Prakāśasaṃhitā · Chapter 1.1

atha prathamo 'dhyāyaḥ
sarvalokeśvaro viṣṇuḥ sṛṣṭyādyaṣṭakṛdīśvaraḥ /
yathā sasarja nikhilaṃ tanme brūhi jagadguro

śrīhaṃsa uvāca
nārāyaṇo 'nantaśaktiḥ pūrṇānando 'kṣaraḥ svarāṭ /
jñanānandātmakānantatanurāsīditi śrutiḥ

tasya svatantrasya hareḥ sākalyena mahātmanaḥ /
svarūpaṃ naiva jānanti ramābrahmādayopi tu

tathāpi te pravakṣyāmi yathā jānāsi tatvataḥ /
pūrṇakāmasya tasyāsya sṛṣṭyādyairna prayojanam

svabhāvastādṛśastasya tadarthaṃ tatkarotyajaḥ /
sa eva bhagavānātmā carācaraniyāmakaḥ

aṇḍamāvaraṇān sarvān prākṛtān puruṣottamaḥ /
saṅkarṣaṇo nṛsiṃhena rūpeṇāgrasadīśvaraḥ

tataḥ sarvān pūrvakalpamuktān baddhāṃśca cetanān /
svodare sthāpya bhagavān svaprakāśo 'svapatsukhī

daśāvaraṇasaṃyuktabramhāṇḍasya stithau mitiḥ /
yāvatpradeśastattulyarūpā śrīrudarūpiṇī

tāvadrūpavatī bhūmiḥ vaṭapatrābhavatpurā /
durgā tāvatparimitā andhakārasvarūpiṇī

tadā ramāvinā kaścinnānyadāsīdbahisthale /
śūnyanāmnaḥ śiśorgarbhe sarve jīvāstadāvasan

tadūrdhvakukṣigā muktāḥ prabhavanti mahālaye /
muktiyogyā madhyakukṣau nityabaddhāstu nabhitaḥ

adhosurāḥ kaṭitaṭe prāptaduḥkhāstadūrdhvagāḥ /
vasanti kḷptānandaste muktā bhuñjanti netarāḥ

prāptavyān pralayenaiva teṣāṃ dāsyati mādhavaḥ /
hitvā prāptavyamānandaṃ kḷptānandaikabhojinām

vaikuṇṭhādi vihārañca hitvā garbhasthitirhareḥ /
pralaye sarvamuktānāṃ nāśa ityucyatebjaja

sukhaduḥkhādi bhogārhāḥ icchājñānasvarūpiṇaḥ /
dveṣadharmādharmayatnaniratā jīvarāśayaḥ

liṅgabaddhāḥ samastāśca sṛṣṭau jīvāścaranti hi /
sāmyāvasthāmupagatāḥ liṅgadeha samanvitāḥ

laye vasantīśagarbhe pūrvaśaktistadānahi /
tadāsarve gāḍhanidrāmupagacchanti tādṛśāḥ

laya ityucyate sadbhiḥ na layosti svarūpataḥ /
sarvajīvasvarūpasthāḥ jñānavyañanaśaktayaḥ

manovṛttijñānadānaśaktiryāśrutermatā /
layejīvādyabhāvena sā śaktiḥ kuṇṭhitā bhavet

vyāpteśvaramatisthānāṃ śrutīnāṃ tādṛśo layaḥ /
aṇḍādijaḍajīvānāṃ vyomāvyākṛtasaṃjñakam

āśrayaṃ sṛṣṭikāletatpralaye kuṇṭhitaṃ bhavet /
deśasyāvyākṛtasyāsya nāśa ityucyate laye

samasta liṅgadehānāṃ tattatkarmānusārataḥ /
nānāyoni prāpikāsti śaktiḥ sṛṣṭau laye na tu

sukhaduḥkhapradāśaktiḥ samastakṛtakarmaṇām /
sṛṣṭau laye na sā viṣṇorājñayā kuṇṭhitā bhavet

tādṛśo hi layastasya na svarūpalayasmṛtaḥ /
varṇeṣu sarvabhāṣābhivyañjakā śaktiriṣyate

