પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.1

અથ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
સર્વલોકેશ્વરો વિષ્ણુઃ સૃષ્ટ્યાદ્યષ્ટકૃદીશ્વરઃ ।
યથા સસર્જ નિખિલં તન્મે બ્રૂહિ જગદ્ગુરો

શ્રીહંસ ઉવાચ
નારાયણો ઽનન્તશક્તિઃ પૂર્ણાનન્દો ઽક્ષરઃ સ્વરાટ્ ।
જ્ઞનાનન્દાત્મકાનન્તતનુરાસીદિતિ શ્રુતિઃ

તસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય હરેઃ સાકલ્યેન મહાત્મનઃ ।
સ્વરૂપં નૈવ જાનન્તિ રમાબ્રહ્માદયોપિ તુ

તથાપિ તે પ્રવક્ષ્યામિ યથા જાનાસિ તત્વતઃ ।
પૂર્ણકામસ્ય તસ્યાસ્ય સૃષ્ટ્યાદ્યૈર્ન પ્રયોજનમ્

સ્વભાવસ્તાદૃશસ્તસ્ય તદર્થં તત્કરોત્યજઃ ।
સ એવ ભગવાનાત્મા ચરાચરનિયામકઃ

અણ્ડમાવરણાન્ સર્વાન્ પ્રાકૃતાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
સઙ્કર્ષણો નૃસિંહેન રૂપેણાગ્રસદીશ્વરઃ

તતઃ સર્વાન્ પૂર્વકલ્પમુક્તાન્ બદ્ધાંશ્ચ ચેતનાન્ ।
સ્વોદરે સ્થાપ્ય ભગવાન્ સ્વપ્રકાશો ઽસ્વપત્સુખી

દશાવરણસંયુક્તબ્રમ્હાણ્ડસ્ય સ્તિથૌ મિતિઃ ।
યાવત્પ્રદેશસ્તત્તુલ્યરૂપા શ્રીરુદરૂપિણી

તાવદ્રૂપવતી ભૂમિઃ વટપત્રાભવત્પુરા ।
દુર્ગા તાવત્પરિમિતા અન્ધકારસ્વરૂપિણી

તદા રમાવિના કશ્ચિન્નાન્યદાસીદ્બહિસ્થલે ।
શૂન્યનામ્નઃ શિશોર્ગર્ભે સર્વે જીવાસ્તદાવસન્

તદૂર્ધ્વકુક્ષિગા મુક્તાઃ પ્રભવન્તિ મહાલયે ।
મુક્તિયોગ્યા મધ્યકુક્ષૌ નિત્યબદ્ધાસ્તુ નભિતઃ

અધોસુરાઃ કટિતટે પ્રાપ્તદુઃખાસ્તદૂર્ધ્વગાઃ ।
વસન્તિ કૢપ્તાનન્દસ્તે મુક્તા ભુઞ્જન્તિ નેતરાઃ

પ્રાપ્તવ્યાન્ પ્રલયેનૈવ તેષાં દાસ્યતિ માધવઃ ।
હિત્વા પ્રાપ્તવ્યમાનન્દં કૢપ્તાનન્દૈકભોજિનામ્

વૈકુણ્ઠાદિ વિહારઞ્ચ હિત્વા ગર્ભસ્થિતિર્હરેઃ ।
પ્રલયે સર્વમુક્તાનાં નાશ ઇત્યુચ્યતેબ્જજ

સુખદુઃખાદિ ભોગાર્હાઃ ઇચ્છાજ્ઞાનસ્વરૂપિણઃ ।
દ્વેષધર્માધર્મયત્નનિરતા જીવરાશયઃ

લિઙ્ગબદ્ધાઃ સમસ્તાશ્ચ સૃષ્ટૌ જીવાશ્ચરન્તિ હિ ।
સામ્યાવસ્થામુપગતાઃ લિઙ્ગદેહ સમન્વિતાઃ

