રસગઙ્ગાધર · ભાગ 2126

"વક્ષોજાગ્રં પાણિનામૃષ્ય દૂરે યાતસ્ય દ્રાગાનનાબ્જં પ્રિયસ્ય।
શોણાગ્રાભ્યાં ભામિની લોચનાભ્યાં જોષં જોષમ્ જોષમ્ એવાવતસ્થે॥"
ઇહ ત્વ્ આકસ્મિકસ્તનાગ્રસ્પર્શો વિભાવઃ। નયનારુણ્યનિર્નિમેષનિરીક્ષણે અનુભાવૌ।
નનુ ક્રોધામર્ષયોઃ સ્થાયિસંચારિણોર્ ભાવયોઃ કિં ભેદકમ્ ઇતિ ચેત્, વિષયતાવૈલક્ષણ્યમ્ એવેતિ ગૃહાણ। તત્ર તુ ગમકં ઝટિતિ પરવિનાશાદૌ પ્રવૃત્તિર્ વચનવૈમુખ્યાદિકં ચેતિ કાર્યવૈલક્ષણ્યમ્।
વ્રીડાદિભિર્ નિમિત્તૈર્ હર્ષાદ્યનુભાવાનાં ગોપનાય જનિતો ભાવવિશેષો ઽવહિત્થમ્॥
તદુક્તમ્--
"અનુભાવપિધાનાર્થે ઽવહિત્થં ભાવ ઉચ્યતે।
તદ્વિભાવ્યં ભયવ્રીડાધાર્ષ્ટ્યકૌટિલ્યગૌરવૈઃ॥"
યથા--
"પ્રસઙ્ગે ગોપાનાં ગુરુષુ મહિમાનં યદુપતેર્
ઉપાકર્ણ્ય સ્વિદ્યત્પુલકિતકપોલા કુલવધૂઃ।
વિષજ્વાલાજાલં ઝગિતિ વમતઃ પન્નગપતેઃ
ફણાયાં સાશ્ચર્યં કથયતિતરાં તાણ્ડવવિધિમ્॥
અત્ર
વ્રીડા વિભાવઃ। તાદૃશકાલિયકથાપ્રસઙ્ગો ઽનુભાવઃ। એવં ભયાદિપ્રયોજ્યમ્ અપ્ય્ ઉદાહાર્યમ્।
અધિક્ષેપાપમાનાદિપ્રભવા કિમ્ અસ્ય કરોમીત્યાદ્યાકારા ચિત્તવૃત્તિર્ ઉગ્રતા॥
યદાહુઃ--
"નૃપાપરાધો ઽસદ્દોષકીર્તનં ચોરધારણમ્।
વિભાવાઃ સ્યુર્ અથો બન્ધો વધસ્ તાડનભનભર્ત્સને॥
એતે યત્રાનુભાવાસ્ તદૌગ્ર્યં નિર્દયતાત્મકમ્॥" ઇતિ।
યથા--
"અવાપ્ય ભઙ્ગં ખલુ સંગરાઙ્ગણે નિતાન્તમ્ અઙ્ગાધિપતેર્ અમઙ્ગલમ્।
પરપ્રભાવં મમ ગાણ્ડિવં ધનુર્ વિનિન્દતસ્ તે હૃદયં ન કમ્પતે॥"
એષા કર્ણેન પરાભૂતં ગાણ્ડિવં નિન્દન્તં યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ ધનંજયસ્યોક્તિઃ। યુધિષ્ઠિરકર્તૃકા ગાણ્ડિવનિન્દાત્ર વિભાવઃ। વધેચ્છાનુભાવઃ। ન ચામર્ષોગ્રતયોર્ નાસ્તિ ભેદ ઇતિ વાચ્યમ્। પ્રાગ્ ઉદાહૃતે ઽમર્ષધ્વનાવ્ ઉગ્રતાયા અપ્રતીતેઃ। નાપ્ય્ અસૌ ક્રોધઃ। તસ્ય સ્થાયિત્વેનાસ્યાઃ સંચારિણીત્વેનૈવ ભેદાત્।
વિપ્રલમ્ભમહાપત્તિપરમાનન્દાદિજન્મા ઽન્યસ્મિન્ન્ અન્યાવભાસ ઉન્માદઃ॥
શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનવ્યાવૃત્તયે જન્માન્તમ્।
ઉદાહરણમ્--
"અકરુણહૃદય પ્રિયતમ મુઞ્ચામિ ત્વામ્ ઇતઃ પરં નાહમ્।
ઇત્ય્ આલપતિ કરામ્બુજમ્ આદાયાલીજનસ્ય વિકલા સા॥"
એષા
પ્રવાસગતં સ્વનાયિકાવૃત્તાન્તં પૃચ્છન્તં નાયકં પ્રતિ કસ્યાશ્ચિત્ સંદેશહારિણ્યા ઉક્તિઃ। પ્રિયવિરહો ઽત્ર વિભાવઃ। અસંબદ્ધોક્તિર્ અનુભાવઃ। ઉન્માદસ્ય વ્યાધાવ્ અન્તર્ભાવે સંભવત્ય્ અપિ પૃથગ્ ઉપાદાનં વ્યાધ્યન્તરાપેક્ષયા વૈચિત્ર્યવિશેષસ્ફોરણાય।
રોગાદિજન્યા મૂર્છારૂપા મરણપ્રાગવસ્થા મરણમ્॥
ન ચાત્ર પ્રાણવિયોગાત્મકં મુખ્યં મરણમ્ ઉચિતં ગ્રહીતુમ્। ચિત્તવૃત્ત્યાત્મકેષુ ભાવેષુ તસ્યાપ્રસક્તેઃ। ભાવેષુ ચ સર્વેષુ કાર્યસહવર્તિતયા શરીરપ્રાણસંયોગસ્ય હેતુત્વાત્।
ઉદાહરણમ્--
"દયિતસ્ય ગુણાનનુસ્મરન્તી શયને સંપ્રતિ યા વિલોકિતાસીત્।
અધુના ખલુ હન્ત સા કૃશાઙ્ગી ગિરમ્ અઙ્ગીકુરુતે ન ભાષિતાપિ॥"
પ્રિયવિરહો ઽત્ર વિભાવ। વચનવિરામો ઽનુભાવઃ। હન્તપદસ્યાત્રાત્યન્તમ્ ઉપકારકત્વાદ્ વાક્યવ્યઙ્ગ્યો ઽપ્ય્ અયં ભાવઃ પદવ્યઙ્ગ્યતામ્ આવહતિ। એતેન ભાવસ્ય પદવ્યઙ્ગ્યતાયાં નાત્યન્તં વૈચિત્ર્યમ્ ઇતિ પરાસ્તમ્।
દયિતસ્ય ગુણાન્ અનુસ્મરન્તીત્ય્ અનેન વ્યજ્યમાનં "ચરમાવસ્થાયામ્ અપિ તસ્યા દયિતગુણવિસ્મરણં નાભૂદ્" ઇતિ વસ્તુ, વિપ્રલમ્ભસ્ય શોકસ્ય વા ચરમમ્ અભિવ્યક્તસ્ય પોષકમ્। અયં ચ ભાવઃ સ્વવ્યઞ્જકવાક્યોત્તરવર્તિના વાક્યાન્તરેણ સંદર્ભઘટકેન નાયિકાદેઃ પ્રત્યુજ્જીવનવર્ણને વિપ્રલમ્ભસ્ય, અન્યથા તુ કરુણસ્ય પોષક ઇતિ વિવેકઃ। કવયઃ પુનર્ અમું પ્રાધાન્યેન ન વર્ણયન્તિ, અમઙ્ગલપ્રાયત્વાત્।
સંદેહાદ્યનન્તરં જાયમાન ઊહો વિતર્કઃ॥
સ ચ નિશ્ચયાનુકૂલઃ।

"યદિ સા મિથિલેન્દ્રનન્દિની નિતરામ્ એવ ન વિદ્યતે ભુવિ।
અથ મે કથમ્ અસ્તિ જીવિતં ન વિનાલમ્બનમ્ આશ્રિતસ્થિતિઃ॥"
સ્વાત્મનિ ભગવતો રામસ્યૈષોક્તિઃ। ભુવિ સીતાસ્તિ ન વેતિ સંદેહો ઽત્ર વિભાવઃ। ભ્રૂક્ષેપશિરોઙ્ગુલિનર્તનમ્ આક્ષિપ્તમ્ અનુભાવઃ। ન ચાસૌ ચિન્તેતિ શક્યં વદિતુમ્, ચિન્તાયા નિયમેન નિશ્ચયં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાત્। કિં ભવિષ્યતિ કથં ભવિષ્યતીત્ય્ આદ્ય્ આકારાયાશ્ ચિન્તાયાઃ, ઇદમ્ ઇત્થં ભવિતુમ્ અર્હતિ પ્રાયશ ઇત્યાકારસ્ય વિતર્કસ્ય વિષયવૈલક્ષણ્યોપલમ્ભાચ્ ચ। ન વિનેત્યાદિનોક્તો ઽર્થાન્તરન્યાસો ઽપ્ય્ અસ્મિન્ન્ એવાનુકૂલઃ।
ઇષ્ટાસિદ્ધિરાજગુર્વાદ્યપરાધાદિજન્યો ઽનુતાપો વિષાદઃ॥
ઉદાહરણમ્--
"ભાસ્કરસૂનાવ્ અસ્તં યાતે જાતે ચ પાણ્ડવોત્કર્ષે।
દુર્યોધનસ્ય જીવિત કથમ્ ઇવ નાદ્યાપિ નિર્યાસિ॥"
અત્ર સ્વાપકર્ષપરોત્કર્ષયોર્ દર્શનં વિભાવઃ। જીવિતનિર્યાણાશંસા, તદાક્ષિપ્તં વદનનમનાદિ ચાનુભાવઃ। અસ્મિન્ન્ એવ ચ વિષાદધ્વનૌ દુર્યોધનસ્યેત્ય્ અર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યધ્વનિર્ અનુગ્રાહકઃ। ન ચાત્ર ત્રાસભાવધ્વનિત્વં શક્યમ્, પરવીરસ્ય દુર્યોધનસ્ય ત્રાસલેશસ્યાપ્યયોગાત્। નાપિ ચિન્તાધ્વનિત્વમ્, યુદ્ધ્વા મરિષ્યામીતિ તસ્ય વ્યવસાયાત્। નાપિ દૈન્યધ્વનિત્વમ્, સકલસૈન્યક્ષયે ઽપિ વિપદસ્ તેનાગણનાત્। ન વા વીરરસધ્વનિત્વમ્, મરણસ્ય શરણીકરણે પરાપકર્ષજીવિતસ્યોત્સાહસ્યાભાવાત્।
ઇદં પુનર્ અત્ર નોદાહાર્યમ્--
"અયિ પવનરયાણાં નિર્દયાનાં હયાનાં
શ્લથય ગતિમ્ અહં નો સંગરં દ્રષ્ટુમ્ ઈહે।
શ્રુતિવિવરમ્ અમી મે દારયન્તિ પ્રકુપ્યદ્
ભુજગનિભભુજાનાં બાહુજાનાં નિનાદાઃ॥
અત્ર ત્રાસસ્યૈવ પ્રતીયમાનત્વેન
વિષાદસ્યાપ્રતીતેઃ। લેશતયા પ્રતિતૌ વા ત્રાસ એવાનુગુણ્યૌચિત્યેન ધ્વનિવ્યપદેશાયોગ્યત્વાત્।
અધુનૈવાસ્ય લાભો મમાસ્ત્વ્ ઇતીચ્છા ઔત્સુક્યમ્॥
ઇષ્ટવિરહાદિર્ અત્ર વિભાવઃ। ત્વરાચિન્તાદયો ઽનુભાવાઃ।
યદાહુઃ--
"સંજાતમ્ ઇષ્ટવિરહાદ્ ઉદ્દીપ્તં પ્રિયસંસ્મૃતેઃ।
નિદ્રયા તન્દ્રયા ગાત્રગૌરવેણ ચ ચિન્તયા॥
અનુભાવિતમ્ આખ્યાતમ્ ઔત્સુક્યં ભાવકોવિદૈઃ॥" ઇતિ।
ઉદાહરણમ્--
"નિપતદ્બાષ્પસંરોધમ્ ઉક્તચાઞ્ચલ્યતારકમ્।
કદા નયનનીલાબ્જમ્ આલોકેય મૃગીદૃશઃ॥"
અનર્થાતિશયજનિતા ચિત્તસ્ય સંભ્રમાખ્યા વૃત્તિર્ આવેગઃ॥
ઉદાહરણમ્--
"લીલયા વિહિતસિન્ધુબન્ધન સો ઽયમ્ એતિ રઘુવંશનન્દનઃ।
દર્પદુર્વિલસિતો દશાનનઃ કુત્ર યામિ નિકટે કુલક્ષયઃ॥
એષા સ્વાત્મનિ મન્દોદર્યા ઉક્તિઃ। રઘુનન્દનાગમનમ્ અત્ર વિભાવઃ।
કુત્ર યામીત્ય્ એતદ્ વ્યઙ્ગ્યઃ સ્થૈર્યાભાવો ઽનુભાવઃ। ન ચાત્ર ચિન્તા પ્રાધાન્યેન વ્યજ્યત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્, કુત્ર યામીતિ સ્ફુટં પ્રતીતેન સ્થૈર્યાભાવેનોદ્વેગસ્યેવ ચિન્તાયા અપ્રત્યાયનાત્। પરં ત્વ્ આવેગચર્વણાયાં તત્પરિપોષકતયા ગુણત્વેન ચિન્તાપિ વિષયીભવતિ।
ચિન્તોત્કણ્ઠાભયવિરહેષ્ટાનિષ્ટદર્શનશ્રવણાદિજન્યાવશ્યકર્તવ્યાર્થપ્રતિસંધાનવિકલા ચિત્તવૃત્તિર્ જડતા॥
ઇયં ચ મોહાત્ પૂર્વતઃ પરતશ્ ચ જાયતે।
યદ્ આહ--
"કાર્યાવિવેકો જડતા પસ્યતઃ શૃણ્વતો ઽપિ વા।
તદ્વિભાવાઃ પ્રિયાનિષ્ટદર્શનશ્રવણે રુજા॥
અનુભાવાસ્ ત્વ્ અમી તૂષ્ણીં ભાવવિસ્મરણાદયઃ।
સા પૂર્વં પરતો વા સ્યાન્ મોહાદ્ ઇતિ વિદાં મતમ્॥"
ઉદાહરણમ્--
"યદ્ અવધિ દયિતો વિલોચનાભ્યાં સહચરિ દૈવવશેન દૂરતો ઽભૂત્।
તદ્ અવધિ શિથિલીકૃતો મદીયૈર્ અથ કરણૈઃ પ્રણયો નિજક્રિયાસુ॥"

પ્રિયવિરહો ઽત્ર વિભાવઃ। કરણૈશ્ ચક્ષુઃશ્રવણાદિભિઃ ક્રિયાસુ તત્તત્પ્રમિતિષુ પ્રણયસ્ય શિથિલીકરણમ્ અનુભાવઃ। મોહે ચક્ષુરાદિભિશ્ ચાક્ષુષાદેર્ અજનનમ્, ઇહ
