu, cirasevitāyāṃ vidyāyāṃ ca kṛtaghnatvam, asyāṃ ca lokottaratvam abhivyajyamānaṃ vyatirekavapuḥsmṛtim eva puṣṇātīti saiva pradhānam/ evaṃ ca tyāgābhāvagataṃ sārvadikatvaṃ vyañjayanty adhidevatopamāpi/ eṣā cānucitaviṣayakatvād anubhayaniṣṭhatvāc ca bhāvābhāsaḥ/ yadi punar iyaṃ tatpariṇetur evoktis tadā bhāvadhvanir eva//
atha bhāvaśāntiḥ--
bhāvasya prāguktasvarūpasya śāntir nāśaḥ//
sa cotpattyavacchinna eva grāhyaḥ, tasyaiva sahṛdayacamatkāritvāt/
udāharaṇam--
"muñcasi nādyāpi ruṣaṃ bhāmini mudirālirudiyāya/
iti tanvyāḥ pativacanair apāyi nayanābjakoṇaśoṇaruciḥ//"
iha tādṛśapriyavacanaśravaṇaṃ vibhāvaḥ/ nayanakoṇagataśoṇarucer nāśaḥ,
tadabhivyaktaḥ prasādo vānubhāvaḥ/ utpattikālāvacchinno roṣanāśo vyaṅgyaḥ/
tathā--
bhāvodayo bhāvasyotpattiḥ//
udāharaṇam--
"vīkṣya vakṣasi vipakṣakāminīhāralakṣma dayitasya bhāminī/
aṃsadeśavalayīkṛtāṃ kṣaṇād ācakarṣa nijabāhuvallarīm//"
atrāpi dayitavakṣogatavipakṣakāminīhāralakṣmadarśanaṃ vibhāvaḥ/ priyāṃsadeśavalayīkṛtanijabāhulatākarṣaṇam anubhāvaḥ/ roṣodayo vyaṅgyaḥ/ yady āpi bhāvaśāntau bhāvāntarodayasya, bhāvodaye vā pūrvaṃ bhāvaśānter āvaśyakatvān nānayor vivikto vyavahārasya viṣayaḥ, tathāpi dvayor ekatra camatkāravirahāt, camatkārādhīnatvāc ca vyavahārasya, asti viṣayavibhāgaḥ/
evam--
bhāvasaṃdhir anyonyānabhibhūtayor anyonyābhibhavanayogyayoḥ sāmānādhikaraṇyam//
udāharaṇam--
"yauvanodgamanitāntaśaṅkitāḥ śīlaśauryabalakāntilobhitāḥ/
saṃkucanti vikasanti rāghave jānakīnayananīrajaśriyaḥ//"
atra bhagavaddāśarathigatasya lokottarayauvanodgamasya, tādṛśasyaiva śīlaśauryādeś ca darśanaṃ vibhāvaḥ/ nayanagatasaṃkocavikāsāv anubhāvaḥ/ vrīḍautsukyayoḥ saṃdhir vyaṅgyaḥ/
tathā--
bhāvaśabalatvaṃ
bhāvānāṃ bādhyabādhakabhāvam āpannānām udāsīnānāṃ vā vyāmiśraṇam//
ekacamatkṛtijanakajñānagocaratvam iti yāvat/
udāharaṇam--
"pāpaṃ hanta mayā hatena vihitaṃ kītāpi yady āpitā,
sā mām indumukhī vinā bata vane kiṃ jīvitaṃ dhāsyati/
ālokeya kathaṃ mukhāni kṛtināṃ kiṃ te vadiṣyanti māṃ
rājyaṃ yātu rasātalaṃ punar idaṃ na prāṇituṃ kāmaye//"
atra matyasūyāviṣādasmṛtivitarkavrīḍāśaṅkānirvedānāṃ prāguktasvasvavibhāvajanmanāṃ śabalatā/ yat tu kāvyaprakāśaṭīkākāraiḥ "uttarottareṇa bhāvena pūrvapūrvabhāvopamardaḥ śabalatā" ity abhyadhītaya, tan na/ "paśyet kaścic cala capala re kā tvarāhaṃ kumārī hastālambaṃ vitara hahahā vyutkramaḥ kvāsi yāsi" ity atra śaṅkāsūyādhṛtismṛtiśramadainyamatyautsukyānām upamardaleśaśūnyatve 'pi śabalatāyā rājastutiguṇatvena pañcamollāse mūlakṛtaiva nirūpaṇāt/ svottaraviśeṣaguṇena jāyamānas tu nāśo na vyaṅgyaḥ/ na vopamardapadavācyaḥ, nāpi camatkārī tasmāt/
