प्रकरणपञ्चिका (टीका सहित) · अध्याय 4

अथ नयवीथी नाम तृतीयं प्रकरणम् ।
प्रकरणार्थप्रतिज्ञा---
यथार्थं37 सर्वमेवेह विज्ञानमिति सिद्धये ।
प्रभाकरगुरोर्भावः समीचीनः प्रकाश्यते

तत्र पूर्वपक्षः---
तत्र तावदिदं केचिदूचिरे चारुचेतसः ।
भ्रमसन्देहविज्ञाने अयथार्थे उभे इति

इदं रजतमित्येषा य शुक्तिशकले मतिः ।
सा चेद्यथार्था भ्रान्तित्वं तदा तस्यास्तु कीदृशम्

यथावस्थितवस्त्वाभमपि ज्ञानं यदा भ्रमः ।
प्रमाणेषु तदाऽपन्ना सर्वेषुर् भमरूपता

विवेकाग्रहणं भ्रान्तिरिति चेन्नैतदीदृशम् ।
सुषुप्ते ऽपि भ्रमापत्तेः सर्वभेदापरिग्रहात्

भूदाग्रहे गृहीते च यदि स्याद् भ्रमरूपता ।
दूरात् सामान्यमात्रस्य दर्शनं स्यात् भ्रमस्तदा

यथार्थदर्शनत्वे च बाधको ऽपि न युज्यते ।
अज्ञातभेदग्रहणैर्न बाधकमतिर्भवेत्

यथार्थतापि चैतस्याः कथमित्यपि चिन्त्यताम् ।
एषा हि रजतत्वेन शुक्तिकामध्यवस्यति

रजतत्वं न शुक्तेश्च रजतस्य न शुक्तिता ।
तयोरन्योन्यभिन्नत्वं प्रत्यक्षेणावधारितम्

अथेयं रजतत्वेन न शुक्तिमवलम्बते ।
सामानाधिकरण्येन प्रतिपत्तिर्विरुध्यते

रूप्यार्थिनः प्रवृत्तिश्च शुक्तौ स्यान्निर्निबन्धना ।
अग्रहो ऽपि न भेदस्य प्रवृत्तौ कारणं यतः

रजतप्रतिपत्तिश्च नेयमन्धस्य जायते ।
तेनेयमिन्द्रियाधीना संयुक्ते चेन्द्रियं धियम्

समर्थमुत्पादयितुं शुक्तिसंयोगि चेन्द्रियम् ।
तेन सैवेन्द्रियेणेह रजतत्वेन गृह्यते

स्यान्मतं शुक्तिकामात्रमिन्र्दियेणावसीयते ।
तदेव सदृशत्वेन रजतस्मृतिकारणम्

सदृशप्रत्ययेनेह संस्कारोद्बोधहेतुना ।
तदित्युल्लेखरहिता रजते भवति स्मृतिः

स्मृतावस्यां मनोदोषात् तदित्यंशो ऽवखण्डितः ।
तेनेन्र्दियानुकारित्वमन्यथासिद्धमित्यसत्

अनुभूते ऽपि विषये तत्परामर्शवर्जितम् ।
न बोधं स्मृतिमिच्छन्ति धारावाहिकबोधवत्

अपरोक्षपुरोवर्तिसामानाधिकरण्यतः ।
नेयं स्मृतिः, किन्तु शुक्तौ भ्रान्तो ऽयं रजतग्रहः

स्मृत्युद्बोधनिमित्तं च स्वप्ने किञ्चिन्न विद्यते ।
पीतशङ्खावबोधे च द्विचन्द्रग्रहणे तथा

दिङ्मोहालातचक्रादिभ्रान्तयश्च कथं पुनः ।
स्मृतित्वाश्रयणेनैता वर्णनीया यथार्थतः

तेनेन्द्रियादिदोषेण जायन्ते भ्रान्तिबुद्धयः ।
बुध्यमाना वस्तुरूपमन्यथास्थितमन्यथा

स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सन्देहो यो ऽपि जायते ।
अभावात्तदृशो ऽर्थस्य स यथार्थः कथं भवेत्?

38 ॥
सिद्धान्तः---
अत्र ब्रूमो--य एवार्थो यस्यां संविदि भासते ।
वेद्यः स एव नान्यद्धि 39विद्याद्वेद्यस्य लक्षणम्

इदं रजतमित्यत्र रजतञ्चावभासते ।
तदेव तेन वेद्यं स्यान्न तु शुक्तिरवेदनात्

तेनान्यस्यान्यथाभानं प्रतीत्यैव पराहतम् ।
परस्मिन् भासमाने हि न परं भासते यतः

नन्वेवं रजताभासः कथमेष 40घटिष्यति ।
उच्यते शुक्तिशकलं गृहीतं भेदवर्जितम्

शुक्तिकाया विशेषा ये रजताद् भेदहेतवः ।
ते न ज्ञाता अभिभवाद् ज्ञाता सामान्यरूपता

अनन्तरञ्च रजते स्मृतिर्जाता तथापि च ।
मनोदोषात् 41तदित्यंशपरामर्शविवर्जितम्

रजतं विषयीकृत्य नैव शुक्तेर्विवेचितम् ।
स्मृत्यातो रजताभास उपपन्नो भविष्यति

धारावाहिकवन्नेयं स्मृतिरित्युदितञ्च यत् ।
उच्यते ऽनन्यगतितः स्मृतिरत्रावगम्तये

न ह्यसन्निहितं तावत् प्रत्यक्षं रजतं भवेत् ।
लिङ्गाद्यभावाच्चान्यस्य प्रमाणस्य न गोचरः

परिशेषात् स्मृतिरिति निश्चयो जायते ततः ।
तस्याः कारणसद्भावात्, धारावाहिकधीषु तु

प्रत्युत्पन्नेन्द्रियग्रामसामग्रीग्रहकारणम् ।
ग्रहणस्मरणे चेमे विवेकानवभासिनी

सम्यग्रजतबोधात्तु भिन्ने यद्यपि तत्त्वतः ।
तथापि भिन्ने नाभातो भेदाग्रहसमत्वतः

सम्यग्रजतबोधश्च समक्षैकार्थगोचरः ।
ततो भिन्ने अबुध्वा तु स्मरणग्रहणे इमे

समानेनैव रूपेण केवलं मन्यते जनः ।
अपरोक्षार्थबोधेन समानार्थग्रहेण च

अवैलक्षण्यसंवित्तिरिति तावत् समर्थितम् ।
व्यवहारो ऽपि तत्तुल्यस्तत एव प्रवर्तते

समत्वेन च संवित्तेर्भेदस्याग्रहणेन च ।
मिथ्याभावो ऽपि तत्तुल्यव्यवहारप्रवर्तनात्

रजतव्यवहारांशे विसंवादयतो नरान् ।
बाधकप्रत्ययस्यापि बान्धकत्वमतो मतम्

(42)
प्रसज्यमानरजतव्यवहारनिवारणात्

सन्निहितरजतशकले रजतमतिर्भवति यादृशी सत्या ।
भेदानध्यवसायादियमपि तादृक् परिस्फुरति

साधारणं हि रूपं तस्या अस्याश्च विद्यते तेन ।
तन्मात्रप्रतिभानात् समानतामेव मन्यन्ते

तत्तुल्यव्यवहारः43 प्रवृत्तिरपि युज्यते चातः ।
तद्विनिवारणकरणाद्बाधकता बाधकस्यापि

एवं स्वप्ने ऽपि वस्तूनि स्मर्यमाणानि सन्त्यपि ।
अनुभूतांशमोषेण भासन्ते गृह्यमाणवत्

ग्रहणस्य विशेषो हि गृहीतग्रहणं स्मृतिः ।
सा गृहीतांशमोषेण गृहीतिरिव44 तिष्ठति

संस्कारोद्बोधहेतुश्च तत्रादृष्टं प्रकल्प्यते ।
विपरीतख्यातिपक्षे ऽप्येषा तुल्या हि कल्पना

अदृष्टस्य च हेतुत्वाज्जाग्रतस्तादृशी न धीः ।
अवस्थापि ह्यदृष्टस्य सामग्रीफलसम्भवे

पीतशङ्खावबोधे च पित्तस्येन्र्दियवर्तिनः ।
पीतिमा गृह्यते द्रव्यरहितो ऽप्स्विव तिग्मता

शङ्खस्येन्द्रियदोषेण शुक्लिमा च न गृह्यते ।
केवलं द्रव्यमात्रन्तु प्रथते रूपवर्जितम्

गुणे द्रव्यव्यपेक्ष45 च द्रव्ये च गुणकाङ्क्षिणि ।
भासमाने तयोर्बुद्धिरसम्बन्धं न बुध्यते