તુ પ્રકારવિશેષવૈશિષ્ટ્યેન બાહુલ્યેનાજનનમ્ ઇતિ તસ્માદ્ અસ્ય વિશેષઃ। અત એવોદાહરણે શિથિલીકૃત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ન તુ ત્યક્ત ઇતિ।
અતિતૃપ્તિગર્ભવ્યાધિશ્રમાદિજન્યા ચેતસઃ ક્રિયાનુન્મુખતાલસ્યમ્॥
અત્ર ચ નાસામર્થ્યમ્। નાપિ કાર્યાકાર્યવિવેકશૂન્યત્વમ્। તેન કાર્યાકરણરૂપસ્યાનુભાવસ્ય તુલ્યત્વે ઽપિ ગ્લાનેર્ જડતાયાશ્ ચાસ્ય ભેદઃ।
ઉદાહરણમ્--
"નિખિલાં
રજનીં પ્રિયેણ દૂરાદ્ ઉપયાતેન વિબોધિતા કથાભિઃ।
અધિકં ન હિ પારયામિ વક્તું સખિ મા જલ્પ તવાયસી રસજ્ઞા॥"
એષા હિ પ્રિયાગમનદ્વિતીયદિવસે મુહુર્નિશાવૃત્તાન્તં પૃચ્છન્તીં સખીં પ્રતિ રજનિજાગરણજનિતાલસ્યાયાઃ કસ્યાશ્ચિદ્ ઉક્તિઃ। અત્ર રજનિજાગરણં વિભાવઃ। અધિકસંભાષણાભાવો ઽનુભાવઃ। જડતાયાં મોહાત્ પૂર્વવર્તિત્વમ્ ઉત્તરવર્તિત્વં વા નિયતમ્, ન ત્વ્ અત્રેત્ય્ અપરો વિશેષઃ। ગોપનીયવિષયત્વાદ્ યદિ કથાભિર્ ઇત્ય્ અવિવક્ષિતવાચ્યં તદા શ્રમો ઽસ્તુ પરિપોષકઃ। શ્રમજન્યે હ્ય્ આલસ્યે શ્રમસ્ય પોષકતાયા અવાર્યત્વાત્। અતિતૃપ્ત્યાદિજનિતે ત્વ્ આલસ્યે શ્રમાદ્ વિવિક્તવિષયત્વં બોધ્યમ્।
પરોત્કર્ષદર્શનાદિજન્યઃ પરનિન્દાદિકારણીભૂતશ્ ચિત્તવૃત્તિવિશેષો ઽસૂયા॥
ઇમામ્ એવાસહનાદિશબ્દૈર્ વ્યવહરન્તિ।
યથા--
"કુત્ર શૈવં ધનુર્ ઇદં ક્વ ચાયં પ્રાકૃતઃ શિશુઃ।
ભઙ્ગસ્ તુ સર્વસંહર્ત્રા કાલેનૈવ વિનિર્મિતઃ॥"
એષા ભગ્નહરકાર્મુકસ્ય ભગવતો રામસ્ય પરાક્રમમ્ અસહમાનાનાં તત્રત્યાનાં રાજ્ઞામ્ ઉક્તિઃ। અત્ર ચ શ્રીમદ્દાશરથિબલસ્ય સર્વોત્કૃષ્ટતાયા દર્શનં વિભાવઃ। પ્રાકૃતશિશુપદગમ્યા નિન્દા અનુભાવઃ।
"તૃષ્ણાલોલવિલોચને કલયતિ પ્રાચીં ચકોરવ્રજે
મૌનં મુઞ્ચતિ કિં ચ કૈરવકુલે કામે ધનુર્ ધુન્વતિ।
માને માનવતીજનસ્ય સપદિ પ્રસ્થાતુકામે ઽધૂના
ધાતઃ કિં નુ વિધૌ વિધાતુમ્ ઉચિતો ધારાધરાડમ્બરઃ॥"
અત્રાપિ યદ્ય્ અપિ તદીયોચ્છૃઙ્ખલતાદિદર્શનજન્યા અનુચિતકારિત્વરૂપનિન્દાપ્રકાશાનુભાવિતા
કવિગતા વિધાત્રાલમ્બનાસૂયા વ્યજ્યત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્, તથાપિ કાર્યકારણયોસ્ તુલ્યત્વાદ્ અભિવ્યક્તેનામર્ષેણ શબલિતૈવાસૌ
ન વિવિક્તતયા પ્રતિયતે। નહિ વિધાતુર્ અપરાધ ઇવ ભગવતો રામસ્યાપરાધો ઽસ્તિ યેન કવેર્ ઇવ વીરાણામ્ અપ્ય્ અમર્ષો ઽભિવ્યજ્યેત। સ્વભાવો હિ મહોન્નતક્રિયાનિષ્પાદનં વીરાણામ્। અત્રાપ્રસ્તુતચન્દ્રવૃત્તાન્તેન પ્રસ્તુતરાજકુમારાદિવૃત્તાન્તસ્ય ધ્વનનાન્ નાસ્ત્ય્ અસૂયાધ્વનિત્વમ્ ઇતિ તુ ન વાચ્યમ્। એકધ્વનેર્ ધ્વન્યન્તરાવિરોધિત્વાત્। અન્યથા મહાવાક્યધ્વનેર્ અવાન્તરવાક્યધ્વનિભિઃ, તેષાં ચ પદધ્વનિભિઃ સહ સામાનાધિકરણ્યં કુત્રાપિ ન સ્યાત્।
વિયોગશોકભયજુગુપ્સાદીનામ્ અતિશયાદ્ ગ્રહાવેશાદેશ્ ચોત્પન્નો વ્યાધિવિશેષો ઽપસ્મારઃ॥
વ્યાધિત્વેનાસ્ય કથને ઽપિ વિશેષાકારેણ પુનઃ કથનં બીભત્સભયાનકયોર્ અસ્યૈવ વ્યાધેર્ અઙ્ગત્વં નાન્યસ્યેતિ સ્ફોરણાય। વિપ્રલમ્ભે તુ વ્યાધ્યન્તરસ્યાપિ ચ। ઉદાહરણમ્--
"હરિમ્ આગતમ્ આકર્ણ્ય મથુરામ્ અન્તકાન્તકમ્।
કમ્પમાનઃ શ્વસન્ કંસો નિપપાત મહીતલે॥"
અત્ર ભયં વિભાવઃ। કમ્પનિઃશ્વાસપતનાદયો ઽનુભાવાઃ।
અમર્ષાદિજન્યવાક્પારુષ્યાદિકારણીભૂતા ચિત્તવૃત્તિશ્ ચપલતા॥
યદ્ આહુ--
"અમર્ષપ્રાતિકૂલ્યેર્ષ્યારાગદ્વેષાશ્ ચ મત્સરઃ।
ઇતિ યત્ર વિભાવાઃ સ્યુર્ અનુભાવસ્ તુ ભર્ત્સનમ્॥
વાક્પારુષ્યં પ્રહારશ્ ચ તાડનં વધબન્ધને।
તચ્ચાપલમ્
અનાલોચ્ય કાર્યકારિત્વમ્ ઇષ્યતે॥" ઇતિ।
ઉદાહરણમ્--
"અહિતવ્રત પાપાત્મન્ મૈવં મે દર્શયાનનમ્।
આત્માનં હન્તુમ્ ઇચ્છામિ યેન ત્વમ્ અસિ ભાવિતઃ॥"
એષા ભગવદનુરક્તિવિઘટનોપાયમ્ અપશ્યતઃ પ્રહ્લાદં પ્રતિ હિરણ્યકશિપોર્ ઉક્તિઃ। ભગવદ્દ્વેષોત્થાપિતઃ પુત્રદ્વેષો ઽત્ર વિભાવઃ। આત્મવધેચ્છા પરુષવચનં ચાનુભાવઃ। ન ચામર્ષ એવાત્ર વ્યજ્યત ઇતિ વાચ્યમ્।
