Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi (with commentary) · Chapter 4
atha nayavīthī nāma tṛtīyaṃ prakaraṇam /
prakaraṇārthapratijñā---
yathārthaṃ37 sarvameveha vijñānamiti siddhaye /
prabhākaragurorbhāvaḥ samīcīnaḥ prakāśyate
tatra pūrvapakṣaḥ---
tatra tāvadidaṃ kecidūcire cārucetasaḥ /
bhramasandehavijñāne ayathārthe ubhe iti
idaṃ rajatamityeṣā ya śuktiśakale matiḥ /
sā cedyathārthā bhrāntitvaṃ tadā tasyāstu kīdṛśam
yathāvasthitavastvābhamapi jñānaṃ yadā bhramaḥ /
pramāṇeṣu tadā'pannā sarveṣur bhamarūpatā
vivekāgrahaṇaṃ bhrāntiriti cennaitadīdṛśam /
suṣupte 'pi bhramāpatteḥ sarvabhedāparigrahāt
bhūdāgrahe gṛhīte ca yadi syād bhramarūpatā /
dūrāt sāmānyamātrasya darśanaṃ syāt bhramastadā
yathārthadarśanatve ca bādhako 'pi na yujyate /
ajñātabhedagrahaṇairna bādhakamatirbhavet
yathārthatāpi caitasyāḥ kathamityapi cintyatām /
eṣā hi rajatatvena śuktikāmadhyavasyati
rajatatvaṃ na śukteśca rajatasya na śuktitā /
tayoranyonyabhinnatvaṃ pratyakṣeṇāvadhāritam
atheyaṃ rajatatvena na śuktimavalambate /
sāmānādhikaraṇyena pratipattirvirudhyate
rūpyārthinaḥ pravṛttiśca śuktau syānnirnibandhanā /
agraho 'pi na bhedasya pravṛttau kāraṇaṃ yataḥ
rajatapratipattiśca neyamandhasya jāyate /
teneyamindriyādhīnā saṃyukte cendriyaṃ dhiyam
samarthamutpādayituṃ śuktisaṃyogi cendriyam /
tena saivendriyeṇeha rajatatvena gṛhyate
syānmataṃ śuktikāmātraminrdiyeṇāvasīyate /
tadeva sadṛśatvena rajatasmṛtikāraṇam
sadṛśapratyayeneha saṃskārodbodhahetunā /
tadityullekharahitā rajate bhavati smṛtiḥ
smṛtāvasyāṃ manodoṣāt tadityaṃśo 'vakhaṇḍitaḥ /
tenenrdiyānukāritvamanyathāsiddhamityasat
anubhūte 'pi viṣaye tatparāmarśavarjitam /
na bodhaṃ smṛtimicchanti dhārāvāhikabodhavat
aparokṣapurovartisāmānādhikaraṇyataḥ /
neyaṃ smṛtiḥ, kintu śuktau bhrānto 'yaṃ rajatagrahaḥ
smṛtyudbodhanimittaṃ ca svapne kiñcinna vidyate /
pītaśaṅkhāvabodhe ca dvicandragrahaṇe tathā
diṅmohālātacakrādibhrāntayaśca kathaṃ punaḥ /
smṛtitvāśrayaṇenaitā varṇanīyā yathārthataḥ
tenendriyādidoṣeṇa jāyante bhrāntibuddhayaḥ /
budhyamānā vasturūpamanyathāsthitamanyathā
sthāṇurvā puruṣo veti sandeho yo 'pi jāyate /
abhāvāttadṛśo 'rthasya sa yathārthaḥ kathaṃ bhavet?
38 //
siddhāntaḥ---
atra brūmo--ya evārtho yasyāṃ saṃvidi bhāsate /
vedyaḥ sa eva nānyaddhi 39vidyādvedyasya lakṣaṇam
idaṃ rajatamityatra rajatañcāvabhāsate /
tadeva tena vedyaṃ syānna tu śuktiravedanāt
tenānyasyānyathābhānaṃ pratītyaiva parāhatam /
parasmin bhāsamāne hi na paraṃ bhāsate yataḥ
nanvevaṃ rajatābhāsaḥ kathameṣa 40ghaṭiṣyati /
ucyate śuktiśakalaṃ gṛhītaṃ bhedavarjitam
śuktikāyā viśeṣā ye rajatād bhedahetavaḥ /
te na jñātā abhibhavād jñātā sāmānyarūpatā
anantarañca rajate smṛtirjātā tathāpi ca /
manodoṣāt 41tadityaṃśaparāmarśavivarjitam
rajataṃ viṣayīkṛtya naiva śuktervivecitam /
smṛtyāto rajatābhāsa upapanno bhaviṣyati
dhārāvāhikavanneyaṃ smṛtirityuditañca yat /
ucyate 'nanyagatitaḥ smṛtiratrāvagamtaye
na hyasannihitaṃ tāvat pratyakṣaṃ rajataṃ bhavet /
liṅgādyabhāvāccānyasya pramāṇasya na gocaraḥ
pariśeṣāt smṛtiriti niścayo jāyate tataḥ /
tasyāḥ kāraṇasadbhāvāt, dhārāvāhikadhīṣu tu
pratyutpannendriyagrāmasāmagrīgrahakāraṇam /
grahaṇasmaraṇe ceme vivekānavabhāsinī
samyagrajatabodhāttu bhinne yadyapi tattvataḥ /
tathāpi bhinne nābhāto bhedāgrahasamatvataḥ
samyagrajatabodhaśca samakṣaikārthagocaraḥ /
tato bhinne abudhvā tu smaraṇagrahaṇe ime
samānenaiva rūpeṇa kevalaṃ manyate janaḥ /
aparokṣārthabodhena samānārthagraheṇa ca
availakṣaṇyasaṃvittiriti tāvat samarthitam /
vyavahāro 'pi tattulyastata eva pravartate
samatvena ca saṃvitterbhedasyāgrahaṇena ca /
mithyābhāvo 'pi tattulyavyavahārapravartanāt
rajatavyavahārāṃśe visaṃvādayato narān /
bādhakapratyayasyāpi bāndhakatvamato matam
(42)
prasajyamānarajatavyavahāranivāraṇāt
sannihitarajataśakale rajatamatirbhavati yādṛśī satyā /
bhedānadhyavasāyādiyamapi tādṛk parisphurati
sādhāraṇaṃ hi rūpaṃ tasyā asyāśca vidyate tena /
tanmātrapratibhānāt samānatāmeva manyante
tattulyavyavahāraḥ43 pravṛttirapi yujyate cātaḥ /
tadvinivāraṇakaraṇādbādhakatā bādhakasyāpi
evaṃ svapne 'pi vastūni smaryamāṇāni santyapi /
anubhūtāṃśamoṣeṇa bhāsante gṛhyamāṇavat
grahaṇasya viśeṣo hi gṛhītagrahaṇaṃ smṛtiḥ /
sā gṛhītāṃśamoṣeṇa gṛhītiriva44 tiṣṭhati
saṃskārodbodhahetuśca tatrādṛṣṭaṃ prakalpyate /
viparītakhyātipakṣe 'pyeṣā tulyā hi kalpanā
adṛṣṭasya ca hetutvājjāgratastādṛśī na dhīḥ /
avasthāpi hyadṛṣṭasya sāmagrīphalasambhave
pītaśaṅkhāvabodhe ca pittasyenrdiyavartinaḥ /
pītimā gṛhyate dravyarahito 'psviva tigmatā
śaṅkhasyendriyadoṣeṇa śuklimā ca na gṛhyate /
kevalaṃ dravyamātrantu prathate rūpavarjitam
guṇe dravyavyapekṣa45 ca dravye ca guṇakāṅkṣiṇi /
bhāsamāne tayorbuddhirasambandhaṃ na budhyate
satyapītāvabhāsena same bhāto matī ime /
vyavahāro 'pi tattulyaḥ, evamatrāpi yujyate
yattu netragatasyāpi kajjalasya na kālimā /
gṛhyate kāraṇaṃ tatra tenendriyanirodhanam
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ yat tāvannetramaṇḍalam /
tatrasthamañjanaṃ yattat tejovṛttinirodhakam
maṇḍalāntarasaṃsthantu yannāma nayane 'ñjanam /
tasyānārjavadoṣeṇa nīlimā nāvagamyate
indriyoparibhāge 'pi liptena svacchabhāvataḥ /
pittena nāyanaṃ tejaḥ kāceneva na ruddhyate
prasarannāyanaṃ tejo grāhakaṃ 46nānindriyasthitam /
pittasyāgrahaṇaṃ saukṣmyāt prabhāyāmiva tejasaḥ
madhure tiktadhīrevaṃ vyākhyātā pittavarjinaḥ /
taiktyasya rasahīnasya guḍasya ca parigrahāt
tathā dvicandrabodhe 'pi bhinnaṃ dvedhaindriyaṃ mahaḥ /
bhinne janayati prakhye ekasminneva śītagau
samvittī te na bhidyete taddvitve sati manyate /
bhinnārthabuddhitulyatvamatrāpi khalu pūrvavat
smarato 'pyekatāṃ tena bhramo 'yamupapadyate /
na hi smṛtipramoṣeṇa sarvatraiva bhramo mataḥ
diṅmohe 'dṛṣṭasāmarthyād diksvarūpānavagrahāt /
digantarasvarūpasya smaraṇācca bhramo mataḥ
alātacakre 'lātasya bhramataḥ sarvato 47drutam /
nirantaraṃ dhiyo jātāścakrabuddhisamā matāḥ
kālabhedastu śīghratvāddhiyāṃ tāsāṃ na lakṣyate /
cakradhīvyavahāraśca tenāsminnapi yujyate
48//
anenaiva prakāreṇa sarvabhrāntiṣu paṇḍitaiḥ /
ūhanīyā hetubhedā yathārthajñānasiddhaye
sthāṇurvā puruṣo veti sandehe 'pi yadā dvayam /
smaryate 'nyonyanirmuktaṃ tadārthavirahaḥ kutaḥ?
yadi cārthaṃ parityajya kācidbuddhiḥ pravartate /
vyabhicāravatī svārthe kathaṃ viśvāsakāraṇam?
nanvatrāpyarajatadhītulyatāśaṅkayā samaḥ /
aviśvāsastatra doṣavirahācced vinirṇayaḥ
samametad viparītakhyātipakṣe 'pi dṛśyate /
aho bata mahāneṣa pramādo dhīmatāmapi
jñānasya vyabhicāre hi viśvāsaḥ kiṃnibandhanaḥ? /
jñānasya vyabhicāre 'pi jñātaṃ yat satyameva tat
ajñānamapi kintvasti rūpabhedanibandhanam /
jijñāsā jāyate yeyaṃ sāpyanyena nivartate
yatnenānviṣyamāṇe 'pi rūpaṃ taccenna dṛśyate /
tadā pūrvaiva saṃvittista49 ttvenāpyapadiśyate
50//
ayathārthatvapakṣe ca jñānaṃ sākāramāpatet /
ākāro bhāsate yo hi jñāna evāvatiṣṭhate
51//
ayathārthasya bodhasya notpattāvasti kāraṇam /
doṣāścenna hi doṣāṇāṃ kāryaśaktivighātitā
52//
bhasmakādiṣu kāryasya vighātādeva doṣatā /
agnerhi rasaniṣpattiḥ kāryaṃ jaṭharavartinaḥ
vidyamānavasturūpagrahaṇe pratibandhṛtā /
doṣāṇāmupapanneti bhrāntiragrahabandhanā53
viṣayāvyabhicāritvaṃ sādhayituṃ sarvasaṃvidāmeṣā /
niramīyata nītividā śālikanāthena nayavīthī
miśraśālikanāthena nayavīthītisaṃjñitam /
kṛtaṃ lokahitārthāya prabhākaramataṃ yathā
Original text: Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0