Prasannapada · અધ્યાય 65

ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવપ્રસઙ્ગે સતિ યદેતદનિત્યાદિભિરાકારૈર્દુઃખસત્યપરિજ્ઞાનં દુઃખસમુદયસ્ય ચ પ્રહાણં દુઃખનિરોધગામિન્યાશ્ચ પ્રતિપદો ભાવના દુઃખનિરોધસ્ય ચ સાક્ષિકર્મ સાક્ષાત્કરણમ્, તન્નોપપદ્યતે

યદિ દુઃખાદીનામાર્યસત્યાનામભાવે સતિ પરિજ્ઞાનાદિકં નાસ્તિ, તદા કો દોષ ઇતિ? ઉચ્યતે-
તદભાવાન્ન વિદ્યન્તે ચત્વાર્યાર્યફલાનિ ચ ।
ફલાભાવે ફલસ્થા નો ન સન્તિ પ્રતિપન્નકાઃ

સંઘો નાસ્તિ ન ચેત્સન્તિ તે ઽષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાઃ ।
અભાવાચ્ચાર્યસત્યાનાં સદ્ધર્મો ઽપિ ન વિદ્યતે

ધર્મે ચાસતિ સંઘે ચ કથં બુદ્ધો ભવિષ્યતિ ।
યદા ચૈવં દુઃખપરિજ્ઞાનાદિકં નાસ્તિ, તદા, અસ્મિન્નસતિ સ્રોતઆપત્તિસકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્ફલાખ્યં ફલચતુષ્ટયં નોપપદ્યતે । કથં કૃત્વા? ઇહ ક્લેશાનાં પ્રહાણં સંપિણ્ડિતં ફલાખ્યં પ્રતિલભતે । તદ્યથા- સંયોજનત્રયપ્રહાણે સતિ ષોડશે માર્ગે અન્વયજ્ઞાનક્ષણે યત્ ક્લેશપ્રહાણં તત્ સ્રોતઆપત્તિફલમ્ । કામાવચરાણાં ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનામધિમાત્રમધ્યમૃદૂનાં પ્રકારાણાં પુનરધિમાત્રમધ્યમૃદુપ્રકારભેદેન પ્રત્યેકં ભિદ્યમાનાનાં નવ પ્રકારા ભવન્તિ । તત્ર કામાવચરષષ્ઠક્લેશપ્રકારપરિક્ષયે વિમુક્તિમાર્ગે યત્ પ્રહાણં તત્ સકૃદાગામિફલમ્ । તેષામેવ કામાવચરાણાં નવમપ્રકારક્લેશપરિક્ષયે વિમુક્તિમાર્ગે યત્ ક્લેશપ્રહાણં તદનાગામિફલમ્ । રૂપારૂપ્યાવચરાણાં ક્લેશાનાં ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ભૂમૌ ભૂમૌ નવપ્રકારભેદભિન્નાનાં યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનભૂમિકનવમક્લેશપ્રકારપરિક્ષયે વિમુક્તિમાર્ગે યત્ પ્રહાણં તદર્હત્ફલમ્ । ઇત્યેતાનિ ચત્વારિ ફલાનિ । તાન્યેતાનિ કથં યુજ્યન્તે? યદિ દુઃખસ્ય પરિજ્ઞાનં સંભવતિ, સમુદયસ્ય પ્રહાણમ્, નિરોધસ્ય સાક્ષાત્કરણમ્, આર્યમાર્ગસ્ય ચ ભાવના ભવતિ । યદા તુ દુઃખાદીનામાર્યસત્યાનામભાવે સતિ દુઃખપરિજ્ઞાનાદિકં નાસ્તિ, તદા ન સન્તિ તાનિ ચત્વારિ ફલાનિ । ચતુર્ણા ચ ફલાનામભાવે સતિ યે તેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ફલસ્થાશ્ચત્વાર આર્યપુદ્ગલાઃ, તે ન સન્તિ । અત એવ ચ પ્રતિપન્નકા અપિ ચત્વાર આર્યપુદ્ગલા ન સંવિદ્યન્તે ॥
ઇહ હિ ષોડશાત્ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષણાત્ પૂર્વે યે પઞ્ચદશ ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાઃ, તદ્યથા- ત્રૈધાતુકદુઃખાભિસમયે દુઃખસત્યાલમ્બનાશ્ચત્વારઃ ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાઃ । તત્ર કતમે ત્રૈધાતુકદુઃખાભિસમયે ચત્વારઃ ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાઃ? તદ્યથા- કામાવચરદુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યસત્કાયાન્તગ્રાહમિથ્યાદૃષ્ટિદૃષ્ટિપરામર્શશીલવ્રતપરામર્શવિચિકિત્સારાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યાખ્યદશાનુશયપ્રતિપક્ષઃ અનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્માકારોત્પન્નઃ કામાવચરદુઃખસત્યાલમ્બનઃ આનન્તર્યમાર્ગલક્ષણઃ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણઃ એકઃ । તદાલમ્બનાકાર એવ ચ વિમુક્તિમાર્ગલક્ષણઃ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષણઃ દ્વિતીયઃ । એવં રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખસત્યાલમ્બનઃ પ્રતિઘવર્જિતાનન્તરોક્તાષ્ટાદશાનુશયપ્રતિપક્ષઃ દુઃખાદ્યાકારોત્પન્નઃ આનન્તર્યમાર્ગલક્ષણઃ દુઃખે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણસ્તૃતીયઃ । તદાલમ્બનાકાર એવ ચ વિમુક્તિમાર્ગલક્ષણઃ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષણશ્ચતુર્થઃ ॥
યથા ચૈતે ત્રૈધાતુકાવચરદુઃખસત્યાભિસમયે ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાશ્ચત્વારઃ, એવં કામાવચરસમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યમિથ્યાદૃષ્ટિદૃષ્ટિપરામર્શવિચિકિત્સારાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યાખ્યસપ્તાનુશયપ્રતિપક્ષઃ હેતુસમુદયપ્રભવપ્રત્યયાકારોત્પન્નઃ કામાવચરસમુદયસત્યાલમ્બનઃ આનન્તર્યમાર્ગલક્ષણઃ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણઃ એકઃ । તદાલમ્બનાકાર એવ ચ વિમુક્તિમાર્ગલક્ષણઃ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષયો દ્વિતીયઃ । એવં રૂપારૂપ્યાવચરસમુદયસત્યાલમ્બનઃ પ્રતિઘવર્જિતાનન્તરોક્તદ્વાદશાનુશયપ્રતિપક્ષઃ સમુદયસત્યાકારોત્પન્નઃ આનન્તર્યમાર્ગલક્ષણઃ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણસ્તૃતીયઃ । તદાલમ્બનાકાર એવ ચ વિમુક્તિમાર્ગલક્ષણઃ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષણશ્ચતુર્થઃ । ઇત્યેતે ત્રૈધાતુકાવચરદુઃખસમુદયસત્યાભિસમયે ચત્વારઃ ક્ષણાઃ ॥
યથા ચૈતે ચત્વારઃ ક્ષણાઃ ત્રૈધાતુકદુઃખસમુદયસત્યાભિસમયે, એવં કામાવચરદુઃખનિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યસમુદયોક્તસપ્તાનુશયપ્રતિપક્ષઃ નિરોધશાન્તપ્રણીતનિઃસરણાકારોત્પન્નઃ કામાવચરદુઃખ નિરોધસત્યાલમ્બનઃ આનન્તર્યમાર્ગલક્ષણઃ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણઃ એકઃ । તદાલમ્બનાકાર એવ ચ વિમુક્તિમાર્ગલક્ષણઃ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષણઃ દ્વિતીયઃ । એતૈરેવ આકારૈઃ રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખનિરોધસત્યાલમ્બનઃ પ્રતિઘવર્જિતદ્વાદશાનુશયપ્રતિપક્ષઃ આનન્તર્યમાર્ગલક્ષણઃ નિરોધે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણસ્તૃતીયઃ । તદાલમ્બનાકાર એવ ચ વિમુક્તિમાર્ગલક્ષણઃ નિરોધે અન્વયજ્ઞાનક્ષણશ્ચતુર્થઃ । ઇત્યેતે ત્રૈધાતુકાવચરદુઃખનિરોધસત્યાભિસમયે ચત્વારઃ ક્ષણાઃ ॥
એવં કામાવચરદુઃખનિરોધગામિમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યનિરોધોક્તાનુશયેષુ શીલવ્રતપરામર્શમષ્ટમં પ્રક્ષિપ્ય અષ્ટાનુશયપ્રતિપક્ષઃ માર્ગન્યાયપ્રતિઓપન્નૈર્યાણિકાકારોત્પન્નઃ કામાવચરદુઃખનિરોધગામિમાર્ગાલમ્બનઃ આનન્તર્યમાર્ગલક્ષણઃ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણઃ એકઃ । તદાલમ્બનાકાર એવ ચ વિમુક્તિમાર્ગલક્ષણઃ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષણઃ દ્વિતીયઃ । એતૈરેવાકારૈઃ રૂપારૂપ્યાવચરદુઃખનિરોધગામિમાર્ગાલમ્બનઃ પ્રતિઘવર્જિતચતુર્દશાનુશયપ્રતિપક્ષઃ આનન્તર્યમાર્ગલક્ષણો માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણઃ તૃતીયઃ । ઇત્યેતે પઞ્ચદશ ક્ષણાઃ દર્શનમાર્ગાભિધાનાઃ ॥
એવં વ્યવસ્થિતઃ આર્યઃ સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ ઇત્યુચ્યતે । ષોડશે તુ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનસ્થિતઃ સ સ્રોતઆપન્ન ઇત્યુચ્યતે ॥
ત એતે અષ્ટાશીતિરનુશયાઃ સત્યાનાં દર્શનમાત્રેણ ભાવનામનપેક્ષ્યૈવ પ્રહીયન્તે ઇતિ કૃત્વા દર્શનપ્રહાતવ્યા ઇત્યુચ્યન્તે । યથાદૃષ્ટસત્યાકારભાવનયા તુ યે પશ્ચાત્પ્રહીયન્તે તે ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ । તે ચ દશાનુશયા ભવન્તિ । કામાવચરા રાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યાઃ । રૂપાવચરા એવ પ્રતિઘવર્જિતાસ્રયઃ । આરૂપ્યાવચરાશ્ચ ત્રયઃ એતે એવેતિ દશ ભવન્તિ । એતે ચ યથોક્તેન ન્યાયેન ભૂમૌ ભૂમૌ નવધા ભિદ્યન્તે, કામધાતૌ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ, ચતુર્ષ્વારૂપ્યેષુ । એકૈકસ્ય ચ ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રહાણાર્થમાનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગભેદેન દ્વૌ દ્વૌ જ્ઞાનક્ષણૌ વ્યવસ્થાપ્યેતે ક્લેશક્ષણવિપર્યયેણ । અધિમાત્રાધિમાત્રો હિ ક્લેશપ્રકારઃ મૃદુમૃદુભ્યામાનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાભ્યાં પ્રહીયતે । યાવન્મૃદુમૃદુક્લેશપ્રકારો ઽધિમાત્રાધિમાત્રાભ્યાં જ્ઞાનક્ષણાભ્યાં પ્રહીયતે । સ્થૂલં હિ મલમલ્પપ્રયત્નસાધ્યમ્, સૂક્ષ્મં તુ મહાયત્નસાધ્યં રજકવસ્ત્રધાવનસાધર્મ્યેણેતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥
તત્ર દર્શનમાર્ગાદૂર્ધ્વં કામાવચરભાવનાપ્રહાતવ્યષષ્ઠક્લેશપ્રકારપ્રતિપક્ષવિમુક્તિમાર્ગાખ્યજ્ઞાનક્ષણાદર્વાગ્ જ્ઞાનક્ષણાવસ્થિતઃ આર્યઃ સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । સકૃદિમં લોકમાગત્ય પરિનિર્વાણાત્ સકૃદાગામીત્યુચ્યતે, તત્ફલાર્થંપ્રતિપન્નકઃ પ્રયોગસ્થઃ સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । ષષ્ઠે તુ ક્ષણે સકૃદાગામીત્યુચ્યતે ॥
ષષ્ઠાત્ ક્ષણાદૂર્ધ્વ નવમક્લેશપ્રકારપ્રહાણવિમુક્તિમાર્ગક્ષણાદર્વાગ્જ્ઞાનક્ષણેષુ વર્તમાનઃ આર્યઃ અનાગામિફલપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । અનાગત્ય ઇમં લોકં તત્રૈવ પરિનિર્વાણાદનાગામીત્યુચ્યતે । તત્ફલાર્થં પ્રતિપન્નકઃ પ્રયોગસ્થઃ અનાગામિફલપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । નવમે તુ ક્ષણે અનાગામીત્યુચ્યતે ॥

કામાવચરનવમવિમુક્તિમાર્ગક્ષણાદૂર્ધ્વં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાતયનભૂમિકનવમક્લેશપ્રકારપ્રહાણવિમુક્તિમાર્ગક્ષણાદર્વાગ્જ્ઞાનક્ષણેષુ વર્તમાનઃ આર્યઃ અર્હત્ફલપ્રતિપન્નકઃ ઇત્યુચ્યતે । સદેવમાનુષાસુરાલ્લોકાત્ પૂજાર્હત્વાદર્હન્નિત્યુચ્યતે । તત્ફલાર્થં પ્રતિપન્નકઃ પ્રયોગસ્થઃ અર્હત્ફલપ્રતિપન્નકઃ ઇત્યુચ્યતે । ભવાગ્રિકનવમક્લેશપ્રકારપ્રહાણાત્તુ નવમવિમુક્તિમાર્ગે વ્યવસ્થિતઃ અર્હન્ ભવતિ ॥
ત એતે ચત્વારઃ પ્રતિપન્નકાઃ પુદ્ગલાઃ, ચત્વારશ્ચ ફલસ્થાઃ ઇત્યેતે અષ્ટૌ મહાપુરુષપુદ્ગલા ભવન્તિ । પરમદક્ષિણાર્હા ઉક્તા ભગવતા । યથોક્તં સૂત્રે-
પૃષ્ટઃ સ દેવરાજેન શક્રેણ વશવર્તિના ।
કૃષતાં યજમાનાનાં પ્રાણિનાં પુણ્યકાઙ્ક્ષિણામ્ ॥
કુર્વતાં શ્રદ્ધદ્દધાનાનાં પુણ્યમૌપધિકં સદા ।
સુક્ષેત્રં તે પ્રવક્ષ્યામિ યત્ર દત્તં મહત્ફલમ્ ॥
પ્રતિપન્નકાશ્ચત્વારશ્ચત્વારશ્ચ ફલસ્થિતાઃ ।
એષ સંઘો દક્ષિણીયો વિદ્યાચરણસંપદા ॥ ઇતિ ।
યદિ ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ ન સન્તિ તેષાં ચ પરિજ્ઞાનાનિ, તદા સત્યદર્શનભાવનાલભ્યાનાં ફલાનામભાવાત્ પ્રતિપન્નકફલસ્થપુદ્ગલાનામભાવ એવ । અતશ્ચ સંઘો નાસ્તિ । તત્ર ( પ્પ્_213 ) અધિગમધર્મેણ પ્રત્યક્ષધર્મતયા સર્વમારૈરપિ બુદ્ધે ભગવતિ અભેદ્યત્વાદવેત્ય પ્રસાદલાભેન સંઘઃ, સ ન સ્યાત્ । ન ચેત્ સન્તિ તે ઽષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાઃ ॥
આર્યસત્યાનાં ચ અભાવાત્ સદ્ધર્મો ઽપિ ન સંભવતિ । સતામાર્યાણાં ધર્મઃ સદ્ધર્મઃ । તત્ર નિરોધસત્યં ફલધર્મઃ, માર્ગસત્યં તુ ફલાવતારધર્મઃ । એષ તાવદધિગમધર્મઃ । તત્સંપ્રકાશિકા દેશના આગમધર્મઃ । સર્વ એષ આર્યસત્યાનામભાવે સતિ નાસ્તીતિ-
અભાવાચ્ચાર્યસત્યાનાં સદ્ધર્મો ઽપિ ન વિદ્યતે ।
ધર્મે ચાસતિ સંઘે ચ કથં બુદ્ધઓ ભવિષ્યતિ ॥
યદિ હિ યથોક્તો ધર્મઃ સ્યાત્, તદા તદ્ધર્મપ્રતિપત્ત્યા સર્વાકારસર્વધર્માભિસંબોધાદ્ બુદ્ધો ભવતીતિ યુક્તં સ્યાત્ । યદિ ચ સંઘઃ સ્યાત્, તદા તદુપદેશૈરુપચીયમાનજ્ઞાનસંભારઃ તદ્દાનમાનશરણગમનાદિભિશ્ચ ઉપચીયમાનપુણ્યસંભારઃ ક્રમાદ્ બુદ્ધો ભવેત્ ॥
અથવા । અસતિ સંઘે સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકાદીનામભાવઃ સ્યાત્ । ન ચ પ્રતિપન્નકાદિત્વમપ્રાપ્ય બુદ્ધત્વમાપ્યતે । અવશ્યં હિ પૂર્વં ભગવતા કસ્મિંશ્ચિત્ ફલે વ્યવસ્થાતવ્યમ્ । તત્ર ચ ફલે વ્યવસ્થિતઃ સંઘાન્તઃપાત્યેવ ભગવાન્ ભવતિ । સંઘે ચાસતિ નિયતં નાસ્તિ ભગવાન્ બુદ્ધઃ । અથ ભગવાનપિ અશૈક્ષાન્તર્ભાવાત્ સંઘાન્તર્ગત એવ । તથા ચ બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘઃ ઇત્યભિધાનાત્ સંઘાન્તર્ગત એવ ભગવાન્ ઇતિ કેચિદ્વર્ણયન્તિ । તેષાં મતેન સ્પષ્ટમેવૈતત્-
ધર્મે ચાસતિ સંઘે ચ કથં બુદ્ધો ભવિષ્યતિ ।ઇતિ ।
મધ્યોદ્દેશિકાશ્ચ મહાવસ્તૂપદિષ્ટભૂમિવ્યવસ્થયા પ્રથમભૂમિસ્થિતં બોધિસત્ત્વમુત્પન્નદર્શનમાર્ગં વ્યાચક્ષાણાઃ સંઘાન્તઃપાતિનં વ્યાચક્ષતે । તદા સંઘે ચાસતિ બોધિસત્ત્વો ઽપિ નાસ્તીતિ કથં બુદ્ધો ભવિષ્યતીતિ સ્પષ્ટમેવૈતત્ । તદ્-
એવં ત્રીણ્યપિ રત્નાનિ બ્રુવાણઃ પ્રતિબાધસે

શૂન્યતામિત્યેવં વદન્ બુદ્ધધર્મસંઘાખ્યાનિ ત્રીણ્યપિ દુર્લભત્વાત્ કદાચિદેવ ઉત્પત્તિતઃ અલ્પપુણ્યાનાં ચ તદપ્રાપ્તેઃ મહાર્ઘમૂલ્યત્વાદ્ રત્નાનિ પ્રતિબાધસે

કિં ચાન્યત્-
શૂન્યતાં ફલસદ્ભાવમધર્મં ધર્મમેવ ચ ।
સર્વસંવ્યવહારાંશ્ચ લૌકિકાન્ પ્રતિબાધસે

શૂન્યતાં બ્રુવાણ ઇત્યનેન સંબન્ધઃ । યદિ સર્વમિદં શૂન્યમ્, યદા સર્વમેવ નાસ્તિ, તદા સર્વાન્તઃ પાતિત્વાત્ ધર્માધર્મૌ સહ તદ્ધેતુકેન ઇષ્ટાનિષ્ટફલેન ન સંભવતઃ । સર્વ એવ ચામી લૌકિકા વ્યવહારાઃ- કુરુ, પચ, ખાદ, તિષ્ઠ, ગચ્છ, આગચ્છ ઇત્યેવમાદયો ઽપિ સર્વાન્તર્ગતત્વાત્ સર્વધર્માણાં ચ શૂન્યત્વાન્નૈવ યુજ્યન્તે ઇતિ । અતો નાયં યથોપવર્ણિતો ન્યાયો જ્યાયાનિતિ