સદૈવ ભગવદનુરાગિણિ પ્રહ્લાદે હિરણ્યકશિપોર્ અમર્ષસ્ય ચિરકાલસંભૃતત્વેનાત્મવધેચ્છાયા ઇદંપ્રથમતાનુપપત્તેઃ।
ઇદંપ્રથમકાર્યસ્ય ચેદંપ્રથમકારણપ્રયોજ્યતયા પ્રાચીનચિત્તવૃત્તિવિલક્ષણાયા એવ ચપલતાખ્યચિત્તવૃત્તેઃ સિદ્ધેઃ। ન ચામર્ષપ્રકર્ષ એવાત્મવધેચ્છાદિકારણમ્ અભિવ્યજ્યતામ્ ઇતિ વાચ્યમ્। પ્રકર્ષસ્યાપિ સ્વાભાવિકવિલક્ષણલક્ષણતાયા આવશ્યકતયા તસ્યૈવ ચપલતાપદાર્થત્વાત્।

નીચપુરુષેષ્વ્
આક્રોશનાધિક્ષેપવ્યાધિતાડનદારિદ્ર્યેષ્ટવિરહપરસંપદ્દર્શનાદિભિઃ, ઉત્તમેષુ ત્વ્ અવજ્ઞાદિભિર્ જનિતા વિષયદ્વેષાખ્યા રોદનદીર્ઘશ્વાસદીનમુખતાદિકારિણી ચિત્તવૃત્તિર્ નિર્વેદઃ।
ઉદાહરણમ્--
"યદિ લક્ષ્મણ સા મૃગેક્ષણા ન મદીક્ષાસરણિં સમેષ્યતિ।
અમુના જડજીવિતેન મે જગતા વા વિફલેન કિં ફલમ્॥"
નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકજન્યત્વાભાવાન્ નાસૌ રસવ્યપદેશહેતુઃ।
દેવાદિવિષયા રતિર્ યથા--
"ભવદ્દ્વારિ
ક્રુધ્યજ્જયવિજયદણ્ડાહતિદલત્-
કિરીટાસ્ તે કીટા ઇવ વિધિમહેન્દ્રપ્રભૃતયઃ।
વિતિષ્ઠન્તે યુષ્મન્ નયનપરિપાતોત્કલિકયા
વરાકાઃ કે તત્ર ક્ષપિતમુર નાકાધિપતયઃ॥"
અત્રાપમાનસહનભગવદ્દ્વારનિષેવણભગવત્કટાક્ષપાતાભિલાષાદિભિર્ બ્રહ્માદિગતા ભગવદાલમ્બના રતિર્ નાભિવ્યજ્યતે, અપિ તુ ભગવદૈશ્વર્યમ્ અવાઙ્મનસગોચર ઇતિ ચેત્ તથાપિ તાદૃશભગવદૈશ્વર્યવર્ણનાનુભાવિતયા કવિગતભગવદાલમ્બનરત્યા ધ્વનિત્વમ્ અક્ષતમ્ એવ।
ઇદં વોદાહરણમ્--
"ન ધનં ન ચ રાજ્યસંપદં ન હિ વિદ્યામ્ ઇદમ્ એકમ્ અર્થયે।
મયિ ધેહિ મનાગ્ અપિ પ્રભો કરુણાભઙ્ગિતરઙ્ગિતાં દૃશમ્॥"
અત્ર ધનાદ્યપેક્ષાશૂન્યસ્ય ભગવદ્દૃગન્તપાતાભિલાષો હિ ભગવત્ય્ અત્યન્તાનુરક્તિં વ્યનક્તિ। એવં સંક્ષેપેણ નિરૂપિતા ભાવાઃ॥
અથ કથમ્ અસ્ય સંખ્યાનિયમઃ। માત્સર્યોદ્વેગદમ્ભેર્ષ્યાવિવેકનિર્ણયક્લૈબ્યક્ષમાકુતુકોત્કણ્ઠાવિનયસંશયધાર્ષ્ટ્યાદીનામ્ અપિ તત્ર તત્ર લક્ષ્યેષુ દર્શનાત્ ઇતિ ચેત્, ન। ઉક્તેષ્વ્ એવૈષામ્ અન્તર્ભાવેણ સંખ્યાન્તરાનુપપત્તેઃ। અસૂયાતો માત્સર્યસ્ય, ત્રાસાદ્ ઉદ્વેગસ્ય, અવહિત્થાખ્યાદ્ ભાવાદ્ દમ્ભસ્ય, અમર્ષાદ્ ઈર્ષ્યાયાઃ, મતેર્ વિવેકનિર્ણયયોઃ, દૈન્યાત્ ક્લૈબ્યસ્ય, ધૃતેઃ ક્ષમાયાઃ, ઔત્સુક્યાત્ કુતુકોત્કણ્ઠયોઃ, લજ્જાયા વિનયસ્ય, તર્કાત્ સંશયસ્ય, ચાપલાદ્ ધાર્ષ્ટ્યસ્ય ચ વસ્તુતઃ સૂક્ષ્મે ભેદે ઽપિ નાન્તરીયકતયા તદનતિરિક્તસ્યૈવાધ્યવસાયાત્। મુનિવચનાનુપાલનસ્ય સંભવ ઉચ્છૃઙ્ખલતાયા અનૌચિત્યાત્। એષુ ચ સંચારિભાવેષુ મધ્યે કેચન કેષાંચન વિભાવા અનુભાવાશ્ ચ
ભવન્તિ।
તથા હિ-- ઈર્ષ્યાયા નિર્વેદં પ્રતિ વિભાવત્વમ્, અસૂયાં પ્રતિ ચાનુભાવત્વમ્। ચિન્તાયા નિદ્રાં પ્રતિ વિભાવત્વમ્, ઔત્સુક્યં પ્રતિ ચાનુભાવતેત્યાદિ સ્વયમ્ ઊહ્યમ્।
અથ રસાભાસઃ-- તત્ર
અનુચિતવિભાવાલમ્બનત્વં રસાભાસત્વમ્॥
વિભાવાદાવ્ અનૌચિત્યં પુનર્ લોકાનાં વ્યવહારતો વિજ્ઞેયમ્। યત્ર તેષામ્ અયુક્તમ્ ઇતિ ધીર્ ઇતિ કેચિદ્ આહુઃ। તદ્ અપરે ન ક્ષમન્તે। મુનિપત્ન્યાદિવિષયકરત્યાદેઃ સંગ્રહે ઽપિ બહુનાયકવિષયાયા અનુભયનિષ્ઠાયાશ્ ચ રતેર્ અસંગ્રહાત્। તત્ર વિભાવગતસ્યાનૌચિત્યસ્યાભાવાત્। તસ્માદ્ અનૌચિત્યેન રત્યાદિર્ વિશેષણીયઃ। ઇત્થં ચાનુચિતવિભાવાલમ્બનાયા બહુનાયકવિષયાયા અનુભયનિષ્ઠાયાશ્ ચ સંગ્રહ ઇતિ। અનૌચિત્યં ચ પ્રાગ્વદ્ એવ। તત્ર રસાદ્યાભાસત્વં રસત્વાદિના ન સમાનાધિકરણમ્। નિર્મલસ્યૈવ રસાદિત્વાત્। "હેત્વાભાસત્વમ્ ઇવ હેતુત્વેન" ઇત્ય્ એકે। "ન હ્ય્ અનુચિતત્વેનાત્મહાનિઃ, અપિ તુ સદોષત્વાદ્ આભાસવ્યવહારઃ। અશ્વાભાસાદિવ્યવહારવત્" ઇત્ય્ અપરે।
ઉદાહરણમ્--
"શતેનોપાયાનાં કથમ્ અપિ ગતઃ સૌધશિખરં
