Ramayana · Chapter 6.055
te nivṛttā mahākāyāḥ śrutvāṅgadavacas tadā
naiṣṭhikīṃ buddhim āsthāya sarve saṃgrāmakāṅkṣiṇaḥ
samudīritavīryās te samāropitavikramāḥ
paryavasthāpitā vākyair aṅgadena valīmukhāḥ
prayātāś ca gatā harṣaṃ maraṇe kṛtaniścayāḥ
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vānarās tyaktajīvitāḥ
atha vṛkṣān mahākāyāḥ sānūni sumahānti ca
vānarās tūrṇam udyamya kumbhakarṇam abhidravan
sa kumbhakarṇaḥ saṃkruddho gadām udyamya vīryavān
ardayan sumahākāyaḥ samantād vyākṣipad ripūn
śatāni sapta cāṣṭau ca sahasrāṇi ca vānarāḥ
prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena pothitāḥ
ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṃśat triṃśat tathaiva ca
parikṣipya ca bāhubhyāṃ khādan viparidhāvati
bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho garuḍaḥ pannagān iva
hanūmāñ śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃś ca vividhān bahūn
vavarṣa kumbhakarṇasya śirasy ambaram āsthitaḥ
tāni parvataśṛṅgāṇi śūlena tu bibheda ha
babhañja vṛkṣavarṣaṃ ca kumbhakarṇo mahābalaḥ
tato harīṇāṃ tad anīkam ugraṃ dudrāva śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya
tasthau tato 'syāpatataḥ purastān mahīdharāgraṃ hanumān pragṛhya
sa kumbhakarṇaṃ kupito jaghāna vegena śailottamabhīmakāyam
sa cukṣubhe tena tadābhibūto medārdragātro rudhirāvasiktaḥ
sa śūlam āvidhya taḍitprakāśaṃ giriṃ yathā prajvalitāgraśṛṅgam
bāhvantare mārutim ājaghāna guho 'calaṃ krauñcam ivograśaktyā
sa śūlanirbhinna mahābhujāntaraḥ pravihvalaḥ śoṇitam udvaman mukhāt
nanāda bhīmaṃ hanumān mahāhave yugāntameghastanitasvanopamam
tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā rakṣogaṇās taṃ vyathitaṃ samīkṣya
plavaṃgamās tu vyathitā bhayārtāḥ pradudruvuḥ saṃyati kumbhakarṇāt
nīlaś cikṣepa śailāgraṃ kumbhakarṇāya dhīmate
tam āpatantaṃ saṃprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha
muṣṭiprahārābhihataṃ tac chailāgraṃ vyaśīryata
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta mahītale
ṛṣabhaḥ śarabho nīlo gavākṣo gandhamādanaḥ
pañcavānaraśārdūlāḥ kumbhakarṇam upādravan
śailair vṛkṣais talaiḥ pādair muṣṭibhiś ca mahābalāḥ
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ sarvato 'bhinijaghnire
sparśān iva prahārāṃs tān vedayāno na vivyathe
ṛṣabhaṃ tu mahāvegaṃ bāhubhyāṃ pariṣasvaje
kumbhakarṇabhujābhyāṃ tu pīḍito vānararṣabhaḥ
nipapātarṣabho bhīmaḥ pramukhāgataśoṇitaḥ
muṣṭinā śarabhaṃ hatvā jānunā nīlam āhave
ājaghāna gavākṣaṃ ca talenendraripus tadā
dattapraharavyathitā mumuhuḥ śoṇitokṣitāḥ
nipetus te tu medinyāṃ nikṛttā iva kiṃśukāḥ
teṣu vānaramukhyeṣu patiteṣu mahātmasu
vānarāṇāṃ sahasrāṇi kumbhakarṇaṃ pradudruvuḥ
taṃ śailam iva śailābhāḥ sarve tu plavagarṣabhāḥ
samāruhya samutpatya dadaṃśuś ca mahābalāḥ
taṃ nakhair daśanaiś cāpi muṣṭibhir jānubhis tathā
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ te jaghnuḥ plavagarṣabhāḥ
sa vānarasahasrais tair ācitaḥ parvatopamaḥ
rarāja rākṣasavyāghro girir ātmaruhair iva
bāhubhyāṃ vānarān sarvān pragṛhya sa mahābalaḥ
