પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 24

ઇતિ મહામહોપાધ્યાયશ્રીમચ્છાલિકનાથમિશ્રપ્રણીતાયાં પ્રકરણપઞ્ચિકાયામઙ્ગપારાયણે આરાદુપકારકાઙ્ગનિરૂપણપરો નામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદસ્સમાપ્તઃ ॥
અથાતિદેશપારાયણં નામ ચતુર્દશં પ્રકરણમ્ ॥
પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા ।
1વિકૃતૌ યે પદાર્થાનામતિદેશં ન મન્વતે ।
2પ્રકારસ્યોપદેશઞ્ચ તેષામુત્તરમુચ્યતે

સ્વસિદ્ધાન્તસ્યોપન્યાસઃ ।
પ્રાકૃતેનોપકારેણ પદાર્થૈશ્ચૈવ વૈકૃતૈઃ ।
પ્રયોગવિધિના સ્વેન વિધિરન્વિત ઉચ્યતે

યદ્યદાકાઙ્ક્ષિતં યોગ્યં સન્નિધાનં પ્રપદ્યતે ।
તેનાન્વિતો હિ વિધ્યર્થસ્સ્વશબ્દેનૈવ વર્ણ્યતે3

સાધ્યભૂતશ્ચ વિધ્યર્થ ઉપકારમપેક્ષતે ।
4વાક્યાદિભિઃ5 પ્રાકૃતશ્ચ સ યોગ્યસ્સન્નિધાપ્યતે

અન્યથાનવગમ્યત્વાદ્યદ્યપ્યઙ્ગપુરસ્સરઃ ।
ઉપકારઃ પ્રાકૃતો ઽસૌ વિકૃતૌ સન્નિધાપ્યતે

તથાપ્યપેક્ષિતત્વેન પ્રકારં પ્રભમં વિધિઃ ।
સ્વીકરોતિ પદાર્થાંસ્તુ પ્રતીતાનપ્યુપેક્ષતે

પશ્ચાત્તુ તૈરપિ પુનરુપકારપ્રસિદ્ધયે ।
અપેક્ષિતૈસ્તદ્વશેન પ્રોપ્તૈરન્વયમૃચ્છતિ

ગુણપ્રધાનભાવેન સર્વત્રૈવાન્વયો મતઃ ।
6પ્રધાનઞ્ચ વિધિર્ધર્મા ગુણાસ્તં પ્રતિ સમ્મતાઃ

અન્વિતસ્યાભિધાનઞ્ચ ન 7શબ્દોપસ્થિતૈઃ પરમ્ ।
દર્શનાત્પિતૃયજ્ઞાદૌ કલ્પ્યેનાપ્યધિકારિણા

સમ્બન્ધિના ન સર્વેણ સહસૈવાન્વિતાભિધા ।
સમ્બન્ધિનાં સન્નિધાનક્રમેણ તુ યથાયથમ્

પ્રકૃતિ-વિકૃત્યોર્વિશેષોપન્યાસઃ ।
8પ્રકૃતૌ તુ સ્વશબ્દત્વાત્પદાર્થાનાં પુરો ઽન્વયઃ ।
ઉપકારસ્ય કલ્પ્યસ્ય પશ્ચાદિતