Ramayana · Chapter 4.018
ity uktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam
paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā
taṃ niṣprabham ivādityaṃ muktatoyam ivāmbudam
uktavākyaṃ hariśreṣṭham upaśāntam ivānalam
dharmārthaguṇasaṃpannaṃ harīśvaram anuttamam
adhikṣiptas tadā rāmaḥ paścād vālinam abravīt
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam
avijñāya kathaṃ bālyān mām ihādya vigarhase
apṛṣṭvā buddhisaṃpannān vṛddhān ācāryasaṃmatān
saumya vānaracāpalyāt tvaṃ māṃ vaktum ihecchasi
ikṣvākūṇām iyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā
mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugrahāv api
tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavāg ṛjuḥ
dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ
nayaś ca vinayaś cobhau yasmin satyaṃ ca susthitam
vikramaś ca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit
tasya dharmakṛtādeśā vayam anye ca pārthivaḥ
carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānam icchavaḥ
tasmin nṛpatiśārdūla bharate dharmavatsale
pālayaty akhilāṃ bhūmiṃ kaś cared dharmanigraham
te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ
bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi
tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ
kāmatantrapradhānaś ca na sthito rājavartmani
jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaś ca vidyāṃ prayacchati
trayas te pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ
yavīyān ātmanaḥ putraḥ śiṣyaś cāpi guṇoditaḥ
putravat te trayaś cintyā dharmaś ced atra kāraṇam
sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṃgama
hṛdisthaḥ sarvabhūtānām ātmā veda śubhāśubham
capalaś capalaiḥ sārdhaṃ vānarair akṛtātmabhiḥ
jātyandha iva jātyandhair mantrayan drakṣyase nu kim
ahaṃ tu vyaktatām asya vacanasya bravīmi te
na hi māṃ kevalaṃ roṣāt tvaṃ vigarhitum arhasi
tad etat kāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ
bhrātur vartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam
asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ
rumāyāṃ vartase kāmāt snuṣāyāṃ pāpakarmakṛt
tad vyatītasya te dharmāt kāmavṛttasya vānara
bhrātṛbhāryābhimarśe 'smin daṇḍo 'yaṃ pratipāditaḥ
na hi dharmaviruddhasya lokavṛttād apeyuṣaḥ
daṇḍād anyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa
aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpy anujasya yaḥ
pracareta naraḥ kāmāt tasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ
bharatas tu mahīpālo vayaṃ tv ādeśavartinaḥ
tvaṃ ca dharmād atikrāntaḥ kathaṃ śakyam upekṣitum
gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan
bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ
vayaṃ tu bharatādeśaṃ vidhiṃ kṛtvā harīśvara
tvadvidhān bhinnamaryādān niyantuṃ paryavasthitāḥ
sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā
dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rataḥ sa me
pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau
pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum
tad ebhiḥ kāraṇaiḥ sarvair mahadbhir dharmasaṃhitaiḥ
śāsanaṃ tava yad yuktaṃ tad bhavān anumanyatām
sarvathā dharma ity eva draṣṭavyas tava nigrahaḥ
vayasyasyopakartavyaṃ dharmam evānupaśyatā
rājabhir dhṛtadaṇḍās tu kṛtvā pāpāni mānavāḥ
nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā
āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoram īpsitam
śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā
anyair api kṛtaṃ pāpaṃ pramattair vasudhādhipaiḥ
prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tac chāmyate rajaḥ
tad alaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ
vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ
vāgurābhiś ca pāśaiś ca kūṭaiś ca vividhair narāḥ
praticchannāś ca dṛśyāś ca gṛhṇanti subahūn mṛgān
pradhāvitān vā vitrastān visrabdhān ativiṣṭhitān
pramattān apramattān vā narā māṃsārthino bhṛśam
vidhyanti vimukhāṃś cāpi na ca doṣo 'tra vidyate
yānti rājarṣayaś cātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ
tasmāt tvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara
ayudhyan pratiyudhyan vā yasmāc chākhāmṛgo hy asi
durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca
rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ
tān na hiṃsyān na cākrośen nākṣipen nāpriyaṃ vadet
devā mānuṣarūpeṇa caranty ete mahītale
tvaṃ tu dharmam avijñāya kevalaṃ roṣam āsthitaḥ
pradūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam
evam uktas tu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam
pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalir vānareśvaraḥ
yat tvam āttha naraśreṣṭha tad evaṃ nātra saṃśayaḥ
prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭas tu śaknuyāt
yad ayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādād vākyam apriyam
tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava
tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ
kāryakāraṇasiddhau te prasannā buddhir avyayā
mām apy avagataṃ dharmād vyatikrāntapuraskṛtam
dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya
bāṣpasaṃruddhakaṇṭhas tu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ
uvāca rāmaṃ saṃprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ
na tv ātmānam ahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān
yathā putraṃ guṇaśreṣṭham aṅgadaṃ kanakāṅgadam
sa mamādarśanād dīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ
taṭāka iva pītāmbur upaśoṣaṃ gamiṣyati
sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matim uttamām
tvaṃ hi śāstā ca goptā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ
yā te narapate vṛttir bharate lakṣmaṇe ca yā
sugrīve cāṅgade rājaṃs tāṃ cintayitum arhasi
maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm
sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātum arhasi
tvayā hy anugṛhītena śakyaṃ rājyam upāsitum
tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā
sa tam āśvāsayad rāmo vālinaṃ vyaktadarśanam
na vayaṃ bhavatā cintyā nāpy ātmā harisattama
vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ
daṇḍye yaḥ pātayed daṇḍaṃ daṇḍyo yaś cāpi daṇḍyate
kāryakāraṇasiddhārthāv ubhau tau nāvasīdataḥ
tad bhavān daṇḍasaṃyogād asmād vigatakalmaṣaḥ
gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ dharmadṛṣṭtena vartmanā
sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ samāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ
niśamya rāmasya raṇāvamardino vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ
śarābhitaptena vicetasā mayā pradūṣitas tvaṃ yad ajānatā prabho
idaṃ mahendropamabhīmavikrama prasāditas tvaṃ kṣama me mahīśvara
Original text: Rāmāyaṇa · Edition: John Smith's Rāmāyaṇa-Page (last comparison: 2020-04-16) · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0