અત્ર બ્રૂમઃ શૂન્યતાયાં ન ત્વં વેત્સિ પ્રયોજનમ્ ।
શૂન્યતાં શૂન્યતાર્થં ચ તત એવં વિહન્યસે

સ ભવાન્ સ્વવિકલ્પનયૈવ નાસ્તિત્વં શૂન્યતાર્થ ઇત્યેવં વિપરીતમધ્યારોપ્ય "યદિ સર્વમિદં શૂન્યમુદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ" ઇત્યાદિનોપાલમ્ભં બ્રુવાણો ઽસ્માસુ મહાન્તં ખેદમાપન્નો ઽતીવ વિહન્યતે વિવિધૈર્ભૂતૈઃ પરિકલ્પૈર્હન્યતે ઇત્યર્થઃ । ન ત્વયમસ્માભિરત્ર શાસ્ત્રે શૂન્યતાર્થં ઉપવર્ણિતો યસ્ત્વયા પરિગૃહીતઃ, શૂન્યતાર્થં ચાજાનાનઃ શૂન્યતામપિ ન જાનાસિ । ન ચાપિ શૂન્યતાયા યત્પ્રયોજનં તદ્વિજાનાસિ । તતશ્ચ યથાવસ્થિતવસ્તુસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનેન એતત્ ત્વયા બહુચાયુક્તમસ્મદ્વયાખ્યાનાસંબદ્ધમેવોપવર્ણિતમ્ ॥
અથ કિં પુનઃ શૂન્યતાયાં પ્રયોજનમ્? ઉક્તમેવ તદાત્મપરીક્ષાયામ્-
કર્મક્લેશક્ષયાન્મોક્ષઃ કર્મક્લેશા વિકલ્પતઃ ।
તે પ્રપઞ્ચાત્પ્રપઞ્ચસ્તુ શૂન્યતાયાં નિરુધ્યતે ॥ ઇતિ ॥
અતો નિરવશેષપ્રપઞ્ચોપશમાર્થં શૂન્યતોપદિશ્યતે, તસ્માત્સર્વપ્રપઞ્ચોપશમઃ શૂન્યતાયાં પ્રયોજનમ્ । ભવાંસ્તુ નાસ્તિત્વં શૂન્યતાર્થં પરિકલ્પયન્ પ્રપઞ્ચજાલમેવ સંવર્ધયમાનો ન શૂન્યતાયાં પ્રયોજનં વેત્તિ ॥
અથ કા પુનઃ શૂન્યતા? સાપિ તત્રૈવોક્તા ।
અપરપ્રત્યયં શાન્તં પ્રપઞ્ચૈરપ્રપઞ્ચિતમ્ ॥
નિર્વિકલ્પમનાનાર્થમેતત્તત્વસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ઇતિ ।
અતઃ પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિસ્વભાવાયાં શૂન્યતાયાં કુતો નાસ્તિત્વમિતિ શૂન્યતામપિન જાનાતિ ભવાન્ । યં ચાર્થમુપાદાય શૂન્યતાશબ્દઃ પ્રવર્તતે, તમપીહૈવ પ્રતિપાદયિષ્યામઃ-
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતાં તાં પ્રચક્ષ્મહે ।
સા પ્રજ્ઞપ્તિરુપાદાય પ્રતિપત્સૈવ મધ્યમા ॥ ઇતિ ॥
યઃ પ્રત્યયૈર્જાયતિ સ હ્યજાતો ન તસ્ય ઉત્પાદુ સ્વભાવતો ઽસ્તિ ।
યઃ પ્રત્યયાધીનુ સ શૂન્યુ ઉક્તો યઃ શૂન્યતાં જાનતિ સો ઽપ્રમત્તઃ ॥
ઇતિ ભગવતો ગાથાવચનાત્ । એવં પ્રતીત્યસમુત્પાદશબ્દસ્ય યો ઽર્થઃ, સ એવ શૂન્યતાશબ્દસ્યાર્થઃ, ન પુનરભાવશબ્દસ્ય યો ઽર્થઃ સ શૂન્યતાશબ્દસ્યાર્થઃ । અભાવશબ્દાર્થં ચ શૂન્યતાર્થમિત્યધ્યારોપ્ય ભવાનસ્માનુપાલભતે । તસ્માચ્છૂન્યતાશબ્દાર્થમપિ ન જાનાતિ । અજાનાનશ્ચ ત્વમેવમુપાલમ્ભં કુર્વન્ નિયતં વિહન્યસે

કશ્ચાસ્માકં યથોક્તમુપાલમ્ભં કરોતિ? યો ભગવત્પ્રવચનોપદિષ્ટાવિપરીતસત્યદ્વયવિભાગં ન જાનાતિ, કેવલં ગ્રન્થમાત્રાધ્યયનપર એવેતિ । અત આચાર્યઃ કરુણયા પરસ્ય મિથ્યાપ્રવચનાર્થાવબોધનિરાસાર્થં ભગવત્પ્રવચનોપદિષ્ટાવિપરીતસત્યદ્વયવ્યવસ્થામેવ તાવદધિકૃત્યાહ-
દ્વે સત્યે સમુપાશ્રિત્ય બુદ્ધાનાં ધર્મદેશના ।
લોકસંવૃતિસત્યં ચ સત્યં ચ પરમાર્થતઃ

ઇહ હિ ભગવતાં બુદ્ધાનાં સત્યદ્વયમાશ્રિત્ય ધર્મદેશના પ્રવર્તતે । કતમત્સત્યદ્વયમ્? લોકસંવૃતિસત્યં ચ પરમાર્થસત્યં ચ । તત્ર
સ્કન્ધાત્મા લોક આખ્યાતસ્તત્ર લોકો હિ નિશ્રિતઃ ।
ઇતિ વચનાત્પઞ્ચ સ્કન્ધાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યમાનઃ પુદ્ગલો લોક ઇત્યુચ્યતે । સમન્તાદ્વરણં સંવૃતિઃ । અજ્ઞાનં હિ સમન્તાત્સર્વપદાર્થતત્ત્વાવચ્છાદનાત્સંવૃતિરિત્યુચ્યતે । પરસ્પરસંભવનં વા સંવૃતિરન્યોન્યસમાશ્રયેણેત્યર્થઃ । અથવા સંવૃતિઃ સંકેતો લોકવ્યવહાર ઇત્યર્થઃ । સ ચાભિધાનાભિધેયજ્ઞાનજ્ઞેયાદિલક્ષણઃ । લોકે સંવૃતિર્લોકસંવૃતિઃ । કિં પુનરલોકસંવૃતિરપ્યસ્તિ યત એવં વિશિષ્યતે લોકસંવૃતિરિતિ? યથાવસ્થિતપદાર્થાનુવાદ એષઃ, નાત્રૈષા ચિન્તાવતરતિ । અથવા । તિમિરકામલાદ્યુપહતેન્દ્રિયવિપરીતદર્શનાવસ્થાનાસ્તે ઽલોકાઃ, તેષાં યા સંવૃતિરસાવલોકસંવૃતિઃ । અતો વિશિષ્યતે લોકસંવૃતિરિતિ । એતચ્ચ મધ્યમકાવતારે વિસ્તરેણોક્તં તતો વેદિતવ્યમ્ । લોકસંવૃત્યા સત્યં લોકસંવૃતિસત્યમ્ । સર્વ એવાયમભિધાનાભિધેયજ્ઞાનજ્ઞેયાદિવ્યવહારો ઽશેષો લોકસંવૃતિસત્યમિત્યુચ્યતે । ન હિ પરમાર્થત એતે વ્યવહારાઃ સંભવન્તિ । તત્ર હિ-
નિવૃત્તમભિધાતવ્યં નિવૃત્તે ચિત્તગોચરે ।
અનુત્પન્નાનિરુદ્ધા હિ નિર્વાણમિવ ધર્મતા ॥
ઇતિ કૃત્વા કુતસ્તત્ર પરમાર્થે વાચાં પ્રવૃત્તિઃ કુતો વા જ્ઞાનસ્ય? સ હિ પરમાર્થો ઽપરપ્રત્યયઃ શાન્તઃ પ્રત્યાત્મવેદ્ય આર્યાણાં સર્વપ્રપઞ્ચાતીતઃ । સ નોપદિશ્યતે ન ચાપિ જ્ઞાયતે । ઉક્તં હિ પૂર્વમ્-
અપરપ્રત્યયં શાન્તં પ્રપઞ્ચૈરપ્રપઞ્ચિતમ્ ।
નિર્વિકલ્પમનાનાર્થમેતત્તત્ત્વસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ઇતિ ।
પરમશ્ચાસાવર્થશ્ચેતિ પરમાર્થઃ । તદેવ સત્યં પરમાર્થસત્યમ્ । અનયોશ્ચ સત્યયોર્વિભાગો વિસ્તરેણ મધ્યમકાવતારાદવસેયઃ । તદેતત્સત્યદ્વયમાશ્રિત્ય બુદ્ધાનાં ભગવતાં ધર્મદેશના પ્રવર્તતે । એવં વ્યવસ્થિતે દેશનાક્રમે-
યે ઽનયોર્ન વિજાનન્તિ વિભાગં સત્યયોર્દ્વયોઃ ।
તે તત્ત્વં ન વિજાનન્તિ ગમ્ભીરં બુદ્ધશાસને

