Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi (with commentary) · Chapter 24

iti mahāmahopādhyāyaśrīmacchālikanāthamiśrapraṇītāyāṃ prakaraṇapañcikāyāmaṅgapārāyaṇe ārādupakārakāṅganirūpaṇaparo nāma dvitīyaḥ paricchedassamāptaḥ //
athātideśapārāyaṇaṃ nāma caturdaśaṃ prakaraṇam //
prakaraṇārthapratijñā /
1vikṛtau ye padārthānāmatideśaṃ na manvate /
2prakārasyopadeśañca teṣāmuttaramucyate

svasiddhāntasyopanyāsaḥ /
prākṛtenopakāreṇa padārthaiścaiva vaikṛtaiḥ /
prayogavidhinā svena vidhiranvita ucyate

yadyadākāṅkṣitaṃ yogyaṃ sannidhānaṃ prapadyate /
tenānvito hi vidhyarthassvaśabdenaiva varṇyate3

sādhyabhūtaśca vidhyartha upakāramapekṣate /
4vākyādibhiḥ5 prākṛtaśca sa yogyassannidhāpyate

anyathānavagamyatvādyadyapyaṅgapurassaraḥ /
upakāraḥ prākṛto 'sau vikṛtau sannidhāpyate

tathāpyapekṣitatvena prakāraṃ prabhamaṃ vidhiḥ /
svīkaroti padārthāṃstu pratītānapyupekṣate

paścāttu tairapi punarupakāraprasiddhaye /
apekṣitaistadvaśena proptairanvayamṛcchati

guṇapradhānabhāvena sarvatraivānvayo mataḥ /
6pradhānañca vidhirdharmā guṇāstaṃ prati sammatāḥ

anvitasyābhidhānañca na 7śabdopasthitaiḥ param /
darśanātpitṛyajñādau kalpyenāpyadhikāriṇā

sambandhinā na sarveṇa sahasaivānvitābhidhā /
sambandhināṃ sannidhānakrameṇa tu yathāyatham

prakṛti-vikṛtyorviśeṣopanyāsaḥ /
8prakṛtau tu svaśabdatvātpadārthānāṃ puro 'nvayaḥ /
upakārasya kalpyasya paścāditi paraṃ bhidā

atideśalakṣaṇam vyutkrameṇopakāreṇa padārthaiścaiva vaikṛtaiḥ /
prākṛtairvidhiranveti so 'tideśaśca sammataḥ

yasya deśe vidhiryasmiṃstato 'nyatrāpi tadgatiḥ /
atideśaḥ prakārasya dharmāṇāñcaiva yujyate

anyatratyo yathānyatra prakāro 'nvayamṛcchati /
tathā dharma 9apīṣyante teṣāmapyatideśyatā

ekadeśimatena daśamādyavirodhaśaṅkā /
nanveyaṃ daśamādyena virodhaste prasajyate /
naivaṃ kāryānapekṣo 'sāvatideśo nivāritaḥ

tadvadbhāvena sambandho dharmāṇāmeva cedbhavet /
anapekṣyaprakāratvāttadā10 bodho na sidhyati

tannirāsaḥ /
prakṛtau hi padārthānāṃ sambandhe 'vagate yathā /
dvāraṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā sambandhārthaṃ prakalpyate

kāryānapekṣasambandhe tathaivāvagate sati /
dvāraṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā kalpyaṃ syādvikṛtāvapi

tato na ghaṭate bādhaḥ kāryalopanibandhanaḥ /
dṛṣṭābhāve 'pyadṛṣṭasya dvārasya khalu sambhavāt

kāryāpekṣā yadā dharmā vikṛtau yānti saṅgatim /
tadā kāryāvalopena teṣāṃ bādhaḥ prasiddhyati

prāpnuvantīti hi kāryeṇa dharmā dvārasamanvitāḥ /
prāpnuvantīti na dvārakalpanāvasarastadā

kāryānapekṣasambandho dharmāṇāmucyate yadi /
daśamādyavirodhassyāttadānīṃ na ca tattathā

11//
tadvadbhāvena kiṃ dharmāḥ prakāro vāpi gṛhyate /
ityeṣā daśamādye hi cintā bādhaprasiddhaye

svamatena daśamādyavirodhopanyāsaḥ /
11pūrvapakṣī ca tatrā'ha padārthānāṃ parigraham /
nopakāre hi dharmebhyo vinā śakyaṃ rirūpaṇam

yadyapyākāṅkṣati vidhiḥ prakāraṃ prathamaṃ svayam /
tathāpi tasya prakṛtāvapi naiva svarūpataḥ

parijñānaṃ kintu yathāśrutairdharmaistathaiva hi /
tasmātpadārthapūrvaiva sadā tasya nirūpaṇā

ataḥ pūrvapratītatvātpadārthaireva vaikṛtaḥ /
vidhissambandhamāpnoti tāngṛhītvā tu sa svayam

upakāraṃ prākṛte dvāre 'lupte bādhantu nār'hati

svamatena daśamādyasiddhāntavarṇanam /
12rāddhāntī tu vadatyevaṃ satyaṃ dharmāḥ purassarāḥ /
tathā /
dyapi te na gṛhyante tadānīmanapekṣaṇāt

prakāraṃ hi punassādhyarūpo vidhirapekṣate13 /
napadārthaniti hi 14tātpratītānapyupekṣate

prakāreṇaiva sambandhaṃ prathamaṃ pratipadyate /
prakārakalpitaiḥ paścātpadārthairiti darśitam

anyadharmāṇāmanyadharmatvaśaṅkā-nirāsau /
dharmāṇāmanyadīyānāṃ kathamanyatra saṅgamaḥ /
iti cedupakāre 'pi tulyametadathocyate

nopakārasya sambandha iti hāsyamidaṃ vacaḥ /
yadyasau nānyadīyassyātkathaṃ tarhyatidiśyate

anyatra hyanyadīyasya dehaśo 'tideśa ucyate /
tadvadbhāvena tatprāpau virodhaścenna vidyate

tadvadbhāvopattyarthaṃ padārtheṣvapi tatsamam /
pratipattivirodho 'yamanyadīyānyasaṅgame

mukhāntareṇa15 sambandhe sa ca nāsti kathañcana /
bhāṭṭamate 'nupapattyupanyāsaḥ /
ye tu necchanti dharmāṇāṃ sambandhaṃ vaikṛtaissaha

apūrve prākṛtāṅgānāṃ16 granthasteṣāṃ virudhyate /
saptamā-ṣṭamayosteṣāṃ15 prakāraprāpticintanam

na yuktaṃ tatra cintā hi ṣaṭke 'sminkāryabandhanā /
niyogo 'pyatha kāryañcettadarthamapi cintyate

caturthādhyāyacintāpi16 ṣaṭke 'sminnāpatettathā /
svamatenopapattipradarśanam /
kāryato hyupadeśārthadvidhyarthādyapratīyate

17//
yathā tasyopadiṣṭatvaṃ tathā'kṣepaṇa /
vakṣyate /
tena vidhyarthamutsṛtya kāryamanyatsamāśritam

dvārabhūtamiyaṃ cintā kāryaṣaṭke vidhīyate /
atideśaḥ padārthānāṃ tena ṣaṭke 'tra cintitaḥ

tasyaiva hetubhatassa upakāro 'pi darśitaḥ /
"ṣaḍbhirdīkṣayatī"tyatra prākṛtānāñca vaikṛtaiḥ

aṅgabhūtairanaṅgānāṃ bādhaścaivaṃ prasajyate /
pradhānabhāvabāhyatvādupakāraprasiddhaye

naiva prayuktimātreṇa kriyate prākṛtaṃ punaḥ /
tatra /
kāryātideśoyaṃ sammatastvaupadeśikaḥ

