Prasannapada · Chapter 33
yasmādimān maraṇāntikān skandhān pratītya ime aupapattyāṃśikāḥ skandhā utpadyante tasmātsvayaṃ kṛtaṃ duḥkhamiti nopapadyate
idānīṃ parakṛtamapi duḥkhaṃ yathā na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-
yadyamībhya ime 'nye syurebhyo vāmī pare yadi |
bhavetparakṛtaṃ duḥkhaṃ parairebhiramī kṛtāḥ
yadā amībhyo maraṇāntikebhyaḥ skandhebhyaḥ ime aupapattyāṃśikāḥ skandhā anye syuḥ, ebhyo vā aupapattyāṃśikebhyaḥ amī maraṇāntikā skandhāḥ pare syuḥ, syāttadānīṃ parakṛtaṃ duḥkham | na caiṣāmanyatvaṃ dṛṣṭaṃ hetuphalasaṃbandhāvasthānāt | vakṣyati hi-
pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat |
na cānyadapi tattasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatam || iti |
ataḥ parakṛtamapi duḥkhaṃ na saṃbhavati | yadi hi anyatvaṃ syāt, tadā sati anyatve etaiḥ parabhūtaiḥ skandhairamī parabhūtāḥ kṛtā iti yuktaṃ vaktuṃ syāt | na caitadevam| iti parakṛtamapi duḥkhaṃ na saṃbhavati
atha syāt- na brūmo yasmādduḥkhenaiva duḥkhaṃ kṛtam, ataḥ svayaṃ kṛtamiti | kiṃ tarhi svapudgalena yasmātsvayameva kṛtam, nāpareṇa kṛtvā dattam, ityataḥ svayaṃ kṛtaṃ duḥkhamiti brūmaḥ | ucyate-
svapudgalakṛtaṃ duḥkhaṃ yadi duḥkhaṃ punarvinā |
svapudgalaḥ sa katamo yena duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam
yadetanmanuṣyaduḥkhaṃ pañcopādānaskandhalakṣaṇaṃ svayaṃ pudgalena kṛtamiti parikalpyate, kalpyatāmasau pudgalo yena tadduḥkhaṃ svayaṃ kṛtam | yadi tāvadyena duḥkhena svapudgalaḥ prajñapyate, tadeva duḥkhaṃ tena kṛtamiti, sa bhedena kathyatāmidaṃ tadduḥkhamayamasya karteti | athāpi manuṣyaduḥkhopādānena pudgalena tadeva duḥkhaṃ kṛtaṃ syāt, na tarhi svapudgalakṛtaṃ tat, parapudgalakṛtameva syāt | athopādānabhede 'pi pudgalābheda iṣyate, etacca nāsti, upādānavyatiriktasya bhinnasya pudgalasya darśayitumaśakyatvāt | evaṃ tāvat svapudgalakṛtaṃ duḥkhaṃ na bhavati
atrāha- ka evamāha svapudgalakṛtaṃ duḥkhamiti? kiṃ tarhi parapudgalajaṃ duḥkham | anya eva devaduḥkhānmanuṣyapudgalaḥ, manuṣyapudgalaśca devaduḥkhaṃ kṛtvā yasmāddevapudgalāya dadāti, tena ca devaduḥkhena devapudgalaḥ prajñapyate, tasmāttasya pudgalasya tadduḥkhaṃ parapudgalajameva bhavati | ucyate-
parapudgalajaṃ duḥkhaṃ yadi yasmai pradīyate |
pareṇa kṛtvā tadduḥkhaṃ sa duḥkhena vinā kutaḥ
yadi devaduḥkhaṃ manuṣyapudgalakṛtam, tena ca manuṣyapudgalena tadduḥkhaṃ kṛtvā parasmai devapudgalāya pradīyata iti sa devapudgalo devaduḥkhavinirmuktaḥ kuto yasmai pradīyeteti | evaṃ tāvadaparapudgalajasya duḥkhasya pratigrāhaka eva nāsti
idānīṃ yaśca dadāti, asāvapi nāstītyāha-
parapudgalajaṃ duḥkhaṃ yadi kaḥ parapudgalaḥ |
vinā duḥkhena yaḥ kṛtvā parasmai prahiṇoti tat
yenopādānena sa manuṣyapudgalaḥ prajñapyate, sa manuṣyopādānavyatiriktaḥ katamo yo devapudgalāya devaduḥkhaṃ kṛtvā praheṣyati? tasmātparapudgalajamapi duḥkhaṃ na saṃbhavati
tataśca-
svayaṃkṛtasyāprasiddherduḥkhaṃ parakṛtaṃ kṛtaḥ |
paro hi duḥkhaṃ yatkuryāttattasya syātsvayaṃ kṛtam