સુધાફેનસ્વચ્છે રહસિ શયિતાં પુષ્પશયને।
વિબોધ્ય ક્ષામાઙ્ગીં ચકિતનયનાં સ્મેરવદનાં
સનિઃશ્વાસં શ્લિષ્યત્ય્ અહહ સુકૃતી રાજરમણીમ્॥"
અત્રાલમ્બનમ્ અનુચિતપ્રણયા રાજરમણી। રહોરજન્યાદ્ય્ ઉદ્દીપનમ્। સાહસેન રાજાન્તઃપુરે ગમનમ્, પ્રાણેષૂપેક્ષા, નિઃશ્વાસાશ્લેષાદયશ્ ચાનુભાવાઃ। શઙ્કાદયઃ સંચારિણઃ। નિષિદ્ધાલમ્બનકત્વાચ્ ચાસ્યા રતેઃ, આભાસત્વં રસસ્ય। ન ચાત્ર ચકિતનયનામ્ ઇત્ય્ અનેન પરપુરુષસ્પર્શત્રાસાભિવ્યક્ત્યા રતેર્ અનુભયનિષ્ઠતેત્ય્ આભાસતાહેતુર્ વાચ્યઃ।
અસ્યાશ્ ચ ચિરાય તસ્મિન્ન્ આસક્તાયા અન્તઃપુરે પરપુરુષાગમનસ્યાત્યન્તમ્ અસંભાવનયા ક એષ માં બોધયતીત્ય્ આદાવ્ ઉચિત એવ ત્રાસઃ। અનન્તરં ચ પરિચયાભિવ્યક્ત્યા સો ઽયં મત્પ્રિયો મદર્થં પ્રાણાન્ અપિ તૃણીકૃત્યાગત ઇતિ જ્ઞાનાદ્ ઉત્પન્નં હર્ષમ્ અભિવ્યઞ્જયત્ સ્મેરવદનામ્ ઇતિ વિશેષણં રતિં તદીયામ્ અપિ વ્યનક્તિ। પરં તુ પ્રાધાન્યં નાયકનિષ્ઠાયા એવ રતેઃ, સકલવાક્યાર્થત્વાત્।
યથા વા--
"ભવનં કરુણાવતી વિશન્તી ગમનાજ્ઞાલવલાભલાલસેષુ।
તરુણેષુ વિલોચનાબ્જમાલામ્ અથ બાલા પથિ પાતયાંબભૂવ॥
અત્ર કુતશ્ ચિદ્ આગચ્છન્ત્યાઃ પથિ તદીયરૂપયૌવનગૃહીતમાનસૈર્ યુવભિર્ અનુગમ્યમાનાયાઃ કસ્યાશ્ ચિદ્ ભવનપ્રવેશસમયે નિજસેવાસાર્થક્યવિજ્ઞાનાય ગમનાજ્ઞાપનરૂપલાભલાલસેષુ તેષુ પરમપરિશ્રમસ્મરણસંજાતકરુણાયા ગમનાજ્ઞાદાનનિવેદકસ્ય વિલોચનામ્બુજમાલાપરિક્ષેપસ્યાનુભાવસ્ય વર્ણનાદ્ અભિવ્યજ્યમાના રતિર્ બહુવચનેન બહુવિષયા ગમ્યત ઇતિ ભવત્ય્ અયમ્ અપિ રસાભાસઃ।
યથા વા--
"ભુજપઞ્જરે ગૃહીતા નવપરિણીતા વરેણ વધૂઃ।
તત્કાલજાલપતિતા બાલકુરઙ્ગીવ વેપતે નિતરામ્॥"
અત્ર રતેર્ નવવધ્વા મનાગ્ અપ્ય્ અસ્પર્શાદ્ અનુભયનિષ્ઠત્વેનાભાસત્વમ્।
યથા ચોક્તમ્--
"ઉપનાયકસંસ્થાયાં મુનિગુરુપત્નીગતાયાં ચ।

બહુનાયકવિષયાયાં રતૌ તથાનુભયનિષ્ઠાયામ્॥" ઇતિ।
અત્ર મુનિગુરુશબ્દયોર્ ઉપલક્ષણપરતયા રાજાદેર્ અપિ
ગ્રહણમ્।
અથાત્ર કિં વ્યઙ્ગ્યમ્--
"વ્યાનમ્રાશ્ ચલિતાશ્ ચૈવ સ્ફારિતાઃ પરમાકુલાઃ।
પાણ્ડુપુત્રેષુ પાઞ્ચાલ્યાઃ પતન્તિ પ્રથમા દૃશઃ॥"
અત્ર વ્યાનમ્રતયા ધર્માત્મતાપ્રયોજ્યં યુધિષ્ઠિરે સભક્તિત્વમ્, ચલિતતયા સ્થૂલાકારતાપ્રયોજ્યં ભીમસેને સત્રાસત્વમ્, સ્ફારિતતયા અલૌકિકશૌર્યશ્રવણપ્રયોજ્યમ્ અર્જુને સહર્ષત્વમ્, પરમાકુલતયા પરમસૌન્દર્યપ્રયોજ્યં નકુલસહદેવયોર્ ઔત્સુક્યં ચ વ્યઞ્જયન્તીભિર્ દૃગ્ભિઃ પાઞ્ચાલ્યા બહુવિષયાયા રતેર્ અભિવ્યઞ્જનાદ્ રસાભાસ એવેતિ નવ્યાઃ। પ્રાઞ્ચસ્ ત્વ્ અપરિણેતૃબહુનાયકવિષયત્વે રતેર્ આભાસતેત્ય્ આહુઃ। તત્ર શૃઙ્ગારરસ ઇવ શૃઙ્ગારાભાસો ઽપિ દ્વિવિધઃ। સંયોગવિપ્રલમ્ભભેદાત્। સંયોગાભાસસ્ ત્વ્ અનુપદમ્ એવોદાહૃતઃ।
વિપ્રલમ્ભાભાસો યથા--
"વ્યત્યસ્તં લપતિ ક્ષણં ક્ષણમ્ અથો મૌનં સમાલમ્બતે
સર્વસ્મિન્ વિદધાતિ કિં ચ વિષયે દૃષ્ટિ નિરાલમ્બનામ્।
શ્વાસં દીર્ઘમ્ ઉરીકરોતિ ન મનાગ્ અઙ્ગેષુ ધત્તે ધૃતિં
વૈદેહીકમનીયતાકવલિતો હા હન્ત લઙ્કેશ્વરઃ॥"
અત્ર સીતાલમ્બનેયં લઙ્કેશગતા વિપ્રલમ્ભરતિર્ અનુભયનિષ્ઠતયા જગદ્ગુરુપત્નીવિષયકતયા ચાભાસતાં ગતા, વ્યત્યસ્તં લપતીત્ય્ આદિભિર્ ઉક્તિભિર્ વ્યજ્યમાનૈર્ ઉન્માદશ્રમમોહચિન્તાવ્યાધિભિસ્ તથૈવાભાસતાં ગતૈઃ પ્રાધાન્યેન પરિપોષ્યમાણા ધ્વનિવ્યપદેશહેતુઃ। એવં કલહશીલકુપુત્રાદ્યાલમ્બનતયા વીતરાગાદિનિષ્ઠતયા ચ વર્ણ્યમાનઃ શોકઃ, બ્રહ્મવિદ્યાનધિકારિચાણ્ડાલાદિગતત્વેન ચ નિર્વેદઃ, કદર્યકાતરાદિગતત્વેન પિત્રાદ્યાલમ્બનત્વેન વા ક્રોધોત્સાહૌ, ઐન્દ્રજાલિકાદ્યાલમ્બનત્વેન ચ વિસ્મયઃ, ગુર્વાદ્યાલમ્બનતયા ચ હાસઃ,
મહાવીરગતત્વેન ભયમ્, યજ્ઞીયપશુવસાસૃઙ્માંસાદ્યાલમ્બનતયા વર્ણ્યમાના જુગુપ્સા ચ રસાભાસાઃ। વિસ્તૃતિભયાચ્ ચામી નેહોદાહૃતાઃ સુધીભિર્ ઉન્નેયાઃ।