सत्यपीतावभासेन समे भातो मती इमे ।
व्यवहारो ऽपि तत्तुल्यः, एवमत्रापि युज्यते

यत्तु नेत्रगतस्यापि कज्जलस्य न कालिमा ।
गृह्यते कारणं तत्र तेनेन्द्रियनिरोधनम्

अतसीपुष्पसंकाशं यत् तावन्नेत्रमण्डलम् ।
तत्रस्थमञ्जनं यत्तत् तेजोवृत्तिनिरोधकम्

मण्डलान्तरसंस्थन्तु यन्नाम नयने ऽञ्जनम् ।
तस्यानार्जवदोषेण नीलिमा नावगम्यते

इन्द्रियोपरिभागे ऽपि लिप्तेन स्वच्छभावतः ।
पित्तेन नायनं तेजः काचेनेव न रुद्ध्यते

प्रसरन्नायनं तेजो ग्राहकं 46नानिन्द्रियस्थितम् ।
पित्तस्याग्रहणं सौक्ष्म्यात् प्रभायामिव तेजसः

मधुरे तिक्तधीरेवं व्याख्याता पित्तवर्जिनः ।
तैक्त्यस्य रसहीनस्य गुडस्य च परिग्रहात्

तथा द्विचन्द्रबोधे ऽपि भिन्नं द्वेधैन्द्रियं महः ।
भिन्ने जनयति प्रख्ये एकस्मिन्नेव शीतगौ

सम्वित्ती ते न भिद्येते तद्द्वित्वे सति मन्यते ।
भिन्नार्थबुद्धितुल्यत्वमत्रापि खलु पूर्ववत्

स्मरतो ऽप्येकतां तेन भ्रमो ऽयमुपपद्यते ।
न हि स्मृतिप्रमोषेण सर्वत्रैव भ्रमो मतः

दिङ्मोहे ऽदृष्टसामर्थ्याद् दिक्स्वरूपानवग्रहात् ।
दिगन्तरस्वरूपस्य स्मरणाच्च भ्रमो मतः

अलातचक्रे ऽलातस्य भ्रमतः सर्वतो 47द्रुतम् ।
निरन्तरं धियो जाताश्चक्रबुद्धिसमा मताः

कालभेदस्तु शीघ्रत्वाद्धियां तासां न लक्ष्यते ।
चक्रधीव्यवहारश्च तेनास्मिन्नपि युज्यते

48॥
अनेनैव प्रकारेण सर्वभ्रान्तिषु पण्डितैः ।
ऊहनीया हेतुभेदा यथार्थज्ञानसिद्धये

स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सन्देहे ऽपि यदा द्वयम् ।
स्मर्यते ऽन्योन्यनिर्मुक्तं तदार्थविरहः कुतः?

यदि चार्थं परित्यज्य काचिद्बुद्धिः प्रवर्तते ।
व्यभिचारवती स्वार्थे कथं विश्वासकारणम्?

नन्वत्राप्यरजतधीतुल्यताशङ्कया समः ।
अविश्वासस्तत्र दोषविरहाच्चेद् विनिर्णयः

सममेतद् विपरीतख्यातिपक्षे ऽपि दृश्यते ।
अहो बत महानेष प्रमादो धीमतामपि

ज्ञानस्य व्यभिचारे हि विश्वासः किंनिबन्धनः? ।
ज्ञानस्य व्यभिचारे ऽपि ज्ञातं यत् सत्यमेव तत्

अज्ञानमपि किन्त्वस्ति रूपभेदनिबन्धनम् ।
जिज्ञासा जायते येयं साप्यन्येन निवर्तते

यत्नेनान्विष्यमाणे ऽपि रूपं तच्चेन्न दृश्यते ।
तदा पूर्वैव संवित्तिस्त49 त्त्वेनाप्यपदिश्यते

50॥
अयथार्थत्वपक्षे च ज्ञानं साकारमापतेत् ।
आकारो भासते यो हि ज्ञान एवावतिष्ठते

51॥
अयथार्थस्य बोधस्य नोत्पत्तावस्ति कारणम् ।
दोषाश्चेन्न हि दोषाणां कार्यशक्तिविघातिता

52॥
भस्मकादिषु कार्यस्य विघातादेव दोषता ।
अग्नेर्हि रसनिष्पत्तिः कार्यं जठरवर्तिनः

विद्यमानवस्तुरूपग्रहणे प्रतिबन्धृता ।
दोषाणामुपपन्नेति भ्रान्तिरग्रहबन्धना53

विषयाव्यभिचारित्वं साधयितुं सर्वसंविदामेषा ।
निरमीयत नीतिविदा शालिकनाथेन नयवीथी

मिश्रशालिकनाथेन नयवीथीतिसंज्ञितम् ।
कृतं लोकहितार्थाय प्रभाकरमतं यथा