પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

અથ નયવીથી નામ તૃતીયં પ્રકરણમ્ ।
પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા---
યથાર્થં37 સર્વમેવેહ વિજ્ઞાનમિતિ સિદ્ધયે ।
પ્રભાકરગુરોર્ભાવઃ સમીચીનઃ પ્રકાશ્યતે

તત્ર પૂર્વપક્ષઃ---
તત્ર તાવદિદં કેચિદૂચિરે ચારુચેતસઃ ।
ભ્રમસન્દેહવિજ્ઞાને અયથાર્થે ઉભે ઇતિ

ઇદં રજતમિત્યેષા ય શુક્તિશકલે મતિઃ ।
સા ચેદ્યથાર્થા ભ્રાન્તિત્વં તદા તસ્યાસ્તુ કીદૃશમ્

યથાવસ્થિતવસ્ત્વાભમપિ જ્ઞાનં યદા ભ્રમઃ ।
પ્રમાણેષુ તદાઽપન્ના સર્વેષુર્ ભમરૂપતા

વિવેકાગ્રહણં ભ્રાન્તિરિતિ ચેન્નૈતદીદૃશમ્ ।
સુષુપ્તે ઽપિ ભ્રમાપત્તેઃ સર્વભેદાપરિગ્રહાત્

ભૂદાગ્રહે ગૃહીતે ચ યદિ સ્યાદ્ ભ્રમરૂપતા ।
દૂરાત્ સામાન્યમાત્રસ્ય દર્શનં સ્યાત્ ભ્રમસ્તદા

યથાર્થદર્શનત્વે ચ બાધકો ઽપિ ન યુજ્યતે ।
અજ્ઞાતભેદગ્રહણૈર્ન બાધકમતિર્ભવેત્

યથાર્થતાપિ ચૈતસ્યાઃ કથમિત્યપિ ચિન્ત્યતામ્ ।
એષા હિ રજતત્વેન શુક્તિકામધ્યવસ્યતિ

રજતત્વં ન શુક્તેશ્ચ રજતસ્ય ન શુક્તિતા ।
તયોરન્યોન્યભિન્નત્વં પ્રત્યક્ષેણાવધારિતમ્

અથેયં રજતત્વેન ન શુક્તિમવલમ્બતે ।
સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતિપત્તિર્વિરુધ્યતે

રૂપ્યાર્થિનઃ પ્રવૃત્તિશ્ચ શુક્તૌ સ્યાન્નિર્નિબન્ધના ।
અગ્રહો ઽપિ ન ભેદસ્ય પ્રવૃત્તૌ કારણં યતઃ

રજતપ્રતિપત્તિશ્ચ નેયમન્ધસ્ય જાયતે ।
તેનેયમિન્દ્રિયાધીના સંયુક્તે ચેન્દ્રિયં ધિયમ્

સમર્થમુત્પાદયિતું શુક્તિસંયોગિ ચેન્દ્રિયમ્ ।
તેન સૈવેન્દ્રિયેણેહ રજતત્વેન ગૃહ્યતે

સ્યાન્મતં શુક્તિકામાત્રમિન્ર્દિયેણાવસીયતે ।
તદેવ સદૃશત્વેન રજતસ્મૃતિકારણમ્

સદૃશપ્રત્યયેનેહ સંસ્કારોદ્બોધહેતુના ।
તદિત્યુલ્લેખરહિતા રજતે ભવતિ સ્મૃતિઃ

સ્મૃતાવસ્યાં મનોદોષાત્ તદિત્યંશો ઽવખણ્ડિતઃ ।
તેનેન્ર્દિયાનુકારિત્વમન્યથાસિદ્ધમિત્યસત્

અનુભૂતે ઽપિ વિષયે તત્પરામર્શવર્જિતમ્ ।
ન બોધં સ્મૃતિમિચ્છન્તિ ધારાવાહિકબોધવત્

અપરોક્ષપુરોવર્તિસામાનાધિકરણ્યતઃ ।
નેયં સ્મૃતિઃ, કિન્તુ શુક્તૌ ભ્રાન્તો ઽયં રજતગ્રહઃ

સ્મૃત્યુદ્બોધનિમિત્તં ચ સ્વપ્ને કિઞ્ચિન્ન વિદ્યતે ।
પીતશઙ્ખાવબોધે ચ દ્વિચન્દ્રગ્રહણે તથા