એવમ્ એવાનુચિતવિષયા ભાવાભાસાઃ।
યથા--
સર્વે ઽપિ વિસ્મૃતિપથં વિષયાઃ પ્રયાતા
વિદ્યાપિ ખેદકલિતા વિમુખીબભૂવ।
સા કેવલં હરિણશાવકલોચના મે
નૈવાપયાતિ હૃદયાદ્ અધિદેવતેવ॥
ગુરુકુલે વિદ્યાભ્યાસસમયે તદીયકન્યાલાવણ્યગૃહીતમાનસસ્યાન્યસ્ય વા કસ્ય ચિદ્ અપ્રતિષિદ્ધગમનાં સ્મરતો દેશાન્તરં ગતસ્યેયમ્ ઉક્તિઃ। અત્ર ચ સ્વાત્મત્યાગાત્યાગાભ્યાં સ્રક્ચન્દનાદિષુ વિષયેષુ, ચિરસેવિતાયાં વિદ્યાયાં ચ કૃતઘ્નત્વમ્, અસ્યાં ચ લોકોત્તરત્વમ્ અભિવ્યજ્યમાનં વ્યતિરેકવપુઃસ્મૃતિમ્ એવ પુષ્ણાતીતિ સૈવ પ્રધાનમ્। એવં ચ ત્યાગાભાવગતં સાર્વદિકત્વં વ્યઞ્જયન્ત્ય્ અધિદેવતોપમાપિ। એષા ચાનુચિતવિષયકત્વાદ્ અનુભયનિષ્ઠત્વાચ્ ચ ભાવાભાસઃ। યદિ પુનર્ ઇયં તત્પરિણેતુર્ એવોક્તિસ્ તદા ભાવધ્વનિર્ એવ॥
અથ ભાવશાન્તિઃ--
ભાવસ્ય પ્રાગુક્તસ્વરૂપસ્ય શાન્તિર્ નાશઃ॥
સ ચોત્પત્ત્યવચ્છિન્ન એવ ગ્રાહ્યઃ, તસ્યૈવ સહૃદયચમત્કારિત્વાત્।
ઉદાહરણમ્--
"મુઞ્ચસિ નાદ્યાપિ રુષં ભામિનિ મુદિરાલિરુદિયાય।
ઇતિ તન્વ્યાઃ પતિવચનૈર્ અપાયિ નયનાબ્જકોણશોણરુચિઃ॥"
ઇહ તાદૃશપ્રિયવચનશ્રવણં વિભાવઃ। નયનકોણગતશોણરુચેર્ નાશઃ,
તદભિવ્યક્તઃ પ્રસાદો વાનુભાવઃ। ઉત્પત્તિકાલાવચ્છિન્નો રોષનાશો વ્યઙ્ગ્યઃ।
તથા--
ભાવોદયો ભાવસ્યોત્પત્તિઃ॥
ઉદાહરણમ્--
"વીક્ષ્ય વક્ષસિ વિપક્ષકામિનીહારલક્ષ્મ દયિતસ્ય ભામિની।
અંસદેશવલયીકૃતાં ક્ષણાદ્ આચકર્ષ નિજબાહુવલ્લરીમ્॥"
અત્રાપિ દયિતવક્ષોગતવિપક્ષકામિનીહારલક્ષ્મદર્શનં વિભાવઃ। પ્રિયાંસદેશવલયીકૃતનિજબાહુલતાકર્ષણમ્ અનુભાવઃ। રોષોદયો વ્યઙ્ગ્યઃ। યદ્ય્ આપિ ભાવશાન્તૌ ભાવાન્તરોદયસ્ય, ભાવોદયે વા પૂર્વં ભાવશાન્તેર્ આવશ્યકત્વાન્ નાનયોર્ વિવિક્તો વ્યવહારસ્ય વિષયઃ, તથાપિ દ્વયોર્ એકત્ર ચમત્કારવિરહાત્, ચમત્કારાધીનત્વાચ્ ચ વ્યવહારસ્ય, અસ્તિ વિષયવિભાગઃ।
એવમ્--
ભાવસંધિર્ અન્યોન્યાનભિભૂતયોર્ અન્યોન્યાભિભવનયોગ્યયોઃ સામાનાધિકરણ્યમ્॥
ઉદાહરણમ્--
"યૌવનોદ્ગમનિતાન્તશઙ્કિતાઃ શીલશૌર્યબલકાન્તિલોભિતાઃ।
સંકુચન્તિ વિકસન્તિ રાઘવે જાનકીનયનનીરજશ્રિયઃ॥"

અત્ર ભગવદ્દાશરથિગતસ્ય લોકોત્તરયૌવનોદ્ગમસ્ય, તાદૃશસ્યૈવ શીલશૌર્યાદેશ્ ચ દર્શનં વિભાવઃ। નયનગતસંકોચવિકાસાવ્ અનુભાવઃ। વ્રીડૌત્સુક્યયોઃ સંધિર્ વ્યઙ્ગ્યઃ।
તથા--
ભાવશબલત્વં
ભાવાનાં બાધ્યબાધકભાવમ્ આપન્નાનામ્ ઉદાસીનાનાં વા વ્યામિશ્રણમ્॥
એકચમત્કૃતિજનકજ્ઞાનગોચરત્વમ્ ઇતિ યાવત્।
ઉદાહરણમ્--
"પાપં હન્ત મયા હતેન વિહિતં કીતાપિ યદ્ય્ આપિતા,
સા મામ્ ઇન્દુમુખી વિના બત વને કિં જીવિતં ધાસ્યતિ।
આલોકેય કથં મુખાનિ કૃતિનાં કિં તે વદિષ્યન્તિ માં
રાજ્યં યાતુ રસાતલં પુનર્ ઇદં ન પ્રાણિતું કામયે॥"
અત્ર મત્યસૂયાવિષાદસ્મૃતિવિતર્કવ્રીડાશઙ્કાનિર્વેદાનાં પ્રાગુક્તસ્વસ્વવિભાવજન્મનાં શબલતા। યત્ તુ કાવ્યપ્રકાશટીકાકારૈઃ "ઉત્તરોત્તરેણ ભાવેન પૂર્વપૂર્વભાવોપમર્દઃ શબલતા" ઇત્ય્ અભ્યધીતય, તન્ ન। "પશ્યેત્ કશ્ચિચ્ ચલ ચપલ રે કા ત્વરાહં કુમારી હસ્તાલમ્બં વિતર હહહા વ્યુત્ક્રમઃ ક્વાસિ યાસિ" ઇત્ય્ અત્ર શઙ્કાસૂયાધૃતિસ્મૃતિશ્રમદૈન્યમત્યૌત્સુક્યાનામ્ ઉપમર્દલેશશૂન્યત્વે ઽપિ શબલતાયા રાજસ્તુતિગુણત્વેન પઞ્ચમોલ્લાસે મૂલકૃતૈવ નિરૂપણાત્। સ્વોત્તરવિશેષગુણેન જાયમાનસ્ તુ નાશો ન વ્યઙ્ગ્યઃ। ન વોપમર્દપદવાચ્યઃ, નાપિ ચમત્કારી તસ્માત્।
"નારિકેલજલક્ષીરસિતાકદલમિશ્રણે।
વિલક્ષણો તથાસ્વાદો ભાવાનાં સંહતૌ તથા॥"
અત્રેદં બોધ્યમ્-- ય એતે ભાવશાન્ત્યુદયસંધિશબલતાધ્વનય ઉદાહૃતાસ્ તે ઽપિ ભાવધ્વનય એવ। વિદ્યમાનતયા ચર્વ્યમાણેષ્વ્ ઇવોત્પત્ત્યવચ્છિન્નત્વવિનશ્યદવસ્થત્વસંધીયમાનત્વપરસ્પરસમાનાધિકરણત્વૈઃ પ્રકારૈશ્ ચર્વ્યમાણેષુ ભાવેષ્વ્ એવ પ્રાધાન્યસ્યૌચિત્યાત્, ચમત્કૃતેસ્ તત્રૈવ વિશ્રાન્તેઃ। યદ્ય્ અપ્ય્ ઉત્પત્તિવિનાશસંધિશબલતાનાં તત્સંબન્ધિનાં ભાવાનાં ચ