અત્રાહ- યદિ તર્હિ પરમાર્થો નિષ્પ્રપઞ્ચસ્વભાવઃ સ એવાસ્તુ, તત્કિમનયા અપરયા સ્કન્ધધાત્વાયતનાર્યસત્યપ્રતીત્યસમુત્પાદાદિદેશનયા પ્રયોજનમપરમાર્થયા? અતત્વં હિ પરિત્યાજ્યમ્ । યચ્ચ પરિત્યાજ્યં કિં તેનોપદિષ્ટેન? ઉચ્યતે । સત્યમેતદેવમ્ । કિં તુ લૌકિકં વ્યવહારમનભ્યુપગમ્ય અભિધાનાભિધેયજ્ઞાનજ્ઞેયાદિલક્ષણમ્, અશક્ય એવ પરમાર્થો દેશયિતુમ્, અદેશિતશ્ચ ન શક્યો ઽધિગન્તુમ્, અનધિગમ્ય ચ પરમાર્થં ન શક્યં નિર્વાણમધિગન્તુમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
વ્યવહારમનાશ્રિત્ય પરમાર્થો ન દેશ્યતે ।
પરમાર્થમનાગમ્ય નિર્વાણં નાધિગમ્યતે

તસ્માન્નિર્વાણાધિગમોપાયત્વાદવશ્યમેવ યથાવસ્થિતા સંવૃતિરાદાવેવાભ્યુપેયા ભાજનમિવ સલિલાર્થિનેતિ

તદેવં યઃ સંવૃતિપરમાર્થલક્ષણસત્યદ્વયસ્ય વ્યવસ્થામપાકૃત્ય શૂન્યતાં વર્ણયતિ, તં તથાવિધં પુદ્ગલમ્-
વિનાશયતિ દુર્દૃષ્ટા શૂન્યતા મન્દમેધસમ્ ।
સર્પો યથા દુર્ગૃહીતો વિદ્યા વા દુષ્પ્રસાધિતા

સંવૃતિસત્યં હિ અજ્ઞાનમાત્રસમુત્થાપિતં નિઃસ્વભાવં બુદ્ધા તસ્ય પરમાર્થલક્ષણાં શૂન્યતાં પ્રતિપદ્યમાનો યોગી નાન્તદ્વયે પતતિ । કિં તદાસીદ્યદિદાનીં નાસ્તીત્યેવં પૂર્વં ભાવસ્વભાવાનુપલમ્ભાત્ પશ્ચાદપિ નાસ્તિતાં ન પ્રતિપદ્યતે । પ્રતિબિમ્બાકારાયાશ્ચ લોકસંવૃતેરબાધનાત્ કર્મકર્મફલધર્માધર્માદિકમપિ ન બાધતે । ન ચાપિ પરમાર્થં ભાવસ્વભાવત્વેન સમારોપયતિ । નિઃસ્વભાવાનામેવ પદાર્થાનાં કર્મફલાદિદર્શનાત્ સસ્વભાવનાં ચાદર્શનાત્ ॥
યસ્તુ એવં સત્યદ્વયવિભાગમપશ્યન્ શૂન્યતાં સંસ્કારાણાં પશ્યતિ, સ શૂન્યતાં પશ્યન્ મુમુક્ષુર્નાસ્તિતાં વા સંસ્કારાણાં પરિકલ્પયેદ્, યદિ વા શૂન્યતાં કાંચિદ્ભાવતઃ સતીમ્, તસ્યાશ્ચાશ્રયાર્થં ભાવસ્વભાવમપિ પરિકલ્પયેત્ । ઉભયથા ચાસ્ય દુર્દૃષ્ટા શૂન્યતા નિયતં વિનાશયેત્ । કથં કૃત્વા? યદિ તાવત્સર્વમિદં શૂન્યં સર્વં નાસ્તીતિ પરિકલ્પયેત્, તદાસ્ય મિથ્યાદૃષ્ટિરાપદ્યતે । યથોક્તમ્-
વિનાશયતિ દુર્દૃષ્ટો ધર્મો ઽયમવિપશ્ચિતમ્ ।
નાસ્તિતાદૃષ્ટિસમલે યસ્માદસ્મિન્નિમજ્જતિ ॥
અથ સર્વાપવાદં કર્તું નેચ્છતિ, તદા નિયતમસ્ય શૂન્યતાયાઃ પ્રતિક્ષેપ આપદ્યતે- કથં હિ નામ અમી ભાવાઃ સકલસુરાસુરનરલોકૈરુપલભ્યમાના અપિ શૂન્યા ભવિષ્યન્તિ? તસ્માન્ન નિઃસ્વભાવાર્થઃ શૂન્યતાર્થઃ, ઇત્યેવં પ્રતિક્ષિપ્ય સદ્ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન પાપકેન કર્મણા નિયતમપાયાન્વયાત્ । યથોક્તમાર્યરત્નાવલ્યામ્-
અપરો ઽપ્યસ્ય દુર્જ્ઞાનાન્મૂર્ખઃ પણ્ડિતમાનિકઃ ।
પ્રતિક્ષેપવિનષ્ટાત્મા યાત્યવીચિમધોમુખઃ ॥ ઇતિ ।
એવં તાવદભાવેન ગૃહ્યમાણા શૂન્યતા ગ્રહીતારં વિનાશયતિ । અથાયં ભાવેન શૂન્યતાં પરિકલ્પયેત્, તદાશ્રયાણાં ચ સંસ્કારાણામસ્તિત્વમ્, એવમપિ નિર્વાણગામિનિ માર્ગે વિપ્રતિપન્નત્વાચ્છૂન્યતોપદેશવિહ્વલો જાયેત । તદેવં ભાવરૂપેણાપિ શૂન્યતા ગૃહ્યમાણા ગ્રહીતારં વિનાશયતિ ॥
નનુ ચ યદુપકારકં તદન્યથા [ક્રિયમાણમકાલોપ્તમિવ બીજં ન ફલાય કલ્પતે, કાલોપ્તં ચ મહતે ફલલાભાય જાયતે, એવમેવ મણિમન્ત્રૌષધાદિભિ] ર્ગૃહ્યમાણઃ [સર્પઃ] મહાન્તં ધનસ્કન્ધમાવહતિ શિરોમણિગ્રહણાત્, તેન ચ વ્યાલગ્રાહકાણાં જીવિકાકલ્પનાત્ । યથોદ્દેશતિરસ્કારેણ ( પ્પ્_217 ) તુ ગૃહ્યમાણો ગ્રહીતારમેવ વિનાશયતિ । યથા ચ યથોપદેશં પ્રસાધિતા વિદ્યા સાધકમનુગૃહ્ણાતિ, ઉપદેશપરિભ્રષ્ટા તુ સાધ્યમાના સાધકમેવ વિનાશયતિ, એવમિહાપિ યથોપદેશં શૂન્યતા મહતી વિદ્યા સાધ્યમાના ગૃહ્યમાણા ભાવાભાવાદિગ્રાહતિરસ્કારેણ મધ્યમયા પ્રતિપદા ગ્રહીતારં પરમેણ જાતિજરામરણાદિદુઃખહુતાશનશમનૈકરસેન નિરુપધિશેષનિર્વાણજલધરધારાવર્ષમુખેન યોજયતિ । યથોપદેશવિશેષવિગમેન તુ ગૃહ્યમાણા નિયતં યથોદિતેન ન્યાયેન ગ્રહીતારમેવ વિનાશયતિ ॥
યતશ્ચૈવં શૂન્યતા દુર્ગૃહીતા ગ્રહીતારં વિનાશયતિ, મન્દપ્રજ્ઞૈશ્ચ અશક્યા સમ્યગ્ગ્રહીતુમ્-
અતશ્ચ પ્રત્યુદાવૃત્તં ચિત્તં દેશયિતું મુનેઃ ।
ધર્મં મત્વાસ્ય ધર્મસ્ય મન્દૈર્દુરવગાહતામ્

યસ્માદયં શૂન્યતાલક્ષણો ધર્મો મન્દમેધસમલ્પપ્રજ્ઞં સત્ત્વં વિપર્યાસગ્રહણાદ્વિનાશયતિ, અત એવ અસ્ય ધર્મસ્ય મન્દૈર્દુરવગાહતાં મત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સર્વસત્ત્વધાતું ચાવલોક્ય ધર્મસ્ય ચાતિગામ્ભીર્યમ્, સદ્ધર્મં દેશયિતું ચિત્તં પ્રતિનિવૃત્તં મુનેર્બુદ્ધસ્ય ભગવતો મહોપાયજ્ઞાનવિશેષશાલિનઃ । યથોક્તં સૂત્રે-
અથ ભગવતો ઽચિરાભિસંબુદ્ધસ્યૈતદભવત્- અધિગતો મયા ધર્મો ગમ્ભીરો ગમ્ભીરાવભાસો ઽતર્કો ઽતર્કાવચરઃ સૂક્ષ્મઃ પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયઃ । સચેત્તમહં પરેષામારોચયેયમ્, પરે ચ મે ન વિભાવયેયુઃ, સ મમ વિઘાતઃ સ્યાત્, ક્લમથઃ સ્યાત્, ચેતસો ઽનુદયઃ સ્યાત્ । યન્ન્વહમેકાક્યરણ્યે પ્રવિવિક્તે દૃષ્ટધર્મસુખવિહારમનુપ્રાપ્તો વિહરેયમ્ । ઇતિ વિસ્તરઃ

તદેવં સત્યદ્વયાવિપરીતવ્યવસ્થામવિજ્ઞાય-
શૂન્યતાયામધિલયં યં પુનઃ કુરુતે ભવાન્ ।
દોષપ્રસઙ્ગો નાસ્માકં સ શૂન્યે નોપપદ્યતે

યો ઽયં ભવતા મહાન્ દોષપ્રસઙ્ગો ઽસ્માસુ પ્રક્ષિપ્તઃ-
યદિ શૂન્યમિદં સર્વમુદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
ઇત્યાદિના, સ યસ્માત્ સત્યદ્વયવ્યવસ્થાનભિજ્ઞેન સતા શૂન્યતાં શૂન્યતાર્થં શૂન્યતાપ્રયોજનં ચ યથાવદબુદ્ધા ઉપક્ષિપ્તઃ, સો ઽસ્માકં શૂન્યે શૂન્યતાવાદે નોપપદ્યતે । યતશ્ચ નોપપદ્યતે, અતો યં ભવાન્ દોષપ્રસઙ્ગં શૂન્યતાયામુદ્ભાવયન્ શૂન્યતાયામધિલયમધિક્ષેપં નિરાકરણં પ્રતિક્ષેપં કરોતિ, સો ઽધિલયો ઽસ્માકં નોપપદ્યતે । અભાવાર્થં હિ શૂન્યતાર્થમધ્યારોપ્ય પ્રસઙ્ગ ઉદ્ભાવિતો ભવતા । ન ચ વયમભાવાર્થં શૂન્યતાર્થં વ્યાચક્ષ્મહે, કિં તર્હિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થમ્ । ઇત્યતો ન યુક્તમેતત્ શૂન્યતાદર્શનદૂષણમ્

ન ચ કેવલં યથોક્તદોષપ્રસઙ્ગો ઽસ્મત્પક્ષે નાવતરતિ, અપિ ખલુ સર્વમેવ સત્યાદિ વ્યવસ્થાનં સુતરામુપપદ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સર્વં ચ યુજ્યતે તસ્ય શૂન્યતા યસ્ય યુજ્યતે ।
સર્વંન યુજ્યતે તસ્ય શૂન્યં યસ્ય ન યુજ્યતે

યસ્ય હિ સર્વભાવસ્વભાવશૂન્યતેયં યુજ્યતે, તસ્ય સર્વમેતદ્ યથોપવર્ણિતં યુજ્યતે । કથં કૃત્વા? યસ્માત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદં હિ વયં શૂન્યતેતિ વ્યાચક્ષ્મહે-
યઃ પ્રત્યયૈર્જાયતિ સ હ્યજાતો ન તસ્ય ઉત્પાદુ સ્વભાવતો ઽસ્તિ ।
યઃ પ્રત્યયાધીનુ સ શૂન્ય ઉક્તો યઃ શૂન્યતાં જાનતિ સો ઽપ્રમત્તઃ ॥
ઇતિ ગાથાવચનાત્ । "શૂન્યાઃ સર્વધર્મા નિઃસ્વભાવયોગેન" ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાભિધાનાત્ ॥
તસ્માદ્યસ્યેયં શૂન્યતા યુજ્યતે રોચતે ક્ષમતે, તસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદો યુજ્યતે । યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદો યુજ્યતે, તસ્ય ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ યુજ્યન્તે । કથં કૃત્વા? યસ્માત્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નં હિ દુઃખં ભવતિ નાપ્રતીત્યસમુત્પન્નમ્ । તચ્ચ નિઃસ્વભાવત્વાચ્છૂન્યમ્ । સતિ ચ દુઃખે દુઃખ સમુદયો દુઃખનિરોધો દુઃખનિરોધગામિની ચ પ્રતિપદ્ યુજ્યતે । તતશ્ચ દુઃખપરિજ્ઞાનં સમુદયપ્રહાણં નિરોધસાક્ષાત્કરણં માર્ગભાવના ચ યુજ્યતે । સતિ ચ દુઃખાદિસત્યપરિજ્ઞાનાદિકે ફલાનિ યુજ્યન્તે । સત્સુ ચ ફલેષુ ફલસ્થા યુજ્યન્તે । સત્સુ ચ ફલસ્થેષુ પ્રતિપન્નકા યુજ્યન્તે । સત્સુ ચ પ્રતિપન્નકફલસ્થેષુ સંઘો યુજ્યતે । આર્યસત્યાનાં ચ સદ્ભાવે સતિ સદ્ધર્મો ઽપિ યુજ્યતે । સતિ ચ સદ્ધર્મે સંઘે ચ બુદ્ધો ઽપિ યુજ્યતે । તતશ્ચ ત્રીણ્યપિ રત્નાનિ યુજ્યન્તે । લૌકિકલોકોત્તરાશ્ચ પદાર્થાઃ સર્વે વિશેષાધિગમા યુજ્યન્તે । ધર્માધર્મં તત્ફલં સુગતિદુર્ગતિઃ લૌકિકાશ્ચ સર્વસંવ્યવહારા યુજ્યન્તે । તદેવમ્-
સર્વં ચ યુજ્યતે તસ્ય શૂન્યતા યસ્ય યુજ્યતે ।
યસ્ય સર્વભાવસ્વભાવશૂન્યતા યુજ્યતે, તસ્ય સર્વમેતદ્ યથોદિતં યુજ્યતે, સંપદ્યતે ઇત્યર્થઃ । યસ્ય તુ શૂન્યતા યથોદિતા ન યુજ્યતે, તસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદાભાવાત્ સર્વં ન યુજ્યતે । યથા ચ ન યુજ્યતે, તથા વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિષ્યતિ

તદેવમાસ્માકીને સુપરિશુદ્ધતરે સર્વવ્યવસ્થાસુ અવિરુદ્ધે વ્યવસ્થિતે, અતિસ્થૂલે અત્યાસન્ને તદ્વિરુદ્ધે ચ સ્વકીયે પક્ષે દોષવતિ અતિમોઘો યથાવદવસ્થિતૌ ગુણદોષાવપશ્યન્-
સ ત્વં દોષાનાત્મનીનાનસ્માસુ પરિપાતયન્ ।
અશ્વમેવાભિરુઢઃ સન્નશ્વમેવાસિ વિસ્મૃતઃ

યથા હિ કશ્ચિદ્ યમેવાશ્વમારૂઢઃ, તમેવ વિસ્મૃતઃ સન્, તદપહારદોષેણ પરાનુપાલભતે, એવમેવ ભવાન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણશૂન્યતાદર્શનાશ્વમારૂઢ એવ અત્યન્તવિક્ષેપાત્તમનુપલમ્ભમાનો ઽસ્માન્ પરિવદતિ

કે પુનસ્તે પરસ્ય દોષાઃ, યાનનુપલભમાનઃ શૂન્યતાવાદિનમેવ ઉપાલભતે ઇતિ, તાન્ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્વભાવાદ્યદિ ભાવાનાં સદ્ભાવમનુપશ્યસિ ।
અહેતુપ્રત્યયાન્ ભાવાંસ્ત્વમેવં સતિ પશ્યસિ

યદિ ત્વં સ્વભાવેન વિદ્યમાનાન્ ભાવાન્ પશ્યસિ, તદા સ્વભાવસ્ય હેતુપ્રત્યયનિરપેક્ષત્વાત્ અહેતુપ્રત્યયાન્ અવિદ્યમાનહેતુપ્રત્યયાન્ પદાર્થાન્ બાહ્યાધ્યાત્મિકભેદભિન્નાન્ નિર્હેતુકાન્ ત્વમેવં સતિ પશ્યસિ

સતિ ચ અહેતુકત્વાભ્યુપગમે-
કાર્યં ચ કારણં ચૈવ કર્તારં કરણં ક્રિયામ્ ।
ઉત્પાદં ચ નિરોધં ચ ફલં ચ પ્રતિબાધસે

કથં કૃત્વા? યદીહ ઘટઃ સ્વભાવતો ઽસ્તીતિ પરિકલ્પયસિ, તદા અસ્ય સ્વભાવતો વિદ્યમાનસ્ય કિં મૃદાદિભિર્હેતુપ્રત્યયૈઃ પ્રયોજનમિતિ તેષામભાવઃ સ્યાત્ । નિર્હેતુકં ચ કાર્યં ઘટાખ્યં નોપપદ્યતે । અસતિ ચાસ્મિંશ્ચક્રાદિકસ્ય કરણસ્ય, કર્તુઃ કુમ્ભકારસ્ય ઘટકરણક્રિયાયાશ્ચાભાવા દુત્પાદનિરોધયોરભાવઃ । અસતોશ્ચોત્પાદનિરોધયોઃ કુતઃ ફલમ્? ઇતિ સસ્વભાવાભ્યુપગમે સતિ સર્વમેતત્ કાર્યાદિકં પ્રતિબાધસે । તદેવં ભવતઃ સસ્વભાવાભ્યુપગમે સતિ સર્વમેવ ન યુજ્યતે

અસ્માકં તુ ભાવસ્વભાવશૂન્યતાવાદિનાં સર્વમેતદુપપદ્યતે । કિં કારણમ્? યસ્માદ્વયમ્-
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતાં તાં પ્રચક્ષ્મહે ।
સા પ્રજ્ઞપ્તિરુપાદાય પ્રતિપત્સૈવ મધ્યમા

યો ઽયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો હેતુપ્રત્યયાનપેક્ષ્ય અઙ્કુરવિજ્ઞાનાદીનાં પ્રાદુર્ભાવઃ, સ સ્વભાવે નાનુત્પાદઃ । યશ્ચ સ્વભાવેનાનુત્પાદો ભાવાનાં સા શૂન્યતા । યથા ભગવતોક્તમ્-
યઃ પ્રત્યત્યૈર્જાયતિ સ હ્યજાતો ન તસ્ય ઉત્પાદુ સ્વભાવતો ઽસ્તિ ।
યઃ પ્રત્યયાધીનુ સ શૂન્ય ઉક્તો યઃ શૂન્યતાં જાનતિ સો ઽપ્રમત્તઃ ॥ ઇતિ ।
તથા આર્યલઙ્કાવતારે- "સ્વભાવાનુત્પત્તિં સંધાય મહામતે સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ મયા દેશિતાઃ" ॥ ઇતિ વિસ્તરેણોક્તમ્ ॥
દ્વયર્ધશતિકાયામ્- "શૂન્યાઃ સર્વધર્મા નિઃસ્વભાવયોગેન" ॥ ઇતિ ॥
યા ચેયં સ્વભાવશૂન્યતા સા પ્રજ્ઞપ્તિરુપાદાય, સૈવ શૂન્યતા ઉપાદાય પ્રજ્ઞપ્તિરિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । ચક્રાદીન્યુપાદાય રથાઙ્ગાનિ રથઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । તસ્ય યા સ્વાઙ્ગાન્યુપાદાય પ્રજ્ઞપ્તિઃ, સા ( પ્પ્_220 ) સ્વભાવેનાનુત્પત્તિઃ, યા ચ સ્વભાવેનાનુત્પત્તિઃ, સા શૂન્યતા । સૈવ સ્વભાવાનુત્પત્તિલક્ષણા શૂન્યતા મધ્યમા પ્રતિપદિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । યસ્ય હિ સ્વભાવેનાનુત્પત્તિઃ, તસ્ય અસ્તિત્વાભાવઃ, સ્વભાવેન ચાનુત્પન્નસ્ય વિગમાભાવાન્નાસ્તિત્વાભાવ ઇતિ । અતો ભાવાભાવાન્તદ્વયરહિતત્વાત્ સર્વસ્વભાવાનુત્પત્તિલક્ષણા શૂન્યતા મધ્યમા પ્રતિપત્, મધ્યમો માર્ગ ઇત્યુચ્યતે । તદેવં પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યૈવૈતા વિશેષ સંજ્ઞાઃ- શૂન્યતા, ઉપાદાય પ્રજ્ઞપ્તિઃ, મધ્યમા પ્રતિપદ્ ઇતિ

વિચાર્યમાણશ્ચ સર્વથા-
અપ્રતીત્ય સમુત્પન્નો ધર્મઃ કશ્ચિન્ન વિદ્યતે ।
યસ્માત્તસ્માદશૂન્યો હિ ધર્મઃ કશ્ચિન્ન વિદ્યતે

યો હિ અપ્રતીત્યસમુત્પન્નો ધર્મઃ, સ ન સંવિદ્યતે । યથોક્તં શતકે-
અપ્રતીત્યાસ્તિતા નાસ્તિ કદાચિત્કસ્યચિત્ક્વચિત્ ।
ન કદાચિત્ક્વચિત્કશ્ચિદ્વિદ્યતે તેન શાશ્વતઃ ॥
આકાશાદીનિ કલ્પ્યન્તે નિત્યાનીતિ પૃથગ્જનૈઃ ।
લૌકિકેનાપિ તેષ્વર્થાન્ન પશ્યન્તિ વિચક્ષણાઃ ॥ ઇતિ ।
ઉક્તં ચ ભગવતા-
પ્રતીત્ય ધર્માનધિગચ્છતે વિદૂ ન ચાન્તદૃષ્ટીય કરોતિ નિશ્રયમ્ ।
સહેતુ સપ્રત્યય ધર્મ જાનતિ અહેતુ અપ્રત્યય નાસ્તિ ધર્મતા ॥
એવમ્-
અપ્રતીત્ય સમુત્પન્નો ધર્મઃ કશ્ચિન્ન વિદ્યતે ।
અપ્રતીસમુત્પન્નશ્ચ શૂન્યઃ । તસ્માદશૂન્યો ધર્મો નાસ્તિ । યત એતદેવમ્, અતો ઽસ્માકં સર્વધર્માશ્ચશૂન્યાઃ, ન ચ પરોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ

ભવતસ્તુ સસ્વભાવવાદિનઃ-
યદ્યશૂન્યમિદં સર્વમુદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
તદા નિયતમુદયવ્યયયોરભાવે સતિ-
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવસ્તે પ્રસજ્યતે

કિં કારણમ્? યસ્માત્-
અપ્રતીત્ય સમુત્પન્નં કુતો દુઃખં ભવિષ્યતિ ।
અનિત્યમુક્તં દુઃખં હિ તત્સ્વાભાવ્યે ન વિદ્યતે

યદ્ધિ સસ્વભાવમ્, ન તત્પ્રતીત્યોત્પદ્યતે । યચ્ચ અપ્રતીત્ય સમુત્પન્નમ્, ન તદનિત્યં ભવતિ । ન હિ ગગનકુસુમમવિદ્યમાનમનિત્યમ્ । અનિત્યં ચ દુઃખમુક્તં ભવગતા- યદનિત્યં તદ્દુઃખમિતિ । તથા ચ શતકશાસ્ત્રે-
અનિત્યસ્ય ધ્રુવા પીડા પીડા યસ્ય ન તત્સુખમ્ ।
તસ્માદનિત્યં યત્સર્વં દુઃખં તદિતિ જાયતે ॥ ઇતિ ।
યચ્ચ અનિત્યં સ્વાભાવ્યે સસ્વભાવત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને ભાવાનામ્, તન્ન વિદ્યત ઇતિ

એવં તાવત્ સસ્વભાવત્વે સતિ ભાવાનાં દુઃખં ન યુજ્યતે । ન ચ કેવલં દુઃખમેવ ન યુજ્યતે, સતિ સસ્વભાવાભ્યુપગમે સમુદયો ઽપિ ન યુજ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્વભાવતો વિદ્યમાનં કિં પુનઃ સમુદેષ્યતે ।
તસ્માત્સમુદયો નાસ્તિ શૂન્યતાં પ્રતિબાધતઃ ॥ 22।
ઇહ સમુદેત્યસ્માદ્દુઃખમિતિ દુઃખસ્ય હેતુ [તઃ] સમુદય ઇત્યુચ્યતે । તદસ્ય દુઃખસ્ય શૂન્યતાં પ્રતિબાધમાનસ્ય સસ્વભાવં દુઃખમભ્યુપગચ્છતઃ તસ્ય પુનરુત્પાદવૈયર્થ્યાત્ તદ્ધેતુકલ્પનાવૈયર્થ્યમેવ, ઇત્યેવં શૂન્યતાં પ્રતિબાધમાનસ્ય સમુદયો ઽપિ ભવતો ન યુજ્યતે

સ્વાભાવિકમેવ દુઃખમભ્યુપગચ્છતો દુઃખનિરોધો ઽપિ ન યુજ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન નિરોધઃ સ્વભાવેન સતો દુઃખસ્ય વિદ્યતે ।
સ્વભાવપર્યવસ્થાનાન્નિરોધં પ્રતિબાધસે

યદિ હિ સ્વભાવતો દુઃખં સ્યાત્, તદા સ્વભાવસ્યાનપાયિત્વાત્ કુતો ઽસ્ય નિરોધત્વમિતિ? એવં સ્વભાવપર્યવસ્થાનાત્ સ્વભાવં ગૃહીત્વા પ્રત્યવતિષ્ઠમાનો દુઃખનિરોધમપિ પ્રતિબાધસે

ઇદાનીમાર્યમાર્ગો ઽપિ સસ્વભાવવાદિનો યથા નોપપદ્યતે તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્વાભાવ્યે સતિ માર્ગસ્ય ભાવના નોપપદ્યતે ।
અથાસૌ ભાવ્યતે માર્ગઃ સ્વાભાવ્યં તે ન વિદ્યતે

યદિ હિ સસ્વભાવા ભાવા ભવેયુઃ, તદા માર્ગો ઽપિ સસ્વભાવ એવેતિ કૃત્વા અભાવિત એવાસાવસ્તિ । તસ્ય કિં પુનર્ભાવનયેતિ? એવમ્-
સ્વાભાવ્યે સતિ માર્ગસ્ય ભાવના નોપપદ્યતે ।
અથ અસ્ય માર્ગસ્ય ભાવના અભ્યુપગમ્યતે ભવતા, એવં તર્હિ સ્વભાવતા આર્યમાર્ગસ્ય ન સ્યાત્, કાર્યત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ

અપિ ચ- દુઃખસ્ય નિરોધપ્રાપ્ત્યર્થં સમુદયસ્ય ચ પ્રહાણાર્થં ભાવના માર્ગસ્યેષ્યતે । પૂર્વોક્તેન તુ ન્યાયેન સસ્વભાવવાદિનો ભવતઃ-
યદા દુઃખં સમુદયો નિરોધશ્ચ ન વિદ્યતે ।
માર્ગો દુઃખનિરોધત્વાત્ કતમઃ પ્રાપયિષ્યતિ

નાસ્ત્યેવ અસૌ દુઃખનિરોધઃ, યન્નિરોધાન્માર્ગો ભાવિતઃ સન્ પ્રાપયિષ્યતિ । તસ્માદાર્યમાર્ગો ઽપ્યેવં નોપપદ્યત ઇતિ । એવં સસ્વભાવવાદિનઃ ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવઃ પ્રાપ્નોતિ

ઇદાનીં દુઃખાદિપરિજ્ઞાનાદિકમપિ યથા પરસ્ય ન સંભવતિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્વભાવેનાપરિજ્ઞાનં યદિ તસ્ય પુનઃ કથમ્ ।
પરિજ્ઞાનં નનુ કિલ સ્વભાવઃ સમવસ્થિતઃ

યદિ પૂર્વં દુઃખમપરિજ્ઞાતસ્વભાવં તત્ પશ્ચાત્ પરિજ્ઞાયત ઇતિ કલ્પ્યતે, તદયુક્તમ્ । કિં કારણમ્? યસ્માન્નનુ કિલ સ્વભાવઃ સમવસ્થિતઃ । યો હિ સ્વભાવઃ, સ કિલ લોકે સમવસ્થિતઃ, નૈવાન્યથાત્વમાપદ્યતે, વહ્નેરૌષ્ણ્યવત્ । યદા ચ સ્વભાવસ્યાન્યથાત્વં નાસ્તિ, તદા પૂર્વમપરિજ્ઞાતસ્વભાવસ્ય દુઃખસ્ય પશ્ચાદપિ પરિજ્ઞાનં નોપપદ્યત ઇતિ । અતો દુઃખપરિજ્ઞાનમપિ ન સંભવતિ

યદા ચૈતદ્દુઃખપરિજ્ઞાનમપિ ન સંભવતિ, તદા-
પ્રહાણસાક્ષાત્કરણે ભાવના ચૈવમેવ તે ।
પરિજ્ઞાવન્ન યુજ્યન્તે ચત્વાર્યપિ ફલાનિ ચ

યદેતત્ સમુદયસ્ય પ્રહાણં નિરોધસ્ય ચ સાક્ષાત્કરણમ્, તે એતે દ્વે પ્રહાણસાક્ષાત્કરણે યા ચ માર્ગસ્ય ભાવના, એષાપિ । એવમેવ તે દુઃખપરિજ્ઞાનાસંભવાન્ન યુજ્યન્તે । સમુદયસ્ય સ્વભાવેનાપ્રહીણસ્ય સ્વભાવસ્યાનપાયિત્વાત્ પશ્ચાદપિ પ્રહાણં નોપપદ્યતે । એવં ભાવનાસાક્ષાત્કરણે ઽપિ યોજ્યમ્ । ન ચ કેવલં પરિજ્ઞાનાદિકમેવ ન સંભવતિ સસ્વભાવવાદે, અપિ ચ-
પરિજ્ઞાવન્ન યુજ્યન્તે ચત્વાર્યપિ ફલાનિ ચ ।
યથા સ્વભાવેનાપરિજ્ઞાતસ્ય દુઃખસ્ય પરિજ્ઞાનં ન યુક્તમ્, એવં સ્વભાવેનાવિદ્યમાનસ્ય પૂર્વં સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય પશ્ચાદસ્તિત્વં ન સંભવતિ । યથા સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય, એવં સકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્ફલાનામભાવો વેદિતવ્યઃ

ન ચ કેવલમેતાનિ ફલાનિ પરિજ્ઞાવન્ન યુજ્યન્તે, કિં તર્હિ અધિગમો ઽપ્યેષાં ન યુજ્યત ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્વભાવેનાનધિગતં યત્ફલં તત્પુનઃ કથમ્ ।
શક્યં સમધિગન્તું સ્યાત્સ્વભાવં પરિગૃહ્ણતઃ

સ્વભાવસ્યાવિજહનપ્રકૃતિકત્વાદ્ભાવસ્વભાવવાદમભ્યુપગચ્છતઃ પૂર્વમનધિગતસ્વભાવાનાં પશ્ચાદપ્યધિગમો નોપપદ્યતે

તતશ્ચ-
ફલાભાવે ફલસ્થા નો ન સન્તિ પ્રતિપન્નકાઃ ।
સંઘો નાસ્તિ ન ચેત્સન્તિ તે ઽષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાઃ

અભાવાચ્ચાર્યસત્યાનાં સદ્ધર્મો ઽપિ ન વિદ્યતે ।
ધર્મે ચાસતિ સંઘે ચ કથં બુદ્ધો ભવિષ્યતિ

અનયોશ્ચ શ્લોકયોઃ પૂર્વવદેવાર્થો વેદિતવ્યઃ ॥ 29-30 ॥
અપિ ચ- સસ્વભાવાભ્યુપગમે સતિ-
અપ્રતીત્યાપિ બોધિં ચ તવ બુદ્ધઃ પ્રસજ્યતે ।
અપ્રતીત્યાપિ બુદ્ધં ચ તવ બોધિઃ પ્રસજ્યતે

યદિ હિ સ્વભાવતો બુદ્ધો નામ કશ્ચિદ્ ભાવઃ સ્યાત્, સ બોધિં સર્વજ્ઞજ્ઞાનમપ્રતીત્યાપિ અનપેક્ષ્યાપિ સ્યાત્ ।
અકૃત્રિમઃ સ્વભાવો હિ નિરપેક્ષઃ પરત્ર ચ ।
ઇતિ વચનાત્ । તથા વિનાપિ બુદ્ધેન બોધિઃ સ્યાત્, અનપેક્ષ્યાપિ બુદ્ધં નિરાશ્રયા બોધિઃ સ્યાત્

કિં ચાન્યત્-
યશ્ચાબુદ્ધઃ સ્વભાવેન સ બોધાય ઘટન્નપિ ।
ન બોધિસત્ત્વચર્યાયાં બોધિં તે ઽધિગમિષ્યતિ

ઇહ હિ બુદ્ધત્વાત્પૂર્વમબુદ્ધસ્વભાવસ્ય સતઃ પુદ્ગલસ્ય સત્યામપિ બોધિસત્ત્વચર્યાયાં બોધ્યર્થં ઘટમાનસ્યાપિ નૈવ બોધિઃ સ્યાત્, અબુદ્ધસ્વભાવસ્ય વ્યાવર્તયિતુમશક્યત્વાત્

કિં ચાન્યત્-
ન ચ ધર્મમધર્મં વા કશ્ચિજ્જાતુ કરિષ્યતિ ।
કિમશૂન્યસ્ય કર્તવ્યં સ્વભાવઃ ક્રિયતે ન હિ

સતિ હિ સ્વભાવવાદાભ્યુપગમે ધર્માધર્મયોઃ કરણં નોપપદ્યતે । કિં હિ અશૂન્યસ્ય કર્તવ્યમ્? ન હિ સ્વભાવસ્યાશૂન્યસ્ય કારણમુપપદ્યતે વિદ્યમાનત્વાત્

કિં ચાન્યત્-
વિના ધર્મમધર્મં ચ ફલં હિ તવ વિદ્યતે ।
ધર્માધર્મનિમિત્તં ચ ફલં તવ ન વિદ્યતે

યદેતદ્ધર્માધર્મનિમિત્તકમિષ્ટાનિષ્ટફલમ્, યદિ તત્ સ્વભાવતો ઽસ્તિ, તદ્ વિનાપિ ધર્માધર્માભ્યાં સ્યાત્ । યદા ચ વિના ધર્માધર્મં ફલં તવાસ્તિ, તદા ધર્માધર્મજં ફલં તવ ન સંભવતિ । ધર્માધર્મોપાર્જનવૈયર્થ્યં સ્યાત્,
ધર્માધર્મનિમિત્તં ચ ફલં તવ ન વિદ્યતે । ઇતિ ।
અથ ધર્માધર્મનિમિત્તકં ફલં ભવતીતિ પરિકલ્પ્યતે, ન તર્હિ તત્ફલમશૂન્યમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ધર્માધર્મનિમિત્તં વા યદિ તે વિદ્યતે ફલમ્ ।
ધર્માધર્મસમુત્પન્નમશૂન્યં તે કથં ફલમ્

શૂન્યમેવૈતત્, પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્, પ્રતિબિમ્બવત્, ઇત્યભિપ્રાયઃ

અપિ ચ । સર્વ એવ હ્યેતે ઽગચ્છ, કુરુ, પચ, પઠ, તિષ્ઠઽ; ઇત્યેવમાદયો લૌકિકા વ્યવહારાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ । તાન્ યદિ સસ્વભાવાનિચ્છતિ ભવાન્, તદા ભવતા પ્રતીત્યસમુત્પાદો બાધિતો ભવતિ ।તદ્બાધનાચ્ચ સર્વ એવ લૌકિકા વ્યવહારા બાધિતા ભવન્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સર્વસંવ્યવહારાંશ્ચ લૌકિકાન્ પ્રતિબાધસે ।
યત્પ્રતીત્યસમુત્પાદશૂન્યતાં પ્રતિબાધસે

યચ્છબ્દઃ ક્રિયાવિશેષણમ્ । યદ્બાધસે ઇત્યનેન સંબધ્યતે

કિં ચાન્યત્-
ન કર્તવ્યં ભવેત્કિંચિદનારબ્ધા ભવેત્ક્રિયા ।
કારકઃ સ્યાદકુર્વાણઃ શૂન્યતાં પ્રતિબાધતઃ

યદિ હિ સ્વરૂપશૂન્યાઃ પદાર્થા ન ભવેયુઃ, સસ્વભાવા એવ ભવેયુઃ, તદા સ્વભાવસ્ય વિદ્યમાનત્વાન્ન કેનચિત્ કસ્યચિત્ કિંચિત્ કર્તવ્યં સ્યાત્ । ન હિ નભસો ઽનાવરણત્વં કેનચિત્ ક્રિયતે । અક્રિયમાણા ચ ક્રિયા સ્યાત્ । ક્રિયાં ચાકુર્વાણસ્ય કારકત્વં સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમિતિ । તસ્માન્નાશૂન્યાઃ પદાર્થાઃ

કિં ચાન્યત્-
અજાતમનિરુદ્ધં ચ કૂટસ્થં ચ ભવિષ્યતિ ।
વિચિત્રાભિરવસ્થાભિઃ સ્વભાવે રહિતં જગત્

[વિચિત્રાભિરવસ્થામિઃ સ્વભાવરચિતં સ્વભાવેનૈવ રચિતમપ્રતીત્યસમુત્પન્નં જગત્ સ્વભાવશૂન્યવાદિનામ્ ।] સ્વભાવેનૈવ યદિ ભાવાઃ [સસ્વભાવાઃ] સ્યુઃ, તદા સ્વભાવસ્યાકૃત્રિમત્વાદવ્યાવર્તનત્વાચ્ચ સર્વમિદં જગદજાતમનિરુદ્ધં ચ સ્યાત્ । અજાતાનિરુદ્ધત્વાજ્જગત્ કૂટસ્થં સ્યાત્ । હેતુપ્રત્યયાનપેક્ષં વિચિત્રાભિરવસ્થાભી રહિતમપ્રતીત્યસમુત્પન્નં જગદશૂન્યવાદિનાં સ્યાત્ । યથોક્તં પિતાપુત્રસમાગમે-
સ્યાદ્યદિ કિંચિદશૂન્યં ન વદેજ્જિનુ તસ્ય વ્યાકરણમ્ ।
તથાહિ સ્થિતં તત્ સ્વકે સ્વકે ભાવે ।
કૂટસ્થમવિકારં ન તસ્ય વૃદ્ધિર્ન પરિહાણિઃ ॥ ઇતિ ॥
તથા આર્યહસ્તિકક્ષ્યસૂત્રે-
યદિ કોચિ ધર્માણ ભવેત્સ્વભાવઃ તત્રૈવ ગચ્છેય જિનઃ સશ્રાવકઃ ।
કૂટસ્થધર્માણ સિયા ન નિર્વૃતી ન નિષ્પ્રપઞ્ચો ભવિ જાતુ પણ્ડિતઃ ॥ ઇતિ

ન ચ કેવલં સસ્વભાવવાદાભ્યુપગમે લૌકિકા એવ વ્યવહારા નોપપદ્યન્તે, અપિ ચ લોકોત્તરા એવ [અપિ?] નોપપદ્યન્તે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
અસંપ્રાપ્તસ્ય ચ પ્રાપ્તિર્દુઃખપર્યન્તકર્મ ચ ।
સર્વક્લેશપ્રહાણં ચ યદ્યશૂન્યં ન વિદ્યતે