bhakṣayām āsa saṃkruddho garuḍaḥ pannagān iva
prakṣiptāḥ kumbhakarṇena vaktre pātālasaṃnibhe
nāsā puṭābhyāṃ nirjagmuḥ karṇābhyāṃ caiva vānarāḥ
bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho harīn parvatasaṃnibhaḥ
babhañja vānarān sarvān saṃkruddho rākṣasottamaḥ
māṃsaśoṇitasaṃkledāṃ bhūmiṃ kurvan sa rākṣasaḥ
cacāra harisainyeṣu kālāgnir iva mūrchitaḥ
vajrahasto yathā śakraḥ pāśahasta ivāntakaḥ
śūlahasto babhau tasmin kumbhakarṇo mahābalaḥ
yathā śuṣkāṇy araṇyāni grīṣme dahati pāvakaḥ
tathā vānarasainyāni kumbhakarṇo vinirdahat
tatas te vadhyamānās tu hatayūthā vināyakāḥ
vānarā bhayasaṃvignā vinedur visvaraṃ bhṛśam
anekaśo vadhyamānāḥ kumbhakarṇena vānarāḥ
rāghavaṃ śaraṇaṃ jagmur vyathitāḥ khinnacetasaḥ
tam āpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaṃ mahābalam
utpapāta tadā vīraḥ sugrīvo vānarādhipaḥ
sa parvatāgram utkṣipya samāvidhya mahākapiḥ
abhidudrāva vegena kumbhakarṇaṃ mahābalam
tam āpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṃgamam
tasthau vivṛtasarvāṅgo vānarendrasya saṃmukhaḥ
kapiśoṇitadigdhāṅgaṃ bhakṣayantaṃ mahākapīn
kumbhakarṇaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vākyam abravīt
pātitāś ca tvayā vīrāḥ kṛtaṃ karma suduṣkaram
bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṃ te paramaṃ yaśaḥ
tyaja tad vānarānīkaṃ prākṛtaiḥ kiṃ kariṣyasi
sahasvaikaṃ nipātaṃ me parvatasyāsya rākṣasa
tad vākyaṃ harirājasya sattvadhairyasamanvitam
śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo 'bravīd vacaḥ
prajāpates tu pautras tvaṃ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ
śrutapauruṣasaṃpannas tasmād garjasi vānara
sa kumbhakarṇasya vaco niśamya vyāvidhya śailaṃ sahasā mumoca
tenājaghānorasi kumbhakarṇaṃ śailena vajrāśanisaṃnibhena
tac chailaśṛṅgaṃ sahasā vikīrṇaṃ bhujāntare tasya tadā viśāle
tato viṣeduḥ sahasā plavaṃgamā rakṣogaṇāś cāpi mudā vineduḥ
sa śailaśṛṅgābhihataś cukopa nanāda kopāc ca vivṛtya vaktram
vyāvidhya śūlaṃ ca taḍitprakāśaṃ cikṣepa haryṛkṣapater vadhāya
tat kumbhakarṇasya bhujapraviddhaṃ śūlaṃ śitaṃ kāñcanadāmajuṣṭam
kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ babhañja vegena suto 'nilasya
kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat
babhañja janaum āropya prahṛṣṭaḥ plavagarṣabhaḥ
sa tat tadā bhagnam avekṣya śūlaṃ cukopa rakṣo'dhipatir mahātmā
utpāṭya laṅkāmalayāt sa śṛṅgaṃ jaghāna sugrīvam upetya tena
sa śailaśṛṅgābhihato visaṃjñaḥ papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ
taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ
tam abhyupetyādbhutaghoravīryaṃ sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram
jahāra sugrīvam abhipragṛhya yathānilo megham atipracaṇḍaḥ
sa taṃ mahāmeghanikāśarūpam utpāṭya gacchan yudhi kumbhakarṇaḥ
rarāja merupratimānarūpo merur yathātyucchritaghoraśṛṅgaḥ
tataḥ samutpāṭya jagāma vīraḥ saṃstūyamāno yudhi rākṣasendraiḥ
śṛṇvan ninādaṃ tridaśālayānāṃ plavaṃgarājagrahavismitānām
tatas tam ādāya tadā sa mene harīndram indropamam indravīryaḥ