"nārikelajalakṣīrasitākadalamiśraṇe/
vilakṣaṇo tathāsvādo bhāvānāṃ saṃhatau tathā//"
atredaṃ bodhyam-- ya ete bhāvaśāntyudayasaṃdhiśabalatādhvanaya udāhṛtās te 'pi bhāvadhvanaya eva/ vidyamānatayā carvyamāṇeṣv ivotpattyavacchinnatvavinaśyadavasthatvasaṃdhīyamānatvaparasparasamānādhikaraṇatvaiḥ prakāraiś carvyamāṇeṣu bhāveṣv eva prādhānyasyaucityāt, camatkṛtes tatraiva viśrānteḥ/ yady apy utpattivināśasaṃdhiśabalatānāṃ tatsaṃbandhināṃ bhāvānāṃ ca
samānāyāṃ carvaṇāviṣayatāyāṃ na prādhānyaṃ vinigantuṃ śakyate, tathāpi sthitau bhāveṣu pradhānatāyāḥ kḷptatvāt, bhāvaśāntyādiṣv api teṣv eva śāntipratiyogitvādibhir vyajyamāneṣu tasyāḥ kalpayitum aucityāt/ kiṃ ca yadi bhāvaśāntyādau bhāvo na pradhānam, kiṃ tu tadupasarjanakaśāntyādir evety abhyupeyate tadā vyajyamānabhāveṣv abhihitatatpraśamādiṣu kāvyeṣu bhāvapraśamādidhvanitvaṃ na syāt/
tathā hi--
"uṣasi pratipakṣanāyikāsadanād antikam añcati priye/
sudṛśo nayanābjakoṇayor udiyāya tvarayāruṇadyutiḥ//"
atrotpūrvakeṇaitinā bhāvodayasya vācyatayaiva pratyāyanāt/ (nanu)udayasya vācyatve 'pi bhāvasyāvācyatvād dhanitvaṃ sustham iti cet, pradhānasya vyapadeśānaupayikatve 'pradhānakṛtavyapadeśānupapatteḥ/ asmanmate tūtpatter vācyatve 'py utpattyavacchinnasyāmarṣasya pradhānasyāvācyatvād yukta eva bhāvodayadhvanivyapadeśaḥ/ evaṃ vyajyamānabhāvapratiyogikasya praśamasya vācyatve bhāvaśāntidhvanitvaṃ na syāt/ yathā--
"kṣamāpaṇaikapadayoḥ padayoḥ patati priye/
śemuḥ sarojanayanānayanāruṇakāntayaḥ//"
nanu śabdavācyānāṃ praśamādīnām aruṇakāntyaivānvayāt aruṇakāntipraśamāder eva vācyatvaṃ paryavasitam, na tu tādṛśapraśamādivyaṅgyasya roṣapraśamādeḥ, vyaṅgyavyañjakabhedasyāvaśyakatvāt/ na cāruṇyavyaṅgyaroṣasyaiva vācyībhūtapraśamādyanvaya iti vācyam/ vācyavyaṅgyapratītyor ānupūrvyeṇa siddhatayā vācyānvayabodhavelāyāṃ
vācyaiḥ saha vyaṅgyānvayānupapatteḥ/ anyathā "sudṛśo nayanābjakoṇayoḥ" ity asyānvayo na syāt/ maivam/ evam api--
"nirvāsayantīṃ dhṛtim aṅganānāṃ śobhāṃ harer eṇadṛśo dhayantyāḥ/
cirāparādhasmṛtimāṃsalo 'pi roṣaḥ kṣaṇaprāghuṇiko babhūva//"