યદિ હિ અશૂન્યં સસ્વભાવં સર્વમેતત્ સ્યાત્, તદા યદસંપ્રાપ્તં તદસંપ્રાપ્તમેવ, ઇતિ અસંપ્રાપ્તસ્ય ચ ફલસ્ય પ્રાપ્તિર્ન સ્યાત્ । તદા દુઃખપર્યન્તકારણં ચ પૂર્વં નાભૂદિતિ સાંપ્રતમપિ ન સ્યાત્ । સર્વેષાં ચ ક્લેશાનાં પૂર્વં પ્રહાણં નાભૂદિતિ પશ્ચાદપિ પ્રહાણં ન સ્યાત્

તદેવં યસ્માત્ સસ્વભાવવાદાભ્યુપગમે સતિ સર્વમેતન્ન યુજ્યતે, અતઃ-
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતીદં સ પશ્યતિ ।
દુઃખં સમુદયં ચૈવ નિરોધં માર્ગમેવ ચ

યો હિ સર્વધર્મપ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણાં સ્વભાવશૂન્યતાં સમ્યક્ પશ્યતિ, સ ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ પશ્યતિ યથાભૂતાનિ તત્ત્વતઃ ।
યથોક્તમાર્યમઞ્જુશ્રીપરિપૃચ્છાયામ્-
યેન મઞ્જુશ્રીરનુત્પાદઃ સર્વધર્માણાં દૃષ્ટઃ, તેન દુઃખં પરિજ્ઞાતમ્ । યેન નાસ્તિતા સર્વધર્માણાં દૃષ્ટા, તસ્ય સમુદયઃ પ્રહીણઃ । યેન અત્યન્તપરિનિર્વૃતાઃ સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ, તેન નિરોધઃ સાક્ષાત્કૃતઃ । યેન મઞ્જુશ્રીરભાવઃ સર્વધર્માણાં દૃષ્ટઃ, તેન માર્ગો ભાવિતઃ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
ઉક્તં ચ આર્યધ્યાયિતમુષ્ટિસૂત્રે-
અથ ખલુ ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્- ચતુર્ણા મઞ્જુશ્રીરાર્યસત્યાનાં યથાભૂતાદર્શનાચ્ચતુર્ભિર્વિપર્યાસૈર્વિપર્યસ્તચિત્તાઃ સત્ત્વા એવભિમમભૂતં સંસારં નાતિક્રામન્તિ । એવમુક્તે મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત્- દેશયતુ ભગવાન્ કસ્યોપલમ્ભતઃ સત્ત્વાઃ સંસારં નાતિક્રામન્તિ? ભગવાનાહ- આત્માત્મીયોપલમ્ભતો મઞ્જુશ્રીઃ સત્ત્વાઃ સંસારં નાતિક્રામન્તિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યો હિ મઞ્જુશ્રીરાત્માનં પરં ચ સમનુપશ્યતિ, તસ્ય કર્માભિસંસ્કારા ભવન્તિ । બાલો મઞ્જુશ્રીરશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનો ઽત્યન્તપરિનિર્વૃતાન્ સર્વધર્માનપ્રજાનાનઃ આત્માનં પરં ચ ઉપલભતે, ઉપલભ્ય અભિનિવિશતે, અભિનિવિષ્ટઃ સન્ રજ્યતે દુષ્યતે મુહ્યતે । સ રક્તો દુષ્ટો મૂઢઃ સન્ ત્રિવિધં કર્મ અભિસંસ્કરોતિ કાયેન વાચા મનસા । સઃ અસત્સમારોપેણ વિકલ્પયતિ- અહં રક્તઃ, અહં દુષ્ટઃ, અહં મૂઢઃ ઇતિ । તસ્ય તથાગતશાસને પ્રવ્રજિતસ્ય એવં ભવતિ- અહં શીલવાન્, અહં બ્રહ્મચારી, સંસારં સમતિક્રામિષ્યામિ, અહં નિર્વાણમનુપ્રાપ્સ્યામિ, અહં દુઃખેભ્યો મોક્ષ્યામિ । સ કલ્પયતિ- ઇમે ધર્માઃ કુશલાઃ, ઇમે ધર્મા અકુશલા ઇતિ, ઇમે ધર્માઃ પ્રહાતવ્યાઃ, ઇમે ધર્માઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યાઃ, દુઃખં પરિજ્ઞાતવ્યમ્, સમુદયઃ પ્રહાતવ્યઃ, નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ, માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ । સ કલ્પયતિ અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારાઃ, આદીપ્તાઃ સર્વસંસ્કારાઃ । યન્ન્વહં સર્વસંસ્કારેભ્યઃ પલાયેયમ્ । તસ્યૈવ મવેક્ષમાણસ્ય ઉત્પદ્યતે નિર્વિત્સહગતો મનસિકારઃ અનિમિત્તપુરોગતઃ । તસ્યૈવં ભવતિ- એષા સા દુઃખપરિજ્ઞા, યેયમેષાં ધર્માણાં પરિજ્ઞા । તસ્યૈવં ભવતિ- યન્ન્વહં સમુદયં પ્રજહેયમ્ । સ સર્વધર્મેભ્ય અર્તીયતે જેહ્રીયતે વિતરતિ વિજુગુપ્સતે ઉત્ત્રસ્યતિ સંત્રસ્યતિ સંત્રાસમાપદ્યતે । તસ્યૈવં ભવતિ- ઇયમેષાં ધર્માણાં સાક્ષાત્ક્રિયા, ઇદં સમુદયપ્રહાણમ્, યદિદમેભ્યો ધર્મેભ્યો ઽર્તીયના । તસ્યૈવં ભવતિ- નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ । સમુદયં કલ્પયિત્વા નિરોધં સંજાનાતિ । તસ્યૈવં ( પ્પ્_226 ) ભવતિ- એષા સા નિરોધસાક્ષાત્ક્રિયા । તસ્યૈવં ભવતિ- યન્નૂનમહં માર્ગં ભાવયેયમ્ । સ એકો રહોગતસ્તાન્ ધર્માન્ મનસિ કુર્વન્ શમથં પ્રતિલભતે । તસ્ય તેન નિર્વિત્સહગતેન મનસિકારેણ શમથ ઉત્પદ્યતે । તસ્ય સર્વધર્મેષુ ચિત્તં ન પ્રલીયતે પ્રતિવહતિ પ્રત્યુદાવર્તતે । તેભ્યશ્ચાર્તીયતે જેહ્રીયતે, અનભિનન્દનાચિત્તં સમુત્પદ્યતે । તસ્યૈવં ભવતિ- મુક્તો ઽસ્મિ સર્વદુઃખેભ્યઃ, ન મમ ભૂયઃ ઉત્તરિં કિંચિત્કરણીયમ્, અર્હન્નસ્મીત્યાત્માનં સંજાનાતિ । સ મરણકાલસમયે ઉત્પત્તિમાત્મનો દેવેષુ પશ્યતિ । તસ્ય કાઙ્ક્ષા વિચિકિત્સા ચ ભવતિ બુદ્ધબોધૌ । સ વિચિકિત્સામાપતિતઃ કાલગતો મહાનિરયેષુ પ્રપતતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપીદમનુત્પન્નાન્ સર્વધર્માન્ વિકલ્પયિત્વા તથાગતે વિચિકિત્સાં વિમતિમુત્પાદયતિ ॥
અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત્- કથં પુનર્ભગવન્ ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ? ભગવાનાહ- યેન મઞ્જુશ્રીરનુત્પન્નાઃ સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ, તેન દુઃખં પરિજ્ઞાતમ્ । યેન અસમુત્થિતાઃ સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ, તસ્ય સમુદયઃ પ્રહીણઃ । યેન અત્યન્તપરિનિર્વૃતાઃ સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ, તેન નિરોધઃ સાક્ષાત્કૃતઃ । યેન અત્યન્તશૂન્યાઃ સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ, તેન માર્ગો ભાવિતઃ । યેન મઞ્જુશ્રીરેવં ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ દૃષ્ટાનિ, સ ન કલ્પયતિ- ઇમે ધર્માઃ કુશલાઃ, ઇમે ધર્મા અકુશલાઃ, ઇમે ધર્માઃ પ્રહાતવ્યાઃ, ઇમે ધર્માઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યાઃ, દુઃખં પરિજ્ઞાતવ્યમ્, સમુદયઃ પ્રહાતવ્યઃ, નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ, માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ ઇતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથાહિ સ તં ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ નોપલભતે યં પરિકલ્પયેત્ । બાલપૃથગ્જનાસ્ત્વેતાન્ ધર્માન્ કલ્પયન્તો રજ્યન્તિ ચ દ્વિષ્યન્તિ ચ મુહ્યન્તિ ચ । સ ન કંચિદ્ધર્મમાવ્યૂહતિ નિર્વ્યૂહતિ । તસ્યૈવમનાવ્યૂહતો ઽનિર્વ્યૂહતસ્ત્રૈધાતુકે ચિત્તં ન સજ્જતિ । અજાતં સર્વત્રૈધાતુકં સમનુપશ્યતિ માયોપમં સ્વપ્નોપમં પ્રતિશ્રુત્કોપમમ્ ॥ એવંસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યન્ અનુનયપ્રતિધાપગતો ભવતિ સર્વસત્ત્વેષુ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથાહિ સ તાન્ ધર્માન્ નોપલભતે યત્રાનુનીયેત વા પ્રતિહન્યેત વા । સ આકાશસમેન ચિત્તેન બુદ્ધમપિ ન સમનુપશ્યતિ, ધર્મમપિ ન સમનુપશ્યતિ, સંધમપિ ન સમનુપશ્યતિ । સર્વધર્માન્ શૂન્યાનિતિ સમનુપશ્યન્ ન ક્વચિદ્ધર્મે વિચિકિત્સામુત્પાદયતિ । અવિચિકિત્સન્ નિરુપાદાનો ભવતિ । નિરુપાદાનો ઽનુપાદાય પરિનિર્વાતીતિ વિસ્તરઃ