asmin hṛte sarvam idaṃ hṛtaṃ syāt sarāghavaṃ sainyam itīndraśatruḥ
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vānarāṇāṃ tatas tataḥ
kumbhakarṇena sugrīvaṃ gṛhītaṃ cāpi vānaram
hanūmāṃś cintayām āsa matimān mārutātmajaḥ
evaṃ gṛhīte sugrīve kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet
yad vai nyāyyaṃ mayā kartuṃ tat kariṣyāmi sarvathā
bhūtvā parvatasaṃkāśo nāśayiṣyāmi rākṣasaṃ
mayā hate saṃyati kumbhakarṇe mahābale muṣṭiviśīrṇadehe
vimocite vānarapārthive ca bhavantu hṛṣṭāḥ pravagāḥ samagrāḥ
atha vā svayam apy eṣa mokṣaṃ prāpsyati pārthivaḥ
gṛhīto 'yaṃ yadi bhavet tridaśaiḥ sāsuroragaiḥ
manye na tāvad ātmānaṃ budhyate vānarādhipaḥ
śailaprahārābhihataḥ kumbhakarṇena saṃyuge
ayaṃ muhūrtāt sugrīvo labdhasaṃjño mahāhave
ātmano vānarāṇāṃ ca yat pathyaṃ tat kariṣyati
mayā tu mokṣitasyāsya sugrīvasya mahātmanaḥ
aprītaś ca bhavet kaṣṭā kīrtināśaś ca śāśvataḥ
tasmān muhūrtaṃ kāṅkṣiṣye vikramaṃ pārthivasya naḥ
bhinnaṃ ca vānarānīkaṃ tāvad āśvāsayāmy aham
ity evaṃ cintayitvā tu hanūmān mārutātmajaḥ
bhūyaḥ saṃstambhayām āsa vānarāṇāṃ mahācamūm
sa kumbhakarṇo 'tha viveśa laṅkāṃ sphurantam ādāya mahāhariṃ tam
vimānacaryāgṛhagopurasthaiḥ puṣpāgryavarṣair avakīryamāṇaḥ
tataḥ sa saṃjñām upalabhya kṛcchrād balīyasas tasya bhujāntarasthaḥ
avekṣamāṇaḥ purarājamārgaṃ vicintayām āsa muhur mahātmā
evaṃ gṛhītena kathaṃ nu nāma śakyaṃ mayā saṃprati kartum adya
tathā kariṣyāmi yathā harīṇāṃ bhaviṣyatīṣṭaṃ ca hitaṃ ca kāryam
tataḥ karāgraiḥ sahasā sametya rājā harīṇām amarendraśatroḥ
nakhaiś ca karṇau daśanaiś ca nāsāṃ dadaṃśa pārśveṣu ca kumbhakarṇam
sa kumbhakarṇau hṛtakarṇanāso vidāritas tena vimarditaś ca
roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ sugrīvam āvidhya pipeṣa bhūmau
sa bhūtale bhīmabalābhipiṣṭaḥ surāribhis tair abhihanyamānaḥ
jagāma khaṃ vegavad abhyupetya punaś ca rāmeṇa samājagāma
karṇanāsā vihīnasya kumbhakarṇo mahābalaḥ
rarāja śoṇitotsikto giriḥ prasravaṇair iva
tataḥ sa puryāḥ sahasā mahātmā niṣkramya tad vānarasainyam ugram
babhakṣa rakṣo yudhi kumbhakarṇaḥ prajā yugāntāgnir iva pradīptaḥ
bubhukṣitaḥ śoṇitamāṃsagṛdhnuḥ praviśya tad vānarasainyam ugram
cakhāda rakṣāṃsi harīn piśācān ṛkṣāṃś ca mohād yudhi kumbhakarṇaḥ
ekaṃ dvau trīn bahūn kruddho vānarān saha rākṣasaiḥ
samādāyaikahastena pracikṣepa tvaran mukhe
saṃprasravaṃs tadā medaḥ śoṇitaṃ ca mahābalaḥ
vadhyamāno nagendrāgrair bhakṣayām āsa vānarān
te bhakṣyamāṇā harayo rāmaṃ jagmus tadā gatim
tasmin kāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ
cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṃ parapuraṃjayaḥ
sa kumbhakarṇasya śarāñ śarīre sapta vīryavān
nicakhānādade cānyān visasarja ca lakṣmaṇaḥ
atikramya ca saumitriṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ
rāmam evābhidudrāva dārayann iva medinīm
atha dāśarathī rāmo raudram astraṃ prayojayan
kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitāñ śarān
tasya rāmeṇa viddhasya sahasābhipradhāvataḥ
aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhān niścerur arciṣaḥ
tasyorasi nimagnāś ca śarā barhiṇavāsasaḥ
hastāc cāsya paribhraṣṭā papātorvyāṃ mahāgadā
sa nirāyudham ātmānaṃ yadā mene mahābalaḥ
muṣṭibhyāṃ cāraṇābhyāṃ ca cakāra kadanaṃ mahat
sa bāṇair atividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ
rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇān iva
sa tīvreṇa ca kopena rudhireṇa ca mūrchitaḥ
vānarān rākṣasān ṛkṣān khādan viparidhāvati
tasmin kāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmam abravīt
kumbhakarṇavadhe yukto yogān parimṛśan bahūn
naivāyaṃ vānarān rājan na vijānāti rākṣasān
mattaḥ śoṇitagandhena svān parāṃś caiva khādati
sādhv enam adhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ
yūthapāś ca yathāmukhyās tiṣṭhantv asya samantataḥ
apy ayaṃ durmatiḥ kāle gurubhāraprapīḍitaḥ
prapatan rākṣaso bhūmau nānyān hanyāt plavaṃgamān
tasya tad vacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ
te samāruruhur hṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṃ plavaṃgamāḥ
kumbhakarṇas tu saṃkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṃgamaiḥ
vyadhūnayat tān vegena duṣṭahastīva hastipān
tān dṛṣṭvā nirdhūtān rāmo ruṣṭo 'yam iti rākṣasaḥ
samutpapāta vegena dhanur uttamam ādade
sa cāpam ādāya bhujaṃgakalpaṃ dṛḍhajyam ugraṃ tapanīyacitram
harīn samāśvāsya samutpapāta rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ
sa vānaragaṇais tais tu vṛtaḥ paramadurjayaḥ
lakṣmaṇānucaro rāmaḥ saṃpratasthe mahābalaḥ
sa dadarśa mahātmānaṃ kirīṭinam ariṃdamam
śoṇitāplutasarvāṅgaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam
sarvān samabhidhāvantaṃ yathāruṣṭaṃ diśā gajam
mārgamāṇaṃ harīn kruddhaṃ rākṣasaiḥ parivāritam
vindhyamandarasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam
sravantaṃ rudhiraṃ vaktrād varṣamegham ivotthitam
jihvayā parilihyantaṃ śoṇitaṃ śoṇitokṣitam
mṛdnantaṃ vānarānīkaṃ kālāntakayamopamam
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ pradīptānalavarcasaṃ
visphārayām āsa tadā kārmukaṃ puruṣarṣabhaḥ
sa tasya cāpanirghoṣāt kupito nairṛtarṣabhaḥ
amṛṣyamāṇas taṃ ghoṣam abhidudrāva rāghavam
tatas tu vātoddhatameghakalpaṃ bhujaṃgarājottamabhogabāhum
tam āpatantaṃ dharaṇīdharābham uvāca rāmo yudhi kumbhakarṇam
āgaccha rakṣo'dhipamā viṣādam avasthito 'haṃ pragṛhītacāpaḥ
avehi māṃ śakrasapatna rāmam ayaṃ muhūrtād bhavitā vicetāḥ
rāmo 'yam iti vijñāya jahāsa vikṛtasvanam
pātayann iva sarveṣāṃ hṛdayāni vanaukasām
prahasya vikṛtaṃ bhīmaṃ sa meghasvanitopamam
kumbhakarṇo mahātejā rāghavaṃ vākyam abravīt
nāhaṃ virādho vijñeyo na kabandhaḥ kharo na ca
na vālī na ca mārīcaḥ kumbhakarṇo 'ham āgataḥ
paśya me mudgaraṃ ghoraṃ sarvakālāyasaṃ mahat
anena nirjitā devā dānavāś ca mayā purā
vikarṇanāsa iti māṃ nāvajñātuṃ tvam arhasi
svalpāpi hi na me pīḍā karṇanāsāvināśanāt
darśayekṣvākuśārdūla vīryaṃ gātreṣu me laghu
tatas tvāṃ bhakṣayiṣyāmi dṛṣṭapauruṣavikramam
sa kumbhakarṇasya vaco niśamya rāmaḥ supuṅkhān visasarja bāṇān