દિઙ્મોહાલાતચક્રાદિભ્રાન્તયશ્ચ કથં પુનઃ ।
સ્મૃતિત્વાશ્રયણેનૈતા વર્ણનીયા યથાર્થતઃ

તેનેન્દ્રિયાદિદોષેણ જાયન્તે ભ્રાન્તિબુદ્ધયઃ ।
બુધ્યમાના વસ્તુરૂપમન્યથાસ્થિતમન્યથા

સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ સન્દેહો યો ઽપિ જાયતે ।
અભાવાત્તદૃશો ઽર્થસ્ય સ યથાર્થઃ કથં ભવેત્?

38 ॥
સિદ્ધાન્તઃ---
અત્ર બ્રૂમો--ય એવાર્થો યસ્યાં સંવિદિ ભાસતે ।
વેદ્યઃ સ એવ નાન્યદ્ધિ 39વિદ્યાદ્વેદ્યસ્ય લક્ષણમ્

ઇદં રજતમિત્યત્ર રજતઞ્ચાવભાસતે ।
તદેવ તેન વેદ્યં સ્યાન્ન તુ શુક્તિરવેદનાત્

તેનાન્યસ્યાન્યથાભાનં પ્રતીત્યૈવ પરાહતમ્ ।
પરસ્મિન્ ભાસમાને હિ ન પરં ભાસતે યતઃ

નન્વેવં રજતાભાસઃ કથમેષ 40ઘટિષ્યતિ ।
ઉચ્યતે શુક્તિશકલં ગૃહીતં ભેદવર્જિતમ્

શુક્તિકાયા વિશેષા યે રજતાદ્ ભેદહેતવઃ ।
તે ન જ્ઞાતા અભિભવાદ્ જ્ઞાતા સામાન્યરૂપતા

અનન્તરઞ્ચ રજતે સ્મૃતિર્જાતા તથાપિ ચ ।
મનોદોષાત્ 41તદિત્યંશપરામર્શવિવર્જિતમ્

રજતં વિષયીકૃત્ય નૈવ શુક્તેર્વિવેચિતમ્ ।
સ્મૃત્યાતો રજતાભાસ ઉપપન્નો ભવિષ્યતિ

ધારાવાહિકવન્નેયં સ્મૃતિરિત્યુદિતઞ્ચ યત્ ।
ઉચ્યતે ઽનન્યગતિતઃ સ્મૃતિરત્રાવગમ્તયે

ન હ્યસન્નિહિતં તાવત્ પ્રત્યક્ષં રજતં ભવેત્ ।
લિઙ્ગાદ્યભાવાચ્ચાન્યસ્ય પ્રમાણસ્ય ન ગોચરઃ

પરિશેષાત્ સ્મૃતિરિતિ નિશ્ચયો જાયતે તતઃ ।
તસ્યાઃ કારણસદ્ભાવાત્, ધારાવાહિકધીષુ તુ

પ્રત્યુત્પન્નેન્દ્રિયગ્રામસામગ્રીગ્રહકારણમ્ ।
ગ્રહણસ્મરણે ચેમે વિવેકાનવભાસિની

સમ્યગ્રજતબોધાત્તુ ભિન્ને યદ્યપિ તત્ત્વતઃ ।
તથાપિ ભિન્ને નાભાતો ભેદાગ્રહસમત્વતઃ

સમ્યગ્રજતબોધશ્ચ સમક્ષૈકાર્થગોચરઃ ।
તતો ભિન્ને અબુધ્વા તુ સ્મરણગ્રહણે ઇમે

સમાનેનૈવ રૂપેણ કેવલં મન્યતે જનઃ ।
અપરોક્ષાર્થબોધેન સમાનાર્થગ્રહેણ ચ

અવૈલક્ષણ્યસંવિત્તિરિતિ તાવત્ સમર્થિતમ્ ।
વ્યવહારો ઽપિ તત્તુલ્યસ્તત એવ પ્રવર્તતે

સમત્વેન ચ સંવિત્તેર્ભેદસ્યાગ્રહણેન ચ ।
મિથ્યાભાવો ઽપિ તત્તુલ્યવ્યવહારપ્રવર્તનાત્

રજતવ્યવહારાંશે વિસંવાદયતો નરાન્ ।
બાધકપ્રત્યયસ્યાપિ બાન્ધકત્વમતો મતમ્

(42)
પ્રસજ્યમાનરજતવ્યવહારનિવારણાત્

સન્નિહિતરજતશકલે રજતમતિર્ભવતિ યાદૃશી સત્યા ।
ભેદાનધ્યવસાયાદિયમપિ તાદૃક્ પરિસ્ફુરતિ

સાધારણં હિ રૂપં તસ્યા અસ્યાશ્ચ વિદ્યતે તેન ।
તન્માત્રપ્રતિભાનાત્ સમાનતામેવ મન્યન્તે

તત્તુલ્યવ્યવહારઃ43 પ્રવૃત્તિરપિ યુજ્યતે ચાતઃ ।
તદ્વિનિવારણકરણાદ્બાધકતા બાધકસ્યાપિ

એવં સ્વપ્ને ઽપિ વસ્તૂનિ સ્મર્યમાણાનિ સન્ત્યપિ ।
અનુભૂતાંશમોષેણ ભાસન્તે ગૃહ્યમાણવત્

ગ્રહણસ્ય વિશેષો હિ ગૃહીતગ્રહણં સ્મૃતિઃ ।
સા ગૃહીતાંશમોષેણ ગૃહીતિરિવ44 તિષ્ઠતિ

સંસ્કારોદ્બોધહેતુશ્ચ તત્રાદૃષ્ટં પ્રકલ્પ્યતે ।
વિપરીતખ્યાતિપક્ષે ઽપ્યેષા તુલ્યા હિ કલ્પના

અદૃષ્ટસ્ય ચ હેતુત્વાજ્જાગ્રતસ્તાદૃશી ન ધીઃ ।
અવસ્થાપિ હ્યદૃષ્ટસ્ય સામગ્રીફલસમ્ભવે

પીતશઙ્ખાવબોધે ચ પિત્તસ્યેન્ર્દિયવર્તિનઃ ।
પીતિમા ગૃહ્યતે દ્રવ્યરહિતો ઽપ્સ્વિવ તિગ્મતા

શઙ્ખસ્યેન્દ્રિયદોષેણ શુક્લિમા ચ ન ગૃહ્યતે ।
કેવલં દ્રવ્યમાત્રન્તુ પ્રથતે રૂપવર્જિતમ્

ગુણે દ્રવ્યવ્યપેક્ષ45 ચ દ્રવ્યે ચ ગુણકાઙ્ક્ષિણિ ।
ભાસમાને તયોર્બુદ્ધિરસમ્બન્ધં ન બુધ્યતે

સત્યપીતાવભાસેન સમે ભાતો મતી ઇમે ।
વ્યવહારો ઽપિ તત્તુલ્યઃ, એવમત્રાપિ યુજ્યતે

યત્તુ નેત્રગતસ્યાપિ કજ્જલસ્ય ન કાલિમા ।
ગૃહ્યતે કારણં તત્ર તેનેન્દ્રિયનિરોધનમ્

અતસીપુષ્પસંકાશં યત્ તાવન્નેત્રમણ્ડલમ્ ।
તત્રસ્થમઞ્જનં યત્તત્ તેજોવૃત્તિનિરોધકમ્

મણ્ડલાન્તરસંસ્થન્તુ યન્નામ નયને ઽઞ્જનમ્ ।
તસ્યાનાર્જવદોષેણ નીલિમા નાવગમ્યતે

ઇન્દ્રિયોપરિભાગે ઽપિ લિપ્તેન સ્વચ્છભાવતઃ ।
પિત્તેન નાયનં તેજઃ કાચેનેવ ન રુદ્ધ્યતે

પ્રસરન્નાયનં તેજો ગ્રાહકં 46નાનિન્દ્રિયસ્થિતમ્ ।
પિત્તસ્યાગ્રહણં સૌક્ષ્મ્યાત્ પ્રભાયામિવ તેજસઃ

મધુરે તિક્તધીરેવં વ્યાખ્યાતા પિત્તવર્જિનઃ ।
તૈક્ત્યસ્ય રસહીનસ્ય ગુડસ્ય ચ પરિગ્રહાત્

તથા દ્વિચન્દ્રબોધે ઽપિ ભિન્નં દ્વેધૈન્દ્રિયં મહઃ ।
ભિન્ને જનયતિ પ્રખ્યે એકસ્મિન્નેવ શીતગૌ

સમ્વિત્તી તે ન ભિદ્યેતે તદ્દ્વિત્વે સતિ મન્યતે ।
ભિન્નાર્થબુદ્ધિતુલ્યત્વમત્રાપિ ખલુ પૂર્વવત્

સ્મરતો ઽપ્યેકતાં તેન ભ્રમો ઽયમુપપદ્યતે ।
ન હિ સ્મૃતિપ્રમોષેણ સર્વત્રૈવ ભ્રમો મતઃ

દિઙ્મોહે ઽદૃષ્ટસામર્થ્યાદ્ દિક્સ્વરૂપાનવગ્રહાત્ ।
દિગન્તરસ્વરૂપસ્ય સ્મરણાચ્ચ ભ્રમો મતઃ

અલાતચક્રે ઽલાતસ્ય ભ્રમતઃ સર્વતો 47દ્રુતમ્ ।
નિરન્તરં ધિયો જાતાશ્ચક્રબુદ્ધિસમા મતાઃ

કાલભેદસ્તુ શીઘ્રત્વાદ્ધિયાં તાસાં ન લક્ષ્યતે ।
ચક્રધીવ્યવહારશ્ચ તેનાસ્મિન્નપિ યુજ્યતે

48॥
અનેનૈવ પ્રકારેણ સર્વભ્રાન્તિષુ પણ્ડિતૈઃ ।
ઊહનીયા હેતુભેદા યથાર્થજ્ઞાનસિદ્ધયે

સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ સન્દેહે ઽપિ યદા દ્વયમ્ ।
સ્મર્યતે ઽન્યોન્યનિર્મુક્તં તદાર્થવિરહઃ કુતઃ?

યદિ ચાર્થં પરિત્યજ્ય કાચિદ્બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ।
વ્યભિચારવતી સ્વાર્થે કથં વિશ્વાસકારણમ્?

નન્વત્રાપ્યરજતધીતુલ્યતાશઙ્કયા સમઃ ।
અવિશ્વાસસ્તત્ર દોષવિરહાચ્ચેદ્ વિનિર્ણયઃ

સમમેતદ્ વિપરીતખ્યાતિપક્ષે ઽપિ દૃશ્યતે ।
અહો બત મહાનેષ પ્રમાદો ધીમતામપિ

જ્ઞાનસ્ય વ્યભિચારે હિ વિશ્વાસઃ કિંનિબન્ધનઃ? ।
જ્ઞાનસ્ય વ્યભિચારે ઽપિ જ્ઞાતં યત્ સત્યમેવ તત્

અજ્ઞાનમપિ કિન્ત્વસ્તિ રૂપભેદનિબન્ધનમ્ ।
જિજ્ઞાસા જાયતે યેયં સાપ્યન્યેન નિવર્તતે

યત્નેનાન્વિષ્યમાણે ઽપિ રૂપં તચ્ચેન્ન દૃશ્યતે ।
તદા પૂર્વૈવ સંવિત્તિસ્ત49 ત્ત્વેનાપ્યપદિશ્યતે

50॥
અયથાર્થત્વપક્ષે ચ જ્ઞાનં સાકારમાપતેત્ ।
આકારો ભાસતે યો હિ જ્ઞાન એવાવતિષ્ઠતે

51॥
અયથાર્થસ્ય બોધસ્ય નોત્પત્તાવસ્તિ કારણમ્ ।
દોષાશ્ચેન્ન હિ દોષાણાં કાર્યશક્તિવિઘાતિતા

52॥
ભસ્મકાદિષુ કાર્યસ્ય વિઘાતાદેવ દોષતા ।
અગ્નેર્હિ રસનિષ્પત્તિઃ કાર્યં જઠરવર્તિનઃ

વિદ્યમાનવસ્તુરૂપગ્રહણે પ્રતિબન્ધૃતા ।
દોષાણામુપપન્નેતિ ભ્રાન્તિરગ્રહબન્ધના53

વિષયાવ્યભિચારિત્વં સાધયિતું સર્વસંવિદામેષા ।
નિરમીયત નીતિવિદા શાલિકનાથેન નયવીથી

મિશ્રશાલિકનાથેન નયવીથીતિસંજ્ઞિતમ્ ।
કૃતં લોકહિતાર્થાય પ્રભાકરમતં યથા