લયે વસન્તીશગર્ભે પૂર્વશક્તિસ્તદાનહિ ।
તદાસર્વે ગાઢનિદ્રામુપગચ્છન્તિ તાદૃશાઃ

લય ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ ન લયોસ્તિ સ્વરૂપતઃ ।
સર્વજીવસ્વરૂપસ્થાઃ જ્ઞાનવ્યઞનશક્તયઃ

મનોવૃત્તિજ્ઞાનદાનશક્તિર્યાશ્રુતેર્મતા ।
લયેજીવાદ્યભાવેન સા શક્તિઃ કુણ્ઠિતા ભવેત્

વ્યાપ્તેશ્વરમતિસ્થાનાં શ્રુતીનાં તાદૃશો લયઃ ।
અણ્ડાદિજડજીવાનાં વ્યોમાવ્યાકૃતસંજ્ઞકમ્

આશ્રયં સૃષ્ટિકાલેતત્પ્રલયે કુણ્ઠિતં ભવેત્ ।
દેશસ્યાવ્યાકૃતસ્યાસ્ય નાશ ઇત્યુચ્યતે લયે

સમસ્ત લિઙ્ગદેહાનાં તત્તત્કર્માનુસારતઃ ।
નાનાયોનિ પ્રાપિકાસ્તિ શક્તિઃ સૃષ્ટૌ લયે ન તુ

સુખદુઃખપ્રદાશક્તિઃ સમસ્તકૃતકર્મણામ્ ।
સૃષ્ટૌ લયે ન સા વિષ્ણોરાજ્ઞયા કુણ્ઠિતા ભવેત્

તાદૃશો હિ લયસ્તસ્ય ન સ્વરૂપલયસ્મૃતઃ ।
વર્ણેષુ સર્વભાષાભિવ્યઞ્જકા શક્તિરિષ્યતે

સૃષ્ટૌ ન સાસ્તિ પ્રલયે તેષાં નાશો હિ તાદૃશઃ ।
તમઃ સ્થાનાં પૂર્વકૢપ્તદુઃખભોગો લયઃ સ્મૃતઃ

પ્રકૃત્યાત્મકલિઙ્ગસ્ય જડાયાઃ પ્રકૃતેસ્તથા ।
સૂક્ષ્માણાં સ્થૂલકત્વાનાં ત્રિગુણસ્યાપિ કૃત્સ્નશઃ

સ્રષ્ટૃત્વશક્તિઃ સૃષ્ટૌ હિ ન લયે સ્યત્તતો લયઃ ।
હિત્વા જગત્સર્જનાદ્યં સર્વદા શ્રીપતૌ રતિઃ

અતિસામીપ્યસેવા હિ લયો લક્ષ્મ્યાઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અનિત્યસ્યાચેતનસ્ય અણ્ડાન્તર્બહિરેવ વા

ક્રમાત્સઙ્કર્ષણાગ્નેસ્તુ દાહો નાશ ઉદહૃતઃ ।
દેશતઃ કાલતો વ્યાપ્તા વર્ણાસર્વેપિ શાશ્વતાઃ

જડા ચ પ્રકૃતિર્નિત્યા જડરૂપાણુરેવ ચ ।
દેશતઃ કાલતો વ્યાપ્તાચિદ્રૂપાઃ શ્રીહરેઃઃસદા

અનન્તગુણતો નીચા ગુણતો ઽનન્તર્ ઇશ્વરે ।
લયે સમાશ્રિતાઃસર્વે વસન્તિ ક્ષીણશક્તયઃ

સમ્પૂર્ણશક્તે ભગવત્યનન્તે દેશકાલતઃ ।
પરમાણુમિતાનન્તાનન્તરૂપઃ સદા હરિઃ

તદભિન્નાનન્તસૂક્ષ્મસ્થૂલરૂપો હરિઃ પરઃ ।
સમસ્તજીવરૂપોરુસૂક્ષ્મસ્થૂલસ્વરૂપકઃ

સમસ્તજડરૂપાનન્તાનન્તરૂપો જગદ્ગુરુઃ ।
અનન્તાનન્તરપૈરપ્યભિન્નો નિર્ગુણો હરિઃ

સર્વતઃ પાણિપાદાત્મા સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખઃ ।
સર્વત્ર સર્વેન્દ્રિયાવાન્ સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

