Prasannapada · અધ્યાય 33

યસ્માદિમાન્ મરણાન્તિકાન્ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્ય ઇમે ઔપપત્ત્યાંશિકાઃ સ્કન્ધા ઉત્પદ્યન્તે તસ્માત્સ્વયં કૃતં દુઃખમિતિ નોપપદ્યતે

ઇદાનીં પરકૃતમપિ દુઃખં યથા ન સંભવતિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
યદ્યમીભ્ય ઇમે ઽન્યે સ્યુરેભ્યો વામી પરે યદિ ।
ભવેત્પરકૃતં દુઃખં પરૈરેભિરમી કૃતાઃ

યદા અમીભ્યો મરણાન્તિકેભ્યઃ સ્કન્ધેભ્યઃ ઇમે ઔપપત્ત્યાંશિકાઃ સ્કન્ધા અન્યે સ્યુઃ, એભ્યો વા ઔપપત્ત્યાંશિકેભ્યઃ અમી મરણાન્તિકા સ્કન્ધાઃ પરે સ્યુઃ, સ્યાત્તદાનીં પરકૃતં દુઃખમ્ । ન ચૈષામન્યત્વં દૃષ્ટં હેતુફલસંબન્ધાવસ્થાનાત્ । વક્ષ્યતિ હિ-
પ્રતીત્ય યદ્યદ્ભવતિ ન હિ તાવત્તદેવ તત્ ।
ન ચાન્યદપિ તત્તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્ ॥ ઇતિ ।
અતઃ પરકૃતમપિ દુઃખં ન સંભવતિ । યદિ હિ અન્યત્વં સ્યાત્, તદા સતિ અન્યત્વે એતૈઃ પરભૂતૈઃ સ્કન્ધૈરમી પરભૂતાઃ કૃતા ઇતિ યુક્તં વક્તું સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમ્। ઇતિ પરકૃતમપિ દુઃખં ન સંભવતિ

અથ સ્યાત્- ન બ્રૂમો યસ્માદ્દુઃખેનૈવ દુઃખં કૃતમ્, અતઃ સ્વયં કૃતમિતિ । કિં તર્હિ સ્વપુદ્ગલેન યસ્માત્સ્વયમેવ કૃતમ્, નાપરેણ કૃત્વા દત્તમ્, ઇત્યતઃ સ્વયં કૃતં દુઃખમિતિ બ્રૂમઃ । ઉચ્યતે-
સ્વપુદ્ગલકૃતં દુઃખં યદિ દુઃખં પુનર્વિના ।
સ્વપુદ્ગલઃ સ કતમો યેન દુઃખં સ્વયં કૃતમ્

યદેતન્મનુષ્યદુઃખં પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધલક્ષણં સ્વયં પુદ્ગલેન કૃતમિતિ પરિકલ્પ્યતે, કલ્પ્યતામસૌ પુદ્ગલો યેન તદ્દુઃખં સ્વયં કૃતમ્ । યદિ તાવદ્યેન દુઃખેન સ્વપુદ્ગલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, તદેવ દુઃખં તેન કૃતમિતિ, સ ભેદેન કથ્યતામિદં તદ્દુઃખમયમસ્ય કર્તેતિ । અથાપિ મનુષ્યદુઃખોપાદાનેન પુદ્ગલેન તદેવ દુઃખં કૃતં સ્યાત્, ન તર્હિ સ્વપુદ્ગલકૃતં તત્, પરપુદ્ગલકૃતમેવ સ્યાત્ । અથોપાદાનભેદે ઽપિ પુદ્ગલાભેદ ઇષ્યતે, એતચ્ચ નાસ્તિ, ઉપાદાનવ્યતિરિક્તસ્ય ભિન્નસ્ય પુદ્ગલસ્ય દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ । એવં તાવત્ સ્વપુદ્ગલકૃતં દુઃખં ન ભવતિ

અત્રાહ- ક એવમાહ સ્વપુદ્ગલકૃતં દુઃખમિતિ? કિં તર્હિ પરપુદ્ગલજં દુઃખમ્ । અન્ય એવ દેવદુઃખાન્મનુષ્યપુદ્ગલઃ, મનુષ્યપુદ્ગલશ્ચ દેવદુઃખં કૃત્વા યસ્માદ્દેવપુદ્ગલાય દદાતિ, તેન ચ દેવદુઃખેન દેવપુદ્ગલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, તસ્માત્તસ્ય પુદ્ગલસ્ય તદ્દુઃખં પરપુદ્ગલજમેવ ભવતિ । ઉચ્યતે-
પરપુદ્ગલજં દુઃખં યદિ યસ્મૈ પ્રદીયતે ।
પરેણ કૃત્વા તદ્દુઃખં સ દુઃખેન વિના કુતઃ

યદિ દેવદુઃખં મનુષ્યપુદ્ગલકૃતમ્, તેન ચ મનુષ્યપુદ્ગલેન તદ્દુઃખં કૃત્વા પરસ્મૈ દેવપુદ્ગલાય પ્રદીયત ઇતિ સ દેવપુદ્ગલો દેવદુઃખવિનિર્મુક્તઃ કુતો યસ્મૈ પ્રદીયેતેતિ । એવં તાવદપરપુદ્ગલજસ્ય દુઃખસ્ય પ્રતિગ્રાહક એવ નાસ્તિ

ઇદાનીં યશ્ચ દદાતિ, અસાવપિ નાસ્તીત્યાહ-
પરપુદ્ગલજં દુઃખં યદિ કઃ પરપુદ્ગલઃ ।
વિના દુઃખેન યઃ કૃત્વા પરસ્મૈ પ્રહિણોતિ તત્

યેનોપાદાનેન સ મનુષ્યપુદ્ગલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, સ મનુષ્યોપાદાનવ્યતિરિક્તઃ કતમો યો દેવપુદ્ગલાય દેવદુઃખં કૃત્વા પ્રહેષ્યતિ? તસ્માત્પરપુદ્ગલજમપિ દુઃખં ન સંભવતિ

તતશ્ચ-
સ્વયંકૃતસ્યાપ્રસિદ્ધેર્દુઃખં પરકૃતં કૃતઃ ।
પરો હિ દુઃખં યત્કુર્યાત્તત્તસ્ય સ્યાત્સ્વયં કૃતમ્

યદિ દેવપુદ્ગલદુઃખં મનુષ્યપુદ્ગલેન કૃતત્વાત્પરકૃતં ભવતિ, નનુ, મનુષ્યપુદ્ગલસ્ય સ્વયંકૃતમેવ તદ્ભવતિ । એતચ્ચ નાસ્તીત્યુક્તમ્ । તતઃ સ્વયંકૃતસ્યાપ્રસિદ્ધેર્યદા મનુષ્યપુદ્ગલેન સ્વયં તદ્દુઃખં ન કૃતમ્, તદા કુતઃ પરપુદ્ગલસ્ય દેવાખ્યસ્ય તદ્દુઃખં પરકૃતં ભવિષ્યતીતિ । અતો ઽપિ પરકૃતં દુઃખં ન સંભવતિ

ઇદાનીં પ્રકરણાન્તરેણાપિ પક્ષદ્વયાસંભવં પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન તાવત્સ્વકૃતં દુઃખં ન હિ તેનૈવ તત્કૃતમ્ ।
પરો નાત્મકૃતશ્ચેત્સ્યાદ્દુઃખં પરકૃતં કથમ્

ઇતશ્ચ સ્વપરાભ્યાં દુઃખસ્ય કરણં ન યુજ્યતે, યસ્માન્ન તાવત્સ્વકૃતં દુઃખમ્ । કિં કારણમ્? યસ્માન્ન તેનૈવ હિ તત્ કૃતમ્, સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્, અતઃ સ્વકૃતં નાસ્તિ । ન પરકૃતમપિ, યસ્માદ્યો ઽસૌ પરઃ કરોતીતિ પરિકલ્પ્યતે, સ એવ તાવન્નાત્મના કૃતો નાત્મના નિષ્પન્નઃ તસ્યાપિ હેત્વન્તરાપેક્ષણાત્ । યશ્ચ સ્વાત્મના ન નિષ્પન્નઃ, સ કથમવિદ્યમાનસ્વભાવઃ સન્ પરં કરિષ્યતીતિ ન યુક્તમેતત્

ઇદાનીમુભયકૃતમપિ દુઃખમસદિત્યાહ-
સ્યાદુભાભ્યાં કૃતં દુઃખં સ્યાદેકૈકકૃતં યદિ ।
યદિ હિ એકૈકેન દુઃખસ્ય કરણં સ્યાત્ સ્યાત્તદાનીમુભાભ્યાં કૃતં દુઃખમ્ । ન ચૈકૈકકૃતં તત્, ઉક્તદોષાત્ । ન ચૈકૈકેન પ્રાણાતિપાતે કૃતે દ્વાભ્યાં કૃત ઇતિ વ્યપદેશો દૃષ્ટઃ ॥
ઇદાનીં નિર્હેતુકમપિ દુઃખં યથા નાસ્તિ, તથા પ્રતિપદયન્નાહ-
પરાકારાસ્વયંકારં દુઃખમહેતુકં કુતઃ

પરેણ અકારો અકરણં યસ્યેતિ પરાકારમ્ । ન સ્વયંકારો ઽસ્યેત્યસ્વયંકારમ્ । યદિ દુઃખં સ્વયંકૃતં નાસ્તિ, પરકૃતમપિ નાસ્તિ યથોક્તેન ન્યાયેન, તદિદાનીં કુત એવ નિર્હેતુકં ભવિષ્યતિ ખપુષ્પસૌગન્ધ્યવત્? દુઃખાભાવાત્કુતસ્તસ્યાશ્રયભૂત આત્મા

યથા ચ ચતુર્ધા વિચાર્યમાણં દુઃખમસત્, એવં બાહ્યા અપિ બીજાઙ્કુરઘટપટાદયો ભાવા વેદિતવ્યાઃ, ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન કેવલં હિ દુઃખસ્ય ચાતુર્વિધ્યં ન વિદ્યતે ।
સર્વેષાં
બાહ્યાનામપિ ભાવાનાં ચાતુર્વિધ્યં ન વિદ્યતે

પૂર્વવત્સર્વ સમં યોજ્યમ્ । યદિ ખલ્વેષાં દુઃખાદીનાં ચાતુર્વિધ્યાસંભવઃ, તત્કતમેન તર્હિ ઇદાનીં પ્રકારેણ એષાં સિદ્ધિરિતિ । ઉચ્યતે । સ્વભાવતો યદિ એતાનિ દુઃખાદીનિ સ્યુઃ, નિયતમેષાં ચતુર્ણાં પ્રકારાણામન્યતમેન પ્રકારેણ સિદ્ધિઃ સ્યાત્ । ન ત્વસ્તિ । તસ્માત્સ્વભાવતો ન સન્તિ દુઃખાદીનીત્યવસીયતે । અથ વિપર્યાસમાત્રલબ્ધાત્મસત્તાકાયા દુઃખાદિસંવૃતેઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદવ્યવસ્થા ( પ્પ્_103 ) મૃગ્યતે, તદા કર્મકારકપરીક્ષાપ્રકરણવિહિતવિધિના યથોદિતપક્ષચતુષ્ટયતિરસ્કારેણ ઇદંપ્રત્યયતામાત્રાર્થપ્રતીત્યસમુત્પાદસિદ્ધયા સિદ્ધિરભ્યુપેયા । યથોક્તમ્-
સ્વયંકૃતં પરકૃતં દ્વાભ્યાં કૃતમહેતુકમ્ ।
તાર્કિકૈરિષ્યતે દુઃખં ત્વયા તૂક્તં પ્રતીત્યજમ્ ॥ ઇતિ ॥
ઉક્તં ચ ભગવતા આર્યોપાલિપૃચ્છાયામ્-
તથા
સંવૃતિ ભાષિતુ ધર્મ જિનેન સંસ્કૃત ઽસંસ્કૃત પશ્યથ એવ ।
નાસ્તિહ ભૂતતુ આત્મ નરો વા એત્તકુ લક્ષણ સર્વજગસ્ય ॥
કૃષ્ણશુભં ચ ન નશ્યતિ કર્મ આત્મન કૃત્વ ચ વેદયિતવ્યમ્ ।
નો ઽપિ તુ સંક્રમ કર્મફલસ્ય નો ચ અહેતુક પ્રત્યનુભોતિ ॥
સર્વિ ભવા અલિકા વસિકાશ્ચ રિક્તક તુચ્છક ફેનસમાશ્ચ ।
માયમરીચિસમા સદ શૂન્યા દેશિતુઃ સંવૃતુ તે ચ વિવિક્તાઃ ॥
શૈલગુહાગિરિદુર્ગનદીષુ યદ્વ પ્રતિશ્રુક જાયિ પ્રતીત્ય ।
એવિમુ સંસ્કૃત સર્વિ વિજાન માયમરીચિસમં જગુ સર્વમ્ ॥
ઇત્યાદિ