સમાનાયાં ચર્વણાવિષયતાયાં ન પ્રાધાન્યં વિનિગન્તું શક્યતે, તથાપિ સ્થિતૌ ભાવેષુ પ્રધાનતાયાઃ કૢપ્તત્વાત્, ભાવશાન્ત્યાદિષ્વ્ અપિ તેષ્વ્ એવ શાન્તિપ્રતિયોગિત્વાદિભિર્ વ્યજ્યમાનેષુ તસ્યાઃ કલ્પયિતુમ્ ઔચિત્યાત્। કિં ચ યદિ ભાવશાન્ત્યાદૌ ભાવો ન પ્રધાનમ્, કિં તુ તદુપસર્જનકશાન્ત્યાદિર્ એવેત્ય્ અભ્યુપેયતે તદા વ્યજ્યમાનભાવેષ્વ્ અભિહિતતત્પ્રશમાદિષુ કાવ્યેષુ ભાવપ્રશમાદિધ્વનિત્વં ન સ્યાત્।
તથા હિ--
"ઉષસિ પ્રતિપક્ષનાયિકાસદનાદ્ અન્તિકમ્ અઞ્ચતિ પ્રિયે।
સુદૃશો નયનાબ્જકોણયોર્ ઉદિયાય ત્વરયારુણદ્યુતિઃ॥"
અત્રોત્પૂર્વકેણૈતિના ભાવોદયસ્ય વાચ્યતયૈવ પ્રત્યાયનાત્। (નનુ)ઉદયસ્ય વાચ્યત્વે ઽપિ ભાવસ્યાવાચ્યત્વાદ્ ધનિત્વં સુસ્થમ્ ઇતિ ચેત્, પ્રધાનસ્ય વ્યપદેશાનૌપયિકત્વે ઽપ્રધાનકૃતવ્યપદેશાનુપપત્તેઃ। અસ્મન્મતે તૂત્પત્તેર્ વાચ્યત્વે ઽપ્ય્ ઉત્પત્ત્યવચ્છિન્નસ્યામર્ષસ્ય પ્રધાનસ્યાવાચ્યત્વાદ્ યુક્ત એવ ભાવોદયધ્વનિવ્યપદેશઃ। એવં વ્યજ્યમાનભાવપ્રતિયોગિકસ્ય પ્રશમસ્ય વાચ્યત્વે ભાવશાન્તિધ્વનિત્વં ન સ્યાત્। યથા--
"ક્ષમાપણૈકપદયોઃ પદયોઃ પતતિ પ્રિયે।
શેમુઃ સરોજનયનાનયનારુણકાન્તયઃ॥"
નનુ શબ્દવાચ્યાનાં પ્રશમાદીનામ્ અરુણકાન્ત્યૈવાન્વયાત્ અરુણકાન્તિપ્રશમાદેર્ એવ વાચ્યત્વં પર્યવસિતમ્, ન તુ તાદૃશપ્રશમાદિવ્યઙ્ગ્યસ્ય રોષપ્રશમાદેઃ, વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભેદસ્યાવશ્યકત્વાત્। ન ચારુણ્યવ્યઙ્ગ્યરોષસ્યૈવ વાચ્યીભૂતપ્રશમાદ્યન્વય ઇતિ વાચ્યમ્। વાચ્યવ્યઙ્ગ્યપ્રતીત્યોર્ આનુપૂર્વ્યેણ સિદ્ધતયા વાચ્યાન્વયબોધવેલાયાં
વાચ્યૈઃ સહ વ્યઙ્ગ્યાન્વયાનુપપત્તેઃ। અન્યથા "સુદૃશો નયનાબ્જકોણયોઃ" ઇત્ય્ અસ્યાન્વયો ન સ્યાત્। મૈવમ્। એવમ્ અપિ--
"નિર્વાસયન્તીં ધૃતિમ્ અઙ્ગનાનાં શોભાં હરેર્ એણદૃશો ધયન્ત્યાઃ।
ચિરાપરાધસ્મૃતિમાંસલો ઽપિ રોષઃ ક્ષણપ્રાઘુણિકો બભૂવ॥"
ઇત્યાદાવ્ અપિ ભાવપ્રશમધ્વનિત્વાપત્તેઃ, ભાવસ્ય વાચ્યત્વે ઽપિ પ્રધાનસ્ય તત્પ્રશમસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાત્। ઉભયોર્ અપ્ય્ અવાચ્યત્વમ્ અપેક્ષિતમ્ ઇતિ ચેત્, પ્રાગુક્તપદ્યદ્વયે શમત્વોદયત્વાભ્યાં શમોદયયોર્ વાચ્યત્વાદ્ અનુદાહરણત્વાપત્તેઃ। ઇષ્ટાપત્તિસ્ તુ સહૃદયાનામ્ અનુચિતૈવ। તસ્માદ્ ભાવપ્રશમાદિષ્વ્ અપિ પ્રાધાન્યેન ભાવાનામ્ એવ ચમત્કારિત્વમ્, પ્રશમાદેસ્ તૂપસર્જનત્વમ્ અતો ન તસ્ય વાચ્યતાદોષઃ। ઇદં પુનર્ ભાવધ્વનિભ્યો ભાવશાન્ત્યાદિધ્વનીનાં ચમત્કારવૈલક્ષણ્યે નિદાનમ્-- યદ્ એકત્ર ચર્વણાયાં ભાવેષુ સ્થિત્યવચ્છિન્નામર્ષાદિત્વમ્, અમર્ષાદિત્વમ્ એવ વા પ્રકારઃ। અન્યત્ર તુ પ્રશમાવસ્થત્વાદિર્ અપીતિ। રસસ્ય તુ સ્થાયિમૂલકત્વાત્ પ્રશમાદેર્ અસંભવઃ, સંભવે વા ન ચમત્કારઃ, ઇતિ ન સ વિચાર્યતે।
સો ઽયં નિગદિતઃ સર્વો ઽપિ રત્યાદિલક્ષણો વ્યઙ્ગ્યપ્રપઞ્ચઃ સ્ફુટે પ્રકરણે ઝગિતિ પ્રતિતેષુ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિષુ સહૃદયતમેન પ્રમાત્રા સૂક્ષ્મેણૈવ સમયેત પ્રતીયત ઇતિ હેતુહેતુમતોઃ પૌર્વાપર્યક્રમસ્યાલક્ષણાદ્ અલક્ષ્યક્રમો વ્યપદિશ્યતે। યત્ર તુ વિચારવેદ્યં પ્રકરણમ્, ઉન્નેયા વા વિભાવાદયસ્ તત્ર સામગ્રીવિલમ્બાધીનં ચમત્કૃતેર્ માન્થર્યમ્ ઇતિ સંલક્ષ્યક્રમો ઽપ્ય્ એષ ભવતિ। યથા-- "તલ્પગતાપિ ચ સુતનુઃ" ઇતિ પ્રાગ્ ઉદાહૃતે પદ્યે "સંપ્રતિ" ઇત્ય્ એતદર્થાવગતિર્ વિલમ્બેન। ન ખલુ ધર્મિગ્રાહકમાનસિદ્ધં રત્યાદિધ્વનેર્ અલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યત્વમ્। અત એવ લક્ષ્યક્રમપ્રસઙ્ગે--