sṛṣṭau na sāsti pralaye teṣāṃ nāśo hi tādṛśaḥ /
tamaḥ sthānāṃ pūrvakḷptaduḥkhabhogo layaḥ smṛtaḥ

prakṛtyātmakaliṅgasya jaḍāyāḥ prakṛtestathā /
sūkṣmāṇāṃ sthūlakatvānāṃ triguṇasyāpi kṛtsnaśaḥ

sraṣṭṛtvaśaktiḥ sṛṣṭau hi na laye syattato layaḥ /
hitvā jagatsarjanādyaṃ sarvadā śrīpatau ratiḥ

atisāmīpyasevā hi layo lakṣmyāḥ prakīrtitaḥ /
anityasyācetanasya aṇḍāntarbahireva vā

kramātsaṅkarṣaṇāgnestu dāho nāśa udahṛtaḥ /
deśataḥ kālato vyāptā varṇāsarvepi śāśvatāḥ

jaḍā ca prakṛtirnityā jaḍarūpāṇureva ca /
deśataḥ kālato vyāptācidrūpāḥ śrīhareḥḥsadā

anantaguṇato nīcā guṇato 'nantar iśvare /
laye samāśritāḥsarve vasanti kṣīṇaśaktayaḥ

sampūrṇaśakte bhagavatyanante deśakālataḥ /
paramāṇumitānantānantarūpaḥ sadā hariḥ

tadabhinnānantasūkṣmasthūlarūpo hariḥ paraḥ /
samastajīvarūporusūkṣmasthūlasvarūpakaḥ

samastajaḍarūpānantānantarūpo jagadguruḥ /
anantānantarapairapyabhinno nirguṇo hariḥ

sarvataḥ pāṇipādātmā sarvato 'kṣiśiromukhaḥ /
sarvatra sarvendriyāvān sarvamāvṛtya tiṣṭhati

aprākṛtendriyānantarūpakaḥ paramādbhutaḥ /
asaṅgaḥ sarvaviccaiva nirguṇo guṇapūritaḥ

bahirantaśca bhūtānām acaraścara eva ca /
avyaktovyaktarūpaśca sādhuḥsatsākṣigocaraḥ

ekopyanekavadbhāti nityasatyo mahāsukhaḥ /
anantavedagamyaśca sṛṣṭyādyaṣṭakṛdīśvaraḥ

svatantrovarṇanīyorurupānantastu cittanuḥ /
svānantānantacinmātradehamadhyaikadeśagaḥ

yoganidrāmupagato vinidro 'svapadīśvaraḥ /
aṇḍasyāvaraṇasyopacayaṃ dagdhvā laye hariḥ

upādānaṃ prakṛtyaikībhūtaṃ kṛtvā nṛkesarī /
aniruddhādi mukhagaṃ saṅkarṣaṇa nṛsiṃhataḥ

sarvasūkṣmaśarīropacayaṃ dagdhvākhileśvaraḥ /
tadupādānabhūtāni liṅgairekīkarotyajaḥ

tadāstaraṇarūpābhūḥ śrīrbhāryārūpiṇī parā /
durgā prāvaraṇākārā hareramitatejasaḥ

svāneva suguṇān bhuñjan asuptābhūtsusuptavat /
muktābhuktodaro viṣṇuḥ anantānantabhānuruk

svaprakāśosvapadyoganidrayāvaṭapatragaḥ /
sṛṣṭikāle sarvajīvāḥ nānāduḥkhasamākulāḥ

bhramanti sarvajīvānāṃ tattacchramanivṛttaye /
laye svāpaṃ prāpayati liṅgabaddhān svadehagān

anādiyogtākarmabhāvājñānākulān bahūn /
sṛjyān vilakṣaṇān tāratamyasthān trividhātmakān

svalpanidrān mahānidrān gaḍhanidrāsamanvitān /
cinmātrānandabhuṅmuktān sadā duḥkhabhujo 'surān

tamaḥsaṃsthān sadā baddhān jaṭhare sthāpya keśavaḥ /
vaṭapatre svapaddevo nidrāmācaratīva saḥ

teṣu sṛjyān svayaṃ sṛṣṭvā yathāyogyaphalaṃ vibhuḥ /
sukhaṃ miśraṃ tathā duḥkhaṃ dātumaicchallayāntime

layāsyaṣṭamo bhāgo layāntima udāhṛtaḥ /
laye samāliṅya hariṃ vinidrā parameśvarī

nidrite vā sadānandavāridhiṃ samupāśritā /
layaṣṭamāṃśe śrīdevī asvatantrā svatantrataḥ

prabuddhācājñayā viṣṇoḥ stotuṃ samupacakrame /
deśataḥ kālato 'nantā guṇānantyavivarjitā

brahmavāyvoḥ koṭiguṇaiḥ adhikā viṣṇuvallabhā /
laye sṛṣṭau sarvanityapadārtheṣvabhimāninī

sṛṣṭyādyaṣṭakarī viṣṇoḥ ājñayānantarūpiṇī /
chāyeva sūkṣmasthūloru rūpaṃ viṣṇuṃ samāśritā

viṣṇoranantavedeṣu proktāntadadhikānapi /
guṇānsaṃjānatī sākṣātsarvavedābhimāninī

avarṇaṇīyasaundaryā sarvajīvābhimāninī /
śubhreṣu muktiyogyeṣu śubhrā (muktā) śrīrabhimāninī

rakteṣu sarvabaddheṣu raktābhūrabhimāninī /
nīleṣvayogyajīveṣu nīlā durgābhimāninī

prakṛti prakṛtau sāmyavaiṣamyādi pravartakā /
achinnā bhagavadbhaktā jaḍeṣu jaḍarūpiṇī

citsucidrūpiṇī strīṣu strīceṣṭādi pravartakā /
puruṣākṛtirutkṛṣṭā puṃbhāvaparivarjitā

avyaktatatkāryamaya dehaśūnyā tathāvidhā /
svayaṃ śrīḥ viṣṇubhāvajñā vedaistuṣṭāva vedavit

te vedāḥ ṛgyajuḥsāmātharvaṇāḥ śrīharervaśāḥ /
catvāropi pṛthagjātyā anantā doṣavarjitāḥ

udāttādi svarārthādi varṇakramasamāgamāḥ /
visargabindupūrvoruśabdayogyaguṇoccayaiḥ

anantakālamarabhyar iṣadvetyāsavarjitāḥ /
sāṃśā samastadeśeṣu vyāptāḥ śuddhajaḍāḥ sadā

guṇākhyānaparā viṣṇoḥ śabdadoṣavivarjitāḥ /
jñatajñāpakatā teṣu viparītārthavaktṛtā

aspaṣṭatvādayasteṣu vādadoṣānasantyalam /
dhvanirūpā sṛṣṭikāle vāksthā vāgdevatāvaśāḥ

laye lakṣmīvaśāḥ sṛṣṭau brahmādyairabhimānibhiḥ /
rakṣitāḥ pralaye sṛṣṭāvekarūpā bhavanti hi

anantānantasaṃkhyātāḥ viṣṇoḥ jñāne ca sādhakāḥ /
sarvadeśagatānantā kaṇṭhasthāstasya śārṅgiṇaḥ

kaṇṭhenodgīyamanāste jīvānāṃ yogyatāvaśāt /
tattatsvarūpavijñānavyañjakāḥ śrīharīcchayā

vṛttijñānotpādaśauṇḍāḥ a(yogyā)thājñānāmamabodhakāḥ /
śabdarūpāḥsākṣiyuktamanaḥ śrotraikagocarāḥ

sarvaśabdātmakahareḥ bimbasya pratibimbakāḥ /
śabdarūpā vedagatā durgā sānantarūpiṇī

puruṣodbodhituṃ jñātvā tuṣṭāva puruṣaṃ param /
anantātmānantaśaktiḥ oṃ(ā)kārādi śrutivrajān

nityān savyañjayan teṣāṃ sṛṣṭau durgāmupādiśat /
pralayasyāṣṭame bhāge vedasraṣṭurjagatpateḥ

oṃ(a)kāraḥ prathamo vyakto babhūva bhagavanmayaḥ /
aumānādabindū ca ghoṣaśāntātiśāntakāḥ

yatsvarūpāśca viśvādyāḥ yadvācyā yadgatāḥ parāḥ /
oṅkāravācyaḥ puruṣaḥ putrāste nityacinmayāḥ

te viśvataijasaprājñaturyātmāntarātmanām /
paramātmajñānātmakānāṃ rūpāṇāṃ vācakā hareḥ

tārapraṇavaśabdābhyāṃ vācya oṅkārar iritaḥ /
nārāyaṇāṣṭākṣarākhyaḥ taragarbhākṣarairabhūt

abhivyaktotha viśvādirvyaktaviśvādayokhilāḥ /
nārāyaṇamanorvācyāḥ devatāḥ parikīrtitāḥ

tāragarbhākṣarairādyaiścaturbhirabhavanmanuḥ /
vyāhṛtyākhyo 'niruddhādyāḥ viśvādyutthā tadīritāḥ

tāragarbhākṣarairvyaktāḥ varṇāḥ pañcāśadīritāḥ /
akaucaṭautapau tadvadyaśau aṣṭā udāhṛtāḥ

aṣṭavarṇāḥ akārotthāḥ acaḥ ṣoḍaśasaṃmatāḥ /
pañcavarṇāḥ kavargasya ukārotthāḥ prakīrtitāḥ

makārotthāścavargasya pañcavarṇāḥ prakīrtitāḥ /
ṭavargapañcavarṇāstu nādotthā iti saṃmatāḥ

pañcavarṇāstavargasya binduvyaktā udāhṛtāḥ /
pavargapañcavarṇāstu ghoṣataḥ sambhavanti hi

yavargasya caturvarṇāḥ vyaktiṃ yāsyanti śāntitaḥ /
atiśāntācchavargasya pañcavarṇāḥsamutthitāḥ

kaṣayogādabhivyaktaḥ kṣopyanyokṣara ucyate /
pañcāśatāntuvarṇānāṃ tāravarṇāṣṭa daivataiḥ

viśvādibhiḥ kramādvyaktāḥ ajādyā devatāmatāḥ /
aja ānanda indreśa ugra ūrja ṛtambharaḥ

ṝghaḥḷśau lṝjirekātmaira ojobhṛdaurasaḥ /
antordhagarbhaḥ kapilaḥ khapatirgaruḍāsanaḥ

gharmoṅgasāraścārvaṅgaśchandogamyo janārdanaḥ /
jhaḍitāriñamaṣṭaṅkī ṭhalako ḍarako ḍharī

ṇātmātārasthapodaṇḍī dhanvī namyaḥ paraḥ phalī /
balirbhagomanuryajño rāmo lakṣīpatirvaraḥ

śāntasaṃvit ṣaḍguṇaśca sārātmā haṃsalālukau /
akārādyaiḥsarvavarṇairvācyā ete prakīrtitāḥ

kṣavācyo nṛsiṃhastu sarvajīvaniyāmakaḥ /
ekapañcāśadvarṇātmā matṛkāmantrar iritaḥ

nārāyaṇāṣṭavarṇāśca caturvyāhṛtibhiḥ kramāt /
vāsudevadvādaśārṇamantrobhūnmahadātmakaḥ

keśavādyāḥ dvādaśaiva tanmantrākṣara devatāḥ /
trivāraṃ viṣṇunaivoktān mantrān nārāyaṇādabhūt

gayatrī brahmaḥṛṣikā dviguṇādvādaśākṣarāt /
keśavādyāścaturviṃśat gāyatrīvarṇadevatāḥ

gāyatryāḥ pauruṣaṃ sūktaṃ sūktānmantrāstu vaiṣṇavāḥ /
puṃsūktapratipādyastu puruṣo harirīritaḥ

viṣṇumantrodito viṣṇuḥ sarvātmā parikīrtitaḥ /
praṇavoṣṭau vyāhṛtayo mātrṛkādvādaśākṣarau

gāyatrī brahmaḥṛṣikā puṃsūktaṃ vaiṣṇavaṃ tathā /
aṣṭāvete mahāmantrāḥ vaidikāḥsarvasiddhidāḥ

puṃsūktātsarvavedānāṃ vyaktirāsīditi śrutiḥ /
durgayānantarūpiṇyānanta vedodito hariḥ

tayārthito 'khilādhyakṣaḥ svātmāsṛṣṭimacīkḷpat