ityādāv api bhāvapraśamadhvanitvāpatteḥ, bhāvasya vācyatve 'pi pradhānasya tatpraśamasya vyaṅgyatvāt/ ubhayor apy avācyatvam apekṣitam iti cet, prāguktapadyadvaye śamatvodayatvābhyāṃ śamodayayor vācyatvād anudāharaṇatvāpatteḥ/ iṣṭāpattis tu sahṛdayānām anucitaiva/ tasmād bhāvapraśamādiṣv api prādhānyena bhāvānām eva camatkāritvam, praśamādes tūpasarjanatvam ato na tasya vācyatādoṣaḥ/ idaṃ punar bhāvadhvanibhyo bhāvaśāntyādidhvanīnāṃ camatkāravailakṣaṇye nidānam-- yad ekatra carvaṇāyāṃ bhāveṣu sthityavacchinnāmarṣāditvam, amarṣāditvam eva vā prakāraḥ/ anyatra tu praśamāvasthatvādir apīti/ rasasya tu sthāyimūlakatvāt praśamāder asaṃbhavaḥ, saṃbhave vā na camatkāraḥ, iti na sa vicāryate/
so 'yaṃ nigaditaḥ sarvo 'pi ratyādilakṣaṇo vyaṅgyaprapañcaḥ sphuṭe prakaraṇe jhagiti pratiteṣu vibhāvānubhāvavyabhicāriṣu sahṛdayatamena pramātrā sūkṣmeṇaiva samayeta pratīyata iti hetuhetumatoḥ paurvāparyakramasyālakṣaṇād alakṣyakramo vyapadiśyate/ yatra tu vicāravedyaṃ prakaraṇam, unneyā vā vibhāvādayas tatra sāmagrīvilambādhīnaṃ camatkṛter māntharyam iti saṃlakṣyakramo 'py eṣa bhavati/ yathā-- "talpagatāpi ca sutanuḥ" iti prāg udāhṛte padye "saṃprati" ity etadarthāvagatir vilambena/ na khalu dharmigrāhakamānasiddhaṃ ratyādidhvaner alakṣyakramavyaṅgyatvam/ ata eva lakṣyakramaprasaṅge--
"evaṃvādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī/
līlākamalapatrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī/"
ity atra
kumārīsvābhāvyād apy adhomukhatvaviśiṣṭasya līlākamalapattragaṇanasyopapattyā manāgvilambena nāradakṛtavivāhādiprasaṅgavijñānottaraṃ vrīḍāyāś camatkaraṇāl lakṣyakramo 'yaṃ dhvaniḥ" iti prāhur ānandavardhanācāryāḥ/ rasabhāvādir artho dhvanyamāna eva, na vācyaḥ/ tathāpi na sarvo 'lakṣyakramasya viṣayaḥ" iti cābhinavaguptapādācāryāḥ/ syād etat, yady ayaṃ rasādiḥ saṃlakṣyakramasya viṣayaḥ syāt/ anuraṇanabhedagaṇanaprastāve "arthaśaktimūlasya dvādaśabhedāḥ" ity abhinavaguptoktiḥ, "tenāyaṃ dvādaśātmakaḥ" iti mammaṭoktiś ca na saṃgaccheta, vastvalaṃkārātmanā dvividhena vācyena svataḥsaṃbhavitvakaviprauḍhokti-niṣpannatvakavinibaddhavaktṛprauḍhoktiniṣpannatvais tribhir upādhibhis traividhyam āpannena ṣaḍātmanā vastvalaṃkārayor iva rasāder apy abhivyañjanād aṣṭādaśatvaprasaṅgāt/
atrocyate-- prakaṭair vibhāvānubhāvavyabhicāribhir alakṣyakramatayaiva vyajyamāno ratyādiḥ sthāyibhāvo rasībhavati, na saṃlakṣyakramatayā/ rasībhāvo hi nāma jhagiti jāyamānālaukikacamatkāraviṣayasthāyitvam/ saṃlakṣyakramatayā vyajyamānasya ratyādes tu vastumātrataiva, na rasāditvam iti teṣām āśayasya varṇanena na taduktīnāṃ virodhaḥ/ upapattis tv arthe 'smin vicāraṇīyā/ rasabhāvādir artha ity atra rasādiśabdo ratyādiparaḥ/