અપ્રાકૃતેન્દ્રિયાનન્તરૂપકઃ પરમાદ્ભુતઃ ।
અસઙ્ગઃ સર્વવિચ્ચૈવ નિર્ગુણો ગુણપૂરિતઃ

બહિરન્તશ્ચ ભૂતાનામ્ અચરશ્ચર એવ ચ ।
અવ્યક્તોવ્યક્તરૂપશ્ચ સાધુઃસત્સાક્ષિગોચરઃ

એકોપ્યનેકવદ્ભાતિ નિત્યસત્યો મહાસુખઃ ।
અનન્તવેદગમ્યશ્ચ સૃષ્ટ્યાદ્યષ્ટકૃદીશ્વરઃ

સ્વતન્ત્રોવર્ણનીયોરુરુપાનન્તસ્તુ ચિત્તનુઃ ।
સ્વાનન્તાનન્તચિન્માત્રદેહમધ્યૈકદેશગઃ

યોગનિદ્રામુપગતો વિનિદ્રો ઽસ્વપદીશ્વરઃ ।
અણ્ડસ્યાવરણસ્યોપચયં દગ્ધ્વા લયે હરિઃ

ઉપાદાનં પ્રકૃત્યૈકીભૂતં કૃત્વા નૃકેસરી ।
અનિરુદ્ધાદિ મુખગં સઙ્કર્ષણ નૃસિંહતઃ

સર્વસૂક્ષ્મશરીરોપચયં દગ્ધ્વાખિલેશ્વરઃ ।
તદુપાદાનભૂતાનિ લિઙ્ગૈરેકીકરોત્યજઃ

તદાસ્તરણરૂપાભૂઃ શ્રીર્ભાર્યારૂપિણી પરા ।
દુર્ગા પ્રાવરણાકારા હરેરમિતતેજસઃ

સ્વાનેવ સુગુણાન્ ભુઞ્જન્ અસુપ્તાભૂત્સુસુપ્તવત્ ।
મુક્તાભુક્તોદરો વિષ્ણુઃ અનન્તાનન્તભાનુરુક્

સ્વપ્રકાશોસ્વપદ્યોગનિદ્રયાવટપત્રગઃ ।
સૃષ્ટિકાલે સર્વજીવાઃ નાનાદુઃખસમાકુલાઃ

ભ્રમન્તિ સર્વજીવાનાં તત્તચ્છ્રમનિવૃત્તયે ।
લયે સ્વાપં પ્રાપયતિ લિઙ્ગબદ્ધાન્ સ્વદેહગાન્

અનાદિયોગ્તાકર્મભાવાજ્ઞાનાકુલાન્ બહૂન્ ।
સૃજ્યાન્ વિલક્ષણાન્ તારતમ્યસ્થાન્ ત્રિવિધાત્મકાન્

સ્વલ્પનિદ્રાન્ મહાનિદ્રાન્ ગઢનિદ્રાસમન્વિતાન્ ।
ચિન્માત્રાનન્દભુઙ્મુક્તાન્ સદા દુઃખભુજો ઽસુરાન્

તમઃસંસ્થાન્ સદા બદ્ધાન્ જઠરે સ્થાપ્ય કેશવઃ ।
વટપત્રે સ્વપદ્દેવો નિદ્રામાચરતીવ સઃ

તેષુ સૃજ્યાન્ સ્વયં સૃષ્ટ્વા યથાયોગ્યફલં વિભુઃ ।
સુખં મિશ્રં તથા દુઃખં દાતુમૈચ્છલ્લયાન્તિમે