tair āhato vajrasamapravegair na cukṣubhe na vyathate surāriḥ
yaiḥ sāyakaiḥ sālavarā nikṛttā vālī hato vānarapuṃgavaś ca
te kumbhakarṇasya tadā śarīraṃ vajropamā na vyathayāṃ pracakruḥ
sa vāridhārā iva sāyakāṃs tān pibañ śarīreṇa mahendraśatruḥ
jaghāna rāmasya śarapravegaṃ vyāvidhya taṃ mudgaram ugravegam
tatas tu rakṣaḥ kṣatajānuliptaṃ vitrāsanaṃ devamahācamūnām
vyāvidhya taṃ mudgaram ugravegaṃ vidrāvayām āsa camūṃ harīṇām
vāyavyam ādāya tato varāstraṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya
samudgaraṃ tena jahāra bāhuṃ sa kṛttabāhus tumulaṃ nanāda
sa tasya bāhur giriśṛṅgakalpaḥ samudgaro rāghavabāṇakṛttaḥ
papāta tasmin harirājasainye jaghāna tāṃ vānaravāhinīṃ ca
te vānarā bhagnahatāvaśeṣāḥ paryantam āśritya tadā viṣaṇṇāḥ
pravepitāṅgā dadṛśuḥ sughoraṃ narendrarakṣo'dhipasaṃnipātam
sa kumbhakarṇo 'stranikṛttabāhur mahān nikṛttāgra ivācalendraḥ
utpāṭayām āsa kareṇa vṛkṣaṃ tato 'bhidudrāva raṇe narendram
taṃ tasya bāhuṃ saha sālavṛkṣaṃ samudyataṃ pannagabhogakalpam
aindrāstrayuktena jahāra rāmo bāṇena jāmbūnadacitritena
sa kumbhakarṇasya bhujo nikṛttaḥ papāta bhūmau girisaṃnikāśaḥ
viveṣṭamāno nijaghāna vṛkṣāñ śailāñ śilāvānararākṣasāṃś ca
taṃ chinnabāhuṃ samavekṣya rāmaḥ samāpatantaṃ sahasā nadantam
dvāv ardhacandrau niśitau pragṛhya ciccheda pādau yudhi rākṣasasya
nikṛttabāhur vinikṛttapādo vidārya vaktraṃ vaḍavāmukhābham
dudrāva rāmaṃ sahasābhigarjan rāhur yathā candram ivāntarikṣe
apūrayat tasya mukhaṃ śitāgrai rāmaḥ śarair hemapinaddhapuṅkhaiḥ
sa pūrṇavaktro na śaśāka vaktuṃ cukūja kṛcchreṇa mumoha cāpi
athādade sūryamarīcikalpaṃ sa brahmadaṇḍāntakakālakalpam
ariṣṭam aindraṃ niśitaṃ supuṅkhaṃ rāmaḥ śaraṃ mārutatulyavegam
taṃ vajrajāmbūnadacārupuṅkhaṃ pradīptasūryajvalanaprakāśam
mahendravajrāśanitulyavegaṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya
sa sāyako rāghavabāhucodito diśaḥ svabhāsā daśa saṃprakāśayan
vidhūmavaiśvānaradīptadarśano jagāma śakrāśanitulyavikramaḥ
sa tan mahāparvatakūṭasaṃnibhaṃ vivṛttadaṃṣṭraṃ calacārukuṇḍalam
cakarta rakṣo'dhipateḥ śiras tadā yathaiva vṛtrasya purā puraṃdaraḥ
tad rāmabāṇābhihataṃ papāta rakṣaḥśiraḥ parvatasaṃnikāśam
babhañja caryāgṛhagopurāṇi prākāram uccaṃ tam apātayac ca
tac cātikāyaṃ himavatprakāśaṃ rakṣas tadā toyanidhau papāta
grāhān mahāmīnacayān bhujaṃgamān mamarda bhūmiṃ ca tathā viveśa
tasmir hate brāhmaṇadevaśatrau mahābale saṃyati kumbhakarṇe
cacāla bhūr bhūmidharāś ca sarve harṣāc ca devās tumulaṃ praṇeduḥ
tatas tu devarṣimaharṣipannagāḥ surāś ca bhūtāni suparṇaguhyakāḥ
sayakṣagandharvagaṇā nabhogatāḥ praharṣitā rāma parākrameṇa
praharṣam īyur bahavas tu vānarāḥ prabuddhapadmapratimair ivānanaiḥ
apūjayan rāghavam iṣṭabhāginaṃ hate ripau bhīmabale durāsade
sa kumbhakarṇaṃ surasainyamardanaṃ mahatsu yuddheṣv aparājitaśramam
nananda hatvā bharatāgrajo raṇe mahāsuraṃ vṛtram ivāmarādhipaḥ
Original text: Rāmāyaṇa · Edition: John Smith's Rāmāyaṇa-Page (last comparison: 2020-04-16) · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0