yadi devapudgaladuḥkhaṃ manuṣyapudgalena kṛtatvātparakṛtaṃ bhavati, nanu, manuṣyapudgalasya svayaṃkṛtameva tadbhavati | etacca nāstītyuktam | tataḥ svayaṃkṛtasyāprasiddheryadā manuṣyapudgalena svayaṃ tadduḥkhaṃ na kṛtam, tadā kutaḥ parapudgalasya devākhyasya tadduḥkhaṃ parakṛtaṃ bhaviṣyatīti | ato 'pi parakṛtaṃ duḥkhaṃ na saṃbhavati
idānīṃ prakaraṇāntareṇāpi pakṣadvayāsaṃbhavaṃ pratipādayannāha-
na tāvatsvakṛtaṃ duḥkhaṃ na hi tenaiva tatkṛtam |
paro nātmakṛtaścetsyādduḥkhaṃ parakṛtaṃ katham
itaśca svaparābhyāṃ duḥkhasya karaṇaṃ na yujyate, yasmānna tāvatsvakṛtaṃ duḥkham | kiṃ kāraṇam? yasmānna tenaiva hi tat kṛtam, svātmani vṛttivirodhāt, ataḥ svakṛtaṃ nāsti | na parakṛtamapi, yasmādyo 'sau paraḥ karotīti parikalpyate, sa eva tāvannātmanā kṛto nātmanā niṣpannaḥ tasyāpi hetvantarāpekṣaṇāt | yaśca svātmanā na niṣpannaḥ, sa kathamavidyamānasvabhāvaḥ san paraṃ kariṣyatīti na yuktametat
idānīmubhayakṛtamapi duḥkhamasadityāha-
syādubhābhyāṃ kṛtaṃ duḥkhaṃ syādekaikakṛtaṃ yadi |
yadi hi ekaikena duḥkhasya karaṇaṃ syāt syāttadānīmubhābhyāṃ kṛtaṃ duḥkham | na caikaikakṛtaṃ tat, uktadoṣāt | na caikaikena prāṇātipāte kṛte dvābhyāṃ kṛta iti vyapadeśo dṛṣṭaḥ ||
idānīṃ nirhetukamapi duḥkhaṃ yathā nāsti, tathā pratipadayannāha-
parākārāsvayaṃkāraṃ duḥkhamahetukaṃ kutaḥ
pareṇa akāro akaraṇaṃ yasyeti parākāram | na svayaṃkāro 'syetyasvayaṃkāram | yadi duḥkhaṃ svayaṃkṛtaṃ nāsti, parakṛtamapi nāsti yathoktena nyāyena, tadidānīṃ kuta eva nirhetukaṃ bhaviṣyati khapuṣpasaugandhyavat? duḥkhābhāvātkutastasyāśrayabhūta ātmā
yathā ca caturdhā vicāryamāṇaṃ duḥkhamasat, evaṃ bāhyā api bījāṅkuraghaṭapaṭādayo bhāvā veditavyāḥ, iti pratipādayannāha-
na kevalaṃ hi duḥkhasya cāturvidhyaṃ na vidyate |
sarveṣāṃ
bāhyānāmapi bhāvānāṃ cāturvidhyaṃ na vidyate
pūrvavatsarva samaṃ yojyam | yadi khalveṣāṃ duḥkhādīnāṃ cāturvidhyāsaṃbhavaḥ, tatkatamena tarhi idānīṃ prakāreṇa eṣāṃ siddhiriti | ucyate | svabhāvato yadi etāni duḥkhādīni syuḥ, niyatameṣāṃ caturṇāṃ prakārāṇāmanyatamena prakāreṇa siddhiḥ syāt | na tvasti | tasmātsvabhāvato na santi duḥkhādīnītyavasīyate | atha viparyāsamātralabdhātmasattākāyā duḥkhādisaṃvṛteḥ pratītyasamutpādavyavasthā ( Pp_103 ) mṛgyate, tadā karmakārakaparīkṣāprakaraṇavihitavidhinā yathoditapakṣacatuṣṭayatiraskāreṇa idaṃpratyayatāmātrārthapratītyasamutpādasiddhayā siddhirabhyupeyā | yathoktam-
svayaṃkṛtaṃ parakṛtaṃ dvābhyāṃ kṛtamahetukam |
tārkikairiṣyate duḥkhaṃ tvayā tūktaṃ pratītyajam || iti ||
uktaṃ ca bhagavatā āryopālipṛcchāyām-
tathā
saṃvṛti bhāṣitu dharma jinena saṃskṛta 'saṃskṛta paśyatha eva |
nāstiha bhūtatu ātma naro vā ettaku lakṣaṇa sarvajagasya ||
kṛṣṇaśubhaṃ ca na naśyati karma ātmana kṛtva ca vedayitavyam |
no 'pi tu saṃkrama karmaphalasya no ca ahetuka pratyanubhoti ||
sarvi bhavā alikā vasikāśca riktaka tucchaka phenasamāśca |
māyamarīcisamā sada śūnyā deśituḥ saṃvṛtu te ca viviktāḥ ||
śailaguhāgiridurganadīṣu yadva pratiśruka jāyi pratītya |
evimu saṃskṛta sarvi vijāna māyamarīcisamaṃ jagu sarvam ||
ityādi
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0