લયાસ્યષ્ટમો ભાગો લયાન્તિમ ઉદાહૃતઃ ।
લયે સમાલિઙ્ય હરિં વિનિદ્રા પરમેશ્વરી

નિદ્રિતે વા સદાનન્દવારિધિં સમુપાશ્રિતા ।
લયષ્ટમાંશે શ્રીદેવી અસ્વતન્ત્રા સ્વતન્ત્રતઃ

પ્રબુદ્ધાચાજ્ઞયા વિષ્ણોઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે ।
દેશતઃ કાલતો ઽનન્તા ગુણાનન્ત્યવિવર્જિતા

બ્રહ્મવાય્વોઃ કોટિગુણૈઃ અધિકા વિષ્ણુવલ્લભા ।
લયે સૃષ્ટૌ સર્વનિત્યપદાર્થેષ્વભિમાનિની

સૃષ્ટ્યાદ્યષ્ટકરી વિષ્ણોઃ આજ્ઞયાનન્તરૂપિણી ।
છાયેવ સૂક્ષ્મસ્થૂલોરુ રૂપં વિષ્ણું સમાશ્રિતા

વિષ્ણોરનન્તવેદેષુ પ્રોક્તાન્તદધિકાનપિ ।
ગુણાન્સંજાનતી સાક્ષાત્સર્વવેદાભિમાનિની

અવર્ણણીયસૌન્દર્યા સર્વજીવાભિમાનિની ।
શુભ્રેષુ મુક્તિયોગ્યેષુ શુભ્રા (મુક્તા) શ્રીરભિમાનિની

રક્તેષુ સર્વબદ્ધેષુ રક્તાભૂરભિમાનિની ।
નીલેષ્વયોગ્યજીવેષુ નીલા દુર્ગાભિમાનિની

પ્રકૃતિ પ્રકૃતૌ સામ્યવૈષમ્યાદિ પ્રવર્તકા ।
અછિન્ના ભગવદ્ભક્તા જડેષુ જડરૂપિણી

ચિત્સુચિદ્રૂપિણી સ્ત્રીષુ સ્ત્રીચેષ્ટાદિ પ્રવર્તકા ।
પુરુષાકૃતિરુત્કૃષ્ટા પુંભાવપરિવર્જિતા

અવ્યક્તતત્કાર્યમય દેહશૂન્યા તથાવિધા ।
સ્વયં શ્રીઃ વિષ્ણુભાવજ્ઞા વેદૈસ્તુષ્ટાવ વેદવિત્

તે વેદાઃ ઋગ્યજુઃસામાથર્વણાઃ શ્રીહરેર્વશાઃ ।
ચત્વારોપિ પૃથગ્જાત્યા અનન્તા દોષવર્જિતાઃ

ઉદાત્તાદિ સ્વરાર્થાદિ વર્ણક્રમસમાગમાઃ ।
વિસર્ગબિન્દુપૂર્વોરુશબ્દયોગ્યગુણોચ્ચયૈઃ

અનન્તકાલમરભ્યર્ ઇષદ્વેત્યાસવર્જિતાઃ ।
સાંશા સમસ્તદેશેષુ વ્યાપ્તાઃ શુદ્ધજડાઃ સદા

ગુણાખ્યાનપરા વિષ્ણોઃ શબ્દદોષવિવર્જિતાઃ ।
જ્ઞતજ્ઞાપકતા તેષુ વિપરીતાર્થવક્તૃતા

અસ્પષ્ટત્વાદયસ્તેષુ વાદદોષાનસન્ત્યલમ્ ।
ધ્વનિરૂપા સૃષ્ટિકાલે વાક્સ્થા વાગ્દેવતાવશાઃ

લયે લક્ષ્મીવશાઃ સૃષ્ટૌ બ્રહ્માદ્યૈરભિમાનિભિઃ ।
રક્ષિતાઃ પ્રલયે સૃષ્ટાવેકરૂપા ભવન્તિ હિ