"એવંવાદિનિ દેવર્ષૌ પાર્શ્વે પિતુર્ અધોમુખી।
લીલાકમલપત્રાણિ ગણયામાસ પાર્વતી।"
ઇત્ય્ અત્ર
કુમારીસ્વાભાવ્યાદ્ અપ્ય્ અધોમુખત્વવિશિષ્ટસ્ય લીલાકમલપત્ત્રગણનસ્યોપપત્ત્યા મનાગ્વિલમ્બેન નારદકૃતવિવાહાદિપ્રસઙ્ગવિજ્ઞાનોત્તરં વ્રીડાયાશ્ ચમત્કરણાલ્ લક્ષ્યક્રમો ઽયં ધ્વનિઃ" ઇતિ પ્રાહુર્ આનન્દવર્ધનાચાર્યાઃ। રસભાવાદિર્ અર્થો ધ્વન્યમાન એવ, ન વાચ્યઃ। તથાપિ ન સર્વો ઽલક્ષ્યક્રમસ્ય વિષયઃ" ઇતિ ચાભિનવગુપ્તપાદાચાર્યાઃ। સ્યાદ્ એતત્, યદ્ય્ અયં રસાદિઃ સંલક્ષ્યક્રમસ્ય વિષયઃ સ્યાત્। અનુરણનભેદગણનપ્રસ્તાવે "અર્થશક્તિમૂલસ્ય દ્વાદશભેદાઃ" ઇત્ય્ અભિનવગુપ્તોક્તિઃ, "તેનાયં દ્વાદશાત્મકઃ" ઇતિ મમ્મટોક્તિશ્ ચ ન સંગચ્છેત, વસ્ત્વલંકારાત્મના દ્વિવિધેન વાચ્યેન સ્વતઃસંભવિત્વકવિપ્રૌઢોક્તિ-નિષ્પન્નત્વકવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિનિષ્પન્નત્વૈસ્ ત્રિભિર્ ઉપાધિભિસ્ ત્રૈવિધ્યમ્ આપન્નેન ષડાત્મના વસ્ત્વલંકારયોર્ ઇવ રસાદેર્ અપ્ય્ અભિવ્યઞ્જનાદ્ અષ્ટાદશત્વપ્રસઙ્ગાત્।
અત્રોચ્યતે-- પ્રકટૈર્ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિભિર્ અલક્ષ્યક્રમતયૈવ વ્યજ્યમાનો રત્યાદિઃ સ્થાયિભાવો રસીભવતિ, ન સંલક્ષ્યક્રમતયા। રસીભાવો હિ નામ ઝગિતિ જાયમાનાલૌકિકચમત્કારવિષયસ્થાયિત્વમ્। સંલક્ષ્યક્રમતયા વ્યજ્યમાનસ્ય રત્યાદેસ્ તુ વસ્તુમાત્રતૈવ, ન રસાદિત્વમ્ ઇતિ તેષામ્ આશયસ્ય વર્ણનેન ન તદુક્તીનાં વિરોધઃ। ઉપપત્તિસ્ ત્વ્ અર્થે ઽસ્મિન્ વિચારણીયા। રસભાવાદિર્ અર્થ ઇત્ય્ અત્ર રસાદિશબ્દો રત્યાદિપરઃ।

તદિત્થં નિરૂપિતસ્યાસ્ય રસાદિધ્વનિપ્રપઞ્ચસ્ય પદવર્ણરચનાવાક્યપ્રબન્ધૈઃ પદૈકદેશૈર્ અવર્ણાત્મકૈ રાગાદિભિશ્ ચાભિવ્યક્તિમ્ આમનન્તિ। તત્ર વાક્યગતાનાં પદાનાં સર્વેષામ્ અપિ સ્વાર્થોપસ્થિતિદ્વારા વાક્યાર્થજ્ઞાનોપાયત્વે સમાને ઽપિ કુર્વદ્રૂપતયા ચમત્કારાયોગવ્યવચ્છિન્નત્વેન કસ્યચિદ્ એવ ધ્વનિવ્યપદેશહેતુત્વમ્। યથા "મન્દમ્ આક્ષિપતિ" ઇત્ય્ અત્ર મન્દમ્ ઇત્ય્ અસ્ય। રચનાવર્ણાનાં તુ પદવાક્યાન્તર્ગતત્વેન વ્યઞ્જકતાવચ્છેદકકોટિપ્રવિષ્ટત્વમ્ એવ ન તુ વ્યઞ્જકત્વમ્ ઇતિ યદ્ય્ અપિ સુવચમ્, તથાપિ પદવાક્યવિશિષ્ટરચનાત્વેન, રચનાવિશિષ્ટપદવાક્યત્વેન વા વ્યઞ્જકત્વમ્ ઇતિ વિનિગમનાવિરહેણ ઘટાદૌ દણ્ડચક્રાદેઃ કારણત્વસ્યેવ પ્રત્યેકમ્ એવ વ્યઞ્જકતાયાઃ સિદ્ધિર્ ઇતિ પ્રાઞ્ચઃ।
વર્ણરચનાવિશેષાણાં માધુર્યાદિગુણાભિવ્યઞ્જકત્વમ્ એવ ન રસાભિવ્યઞ્જકત્વમ્, ગૌરવાન્ માનાભાવાચ્ ચ। ન હિ ગુણ્યભિવ્યઞ્જનં વિના ગુણાભિવ્યઞ્જકત્વં નાસ્તીત્ય્ અસ્તિ નિયમઃ, ઇન્દ્રિયત્રયે વ્યભિચારાત્। ઇત્થં ચ સ્વસ્વવ્યઞ્જકોપનીતાનાં ગુણિનાં ગુણાનામ્ ઉદાસીનાનાં ચ યથા પરસ્પરોપશ્લેષેણૌદાસીન્યેન વા તત્તત્પ્રમિતિગોચરતા તથા રસાનાં તદ્ગુણાનાં ચાભિવ્યાક્તિવિષયતેતિ તુ નવ્યાઃ। ઉદાહરણં તુ "તાં તમાલ" ઇત્યાદિ પ્રાગ્ ઉક્તમ્ એવ વાક્યસ્ય વ્યઞ્જકતાયામ્ અપિ "આવિર્ભૂતા યદ્ અવધિ" ઇત્યાદિ ચ। પ્રબન્ધસ્ય તુ યોગવાસિષ્ઠરામાયણે શાન્તકરુણયોઃ, રત્નાવલ્યાદીનિ ચ શૃઙ્ગારસ્ય વ્યઞ્જકત્વાન્ નિદર્શનાનિ પ્રસિદ્ધાનિ। મન્નિર્મિતાશ્ ચ પઞ્જ લહર્યો ભાવસ્ય। પદૈકદેશસ્ય ચ "નિખિલમ્ ઇદં જગદ્ અણ્ડકં વહામિ" ઇતિ કરૂપતદ્ધિતો વીરરસસ્ય પ્રાગ્ એવોદાહૃતઃ। એવં રાગાદિભિર્ અપિ વ્યઙ્ગ્યત્વે સહૃદયહૃદયમ્ એવ પ્રમાણમ્। એવમ્ એષાં રસાદીનાં પ્રાધાન્યેન નિરૂપિતાન્ય્ ઉદાહરણાનિ। ગુણીભાવે તુ વક્ષ્યન્તે, નામાનિ ચ। તત્ર પ્રાધાન્ય એવૈષાં રસાદિત્વમ્, અન્યથા તુ રત્યાદિત્વમ્ એવ। નામનિ રસપદં તુ રત્યાદિપરમ્ ઇત્ય્ એકે। અસ્ત્ય્ એવ રસાદિત્વં, કિં તુ ન ધ્વનિવ્યપદેશહેતુત્વમ્ ઇત્ય્ અપરે॥