taditthaṃ nirūpitasyāsya rasādidhvaniprapañcasya padavarṇaracanāvākyaprabandhaiḥ padaikadeśair avarṇātmakai rāgādibhiś cābhivyaktim āmananti/ tatra vākyagatānāṃ padānāṃ sarveṣām api svārthopasthitidvārā vākyārthajñānopāyatve samāne 'pi kurvadrūpatayā camatkārāyogavyavacchinnatvena kasyacid eva dhvanivyapadeśahetutvam/ yathā "mandam ākṣipati" ity atra mandam ity asya/ racanāvarṇānāṃ tu padavākyāntargatatvena vyañjakatāvacchedakakoṭipraviṣṭatvam eva na tu vyañjakatvam iti yady api suvacam, tathāpi padavākyaviśiṣṭaracanātvena, racanāviśiṣṭapadavākyatvena vā vyañjakatvam iti vinigamanāviraheṇa ghaṭādau daṇḍacakrādeḥ kāraṇatvasyeva pratyekam eva vyañjakatāyāḥ siddhir iti prāñcaḥ/
varṇaracanāviśeṣāṇāṃ mādhuryādiguṇābhivyañjakatvam eva na rasābhivyañjakatvam, gauravān mānābhāvāc ca/ na hi guṇyabhivyañjanaṃ vinā guṇābhivyañjakatvaṃ nāstīty asti niyamaḥ, indriyatraye vyabhicārāt/ itthaṃ ca svasvavyañjakopanītānāṃ guṇināṃ guṇānām udāsīnānāṃ ca yathā parasparopaśleṣeṇaudāsīnyena vā tattatpramitigocaratā tathā rasānāṃ tadguṇānāṃ cābhivyāktiviṣayateti tu navyāḥ/ udāharaṇaṃ tu "tāṃ tamāla" ityādi prāg uktam eva vākyasya vyañjakatāyām api "āvirbhūtā yad avadhi" ityādi ca/ prabandhasya tu yogavāsiṣṭharāmāyaṇe śāntakaruṇayoḥ, ratnāvalyādīni ca śṛṅgārasya vyañjakatvān nidarśanāni prasiddhāni/ mannirmitāś ca pañja laharyo bhāvasya/ padaikadeśasya ca "nikhilam idaṃ jagad aṇḍakaṃ vahāmi" iti karūpataddhito vīrarasasya prāg evodāhṛtaḥ/ evaṃ rāgādibhir api vyaṅgyatve sahṛdayahṛdayam eva pramāṇam/ evam eṣāṃ rasādīnāṃ prādhānyena nirūpitāny udāharaṇāni/ guṇībhāve tu vakṣyante, nāmāni ca/ tatra prādhānya evaiṣāṃ rasāditvam, anyathā tu ratyāditvam eva/ nāmani rasapadaṃ tu ratyādiparam ity eke/ asty eva rasāditvaṃ, kiṃ tu na dhvanivyapadeśahetutvam ity apare//
Original text: Rasagaṅgādhara 1 · Edition: the following four editions: 1. RG with Sanskrit commentaries by Nāgeśa Bhaṭṭa and Mathurā Nāth Śāstrī, Delhi: Motilal Banārsīdās, 1983 (reprint); 2. RG with Sanskrit and Hindi Commentaries by Badarinath Jha and Madan Mohan Jha, Varanasi: Chowkhamba Vidyabhawan, 1990 (reprint); 3. RG with Sanskrit commentary by Kedāranātha Ojhā, Varanasi: Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya, 1977; 4. RG with San · Data entry Timothy C. Cahill · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0