અનન્તાનન્તસંખ્યાતાઃ વિષ્ણોઃ જ્ઞાને ચ સાધકાઃ ।
સર્વદેશગતાનન્તા કણ્ઠસ્થાસ્તસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

કણ્ઠેનોદ્ગીયમનાસ્તે જીવાનાં યોગ્યતાવશાત્ ।
તત્તત્સ્વરૂપવિજ્ઞાનવ્યઞ્જકાઃ શ્રીહરીચ્છયા

વૃત્તિજ્ઞાનોત્પાદશૌણ્ડાઃ અ(યોગ્યા)થાજ્ઞાનામમબોધકાઃ ।
શબ્દરૂપાઃસાક્ષિયુક્તમનઃ શ્રોત્રૈકગોચરાઃ

સર્વશબ્દાત્મકહરેઃ બિમ્બસ્ય પ્રતિબિમ્બકાઃ ।
શબ્દરૂપા વેદગતા દુર્ગા સાનન્તરૂપિણી

પુરુષોદ્બોધિતું જ્ઞાત્વા તુષ્ટાવ પુરુષં પરમ્ ।
અનન્તાત્માનન્તશક્તિઃ ઓં(આ)કારાદિ શ્રુતિવ્રજાન્

નિત્યાન્ સવ્યઞ્જયન્ તેષાં સૃષ્ટૌ દુર્ગામુપાદિશત્ ।
પ્રલયસ્યાષ્ટમે ભાગે વેદસ્રષ્ટુર્જગત્પતેઃ

ઓં(અ)કારઃ પ્રથમો વ્યક્તો બભૂવ ભગવન્મયઃ ।
ઔમાનાદબિન્દૂ ચ ઘોષશાન્તાતિશાન્તકાઃ

યત્સ્વરૂપાશ્ચ વિશ્વાદ્યાઃ યદ્વાચ્યા યદ્ગતાઃ પરાઃ ।
ઓઙ્કારવાચ્યઃ પુરુષઃ પુત્રાસ્તે નિત્યચિન્મયાઃ

તે વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞતુર્યાત્માન્તરાત્મનામ્ ।
પરમાત્મજ્ઞાનાત્મકાનાં રૂપાણાં વાચકા હરેઃ

તારપ્રણવશબ્દાભ્યાં વાચ્ય ઓઙ્કારર્ ઇરિતઃ ।
નારાયણાષ્ટાક્ષરાખ્યઃ તરગર્ભાક્ષરૈરભૂત્

અભિવ્યક્તોથ વિશ્વાદિર્વ્યક્તવિશ્વાદયોખિલાઃ ।
નારાયણમનોર્વાચ્યાઃ દેવતાઃ પરિકીર્તિતાઃ

તારગર્ભાક્ષરૈરાદ્યૈશ્ચતુર્ભિરભવન્મનુઃ ।
વ્યાહૃત્યાખ્યો ઽનિરુદ્ધાદ્યાઃ વિશ્વાદ્યુત્થા તદીરિતાઃ

તારગર્ભાક્ષરૈર્વ્યક્તાઃ વર્ણાઃ પઞ્ચાશદીરિતાઃ ।
અકૌચટૌતપૌ તદ્વદ્યશૌ અષ્ટા ઉદાહૃતાઃ

અષ્ટવર્ણાઃ અકારોત્થાઃ અચઃ ષોડશસંમતાઃ ।
પઞ્ચવર્ણાઃ કવર્ગસ્ય ઉકારોત્થાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

મકારોત્થાશ્ચવર્ગસ્ય પઞ્ચવર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ટવર્ગપઞ્ચવર્ણાસ્તુ નાદોત્થા ઇતિ સંમતાઃ

પઞ્ચવર્ણાસ્તવર્ગસ્ય બિન્દુવ્યક્તા ઉદાહૃતાઃ ।
પવર્ગપઞ્ચવર્ણાસ્તુ ઘોષતઃ સમ્ભવન્તિ હિ

યવર્ગસ્ય ચતુર્વર્ણાઃ વ્યક્તિં યાસ્યન્તિ શાન્તિતઃ ।
અતિશાન્તાચ્છવર્ગસ્ય પઞ્ચવર્ણાઃસમુત્થિતાઃ

કષયોગાદભિવ્યક્તઃ ક્ષોપ્યન્યોક્ષર ઉચ્યતે ।
પઞ્ચાશતાન્તુવર્ણાનાં તારવર્ણાષ્ટ દૈવતૈઃ

વિશ્વાદિભિઃ ક્રમાદ્વ્યક્તાઃ અજાદ્યા દેવતામતાઃ ।
અજ આનન્દ ઇન્દ્રેશ ઉગ્ર ઊર્જ ઋતમ્ભરઃ

ૠઘઃઌશૌ લૄજિરેકાત્મૈર ઓજોભૃદૌરસઃ ।
અન્તોર્ધગર્ભઃ કપિલઃ ખપતિર્ગરુડાસનઃ

ઘર્મોઙ્ગસારશ્ચાર્વઙ્ગશ્છન્દોગમ્યો જનાર્દનઃ ।
ઝડિતારિઞમષ્ટઙ્કી ઠલકો ડરકો ઢરી

ણાત્માતારસ્થપોદણ્ડી ધન્વી નમ્યઃ પરઃ ફલી ।
બલિર્ભગોમનુર્યજ્ઞો રામો લક્ષીપતિર્વરઃ

શાન્તસંવિત્ ષડ્ગુણશ્ચ સારાત્મા હંસલાલુકૌ ।
અકારાદ્યૈઃસર્વવર્ણૈર્વાચ્યા એતે પ્રકીર્તિતાઃ

ક્ષવાચ્યો નૃસિંહસ્તુ સર્વજીવનિયામકઃ ।
એકપઞ્ચાશદ્વર્ણાત્મા મતૃકામન્ત્રર્ ઇરિતઃ

નારાયણાષ્ટવર્ણાશ્ચ ચતુર્વ્યાહૃતિભિઃ ક્રમાત્ ।
વાસુદેવદ્વાદશાર્ણમન્ત્રોભૂન્મહદાત્મકઃ

કેશવાદ્યાઃ દ્વાદશૈવ તન્મન્ત્રાક્ષર દેવતાઃ ।
ત્રિવારં વિષ્ણુનૈવોક્તાન્ મન્ત્રાન્ નારાયણાદભૂત્

ગયત્રી બ્રહ્મઃઋષિકા દ્વિગુણાદ્વાદશાક્ષરાત્ ।
કેશવાદ્યાશ્ચતુર્વિંશત્ ગાયત્રીવર્ણદેવતાઃ

ગાયત્ર્યાઃ પૌરુષં સૂક્તં સૂક્તાન્મન્ત્રાસ્તુ વૈષ્ણવાઃ ।
પુંસૂક્તપ્રતિપાદ્યસ્તુ પુરુષો હરિરીરિતઃ

વિષ્ણુમન્ત્રોદિતો વિષ્ણુઃ સર્વાત્મા પરિકીર્તિતઃ ।
પ્રણવોષ્ટૌ વ્યાહૃતયો માત્રૃકાદ્વાદશાક્ષરૌ

ગાયત્રી બ્રહ્મઃઋષિકા પુંસૂક્તં વૈષ્ણવં તથા ।
અષ્ટાવેતે મહામન્ત્રાઃ વૈદિકાઃસર્વસિદ્ધિદાઃ

પુંસૂક્તાત્સર્વવેદાનાં વ્યક્તિરાસીદિતિ શ્રુતિઃ ।
દુર્ગયાનન્તરૂપિણ્યાનન્ત વેદોદિતો હરિઃ

તયાર્થિતો ઽખિલાધ્યક્ષઃ સ્વાત્માસૃષ્ટિમચીકૢપત્