18//
upadeśaprameyeṇa vidhyarthenopakalpitaḥ /
prakṛtāvupakārasya yadapūrveṇa kalpanā

niyojyasya ca vṛddhānāmupadeśena sammatā /
svamatenopadeśaśabdārthopanyāsaḥ /
upadeśo hi /
nāmātra granthasandarbha ucyate

sa ca pramāṇaṃ vidhyarthe kāryarūpe 'vadhāritaḥ /
yor'thaḥ pratīyate yasmātsa paraṃ naupadeśikaḥ

vidhyarthassvapratītyatha yamākṣipati so 'pi ca /
aparyavasyanvidhyarthe yaṃ prakalpayituṃ kṣamaḥ

aupadeśikatā yuktā tasyāpyakṣarabodhyavat /
upakāraviśeṣañnaca vidhiḥ kalpayituṃ kṣamaḥ

na padārthaviśeṣantu vaikṛtaṃ prākṛto yathā /
upakāraviśeṣasya kalpanāyāṃ kṣamo 'pi yat

prakṛtereva gṛhṇāti lāghavaṃ tatra kāraṇam /
kḷpta-kalpyavirodhe hi laghuḥ klṝptaparigrahaḥ

asvavākya-nāma-liṅgaiśca kḷpto 'sau-sannidhāpyate /
padārthabhedaprāptistu nopakaraṃ vinā bhavet

prakṛti-vikṛtyorviśeṣakathanam /
tatprāpteḥ kāryatasteṣāṃ prakāraścopadeśataḥ /
prakṛtāvupakāraśca padārthaścopadeśataḥ

vikṛtau kāryato dharmāḥ prakāraścopadeśataḥ

svamatopanyāsaḥ /
upadiṣṭe 'pi caitasminnatideśapadābhidhā /
na vāryate 'sti tasyār'tho deśānyatvaṃ nijādvidheḥ

upadeśātideśayorbhinnaviṣayatvavādibhāṭṭamate doṣodbhāvanam /
upadiṣṭātidiṣṭatvaṃ na tvekasya viruddhyate /
nopadeśātideśau hi pramāṇa iti sammate

upadeśātideśau hi pramāṇe bhavato yadi /
svamate pūrvoktadoṣābhāvavarṇanam /
tadā virodho jāyeta na caivamiha sammatam

tenopadeśameyatvādupadiṣṭamitīṣyate /
anyasminnanyatobhāvādatideśo 'pi yujyate

svamatenopadeśadeśayorviṣayanirdeśaḥ /
upadeśa-kāryarūpapramāṇadvayasaṃśrayau /
ṣaṭkāvubhau nodeśamatideśañca saṃśritau

atideśāśrayatve hi bādhe tantre ca bhūyasī /
upadiṣṭārthaviṣayā cintā naivopapadyate

dvārakāryāśrayatve tu sarvāsāmupapannatā /
cintānāmiticinteha yuktā kāryasamāśrayā

upakāravat padārthānāmupadiṣṭatvaśaṅkā /
19nanvevamupadiṣṭatvaṃ padārthānāṃ prasajyate /
kāryavattairapi yate vidhyartho 'nvita ucyate

tannirāsaḥ /
ucyate śābdataivaṃ syānnopadeśaprameyatā /
pramāṇadvayabhedo 'yamupasthānanibandhanaḥ

upadeśopasthito yo vākyārthānvayamṛcchati /
sa aupadeśiko jñeyassa ca dvaidhamupasthitaḥ

granthainopasthitaścaiva vidhyarthopasthitastathā /
20yathopakāraḥ prakṛtau niyojyo vāśruto yathā

prakāropasthito yaśca dvedhā nāsāvupasthitaḥ /
tenaupadeśiko nāsau kevalaṃ kāryabandhanaḥ

pūrvanibandhanibandhanamapanetuṃ mohamīhamānena /
śālikanāthena kṛtaḥ kṛtināmānandado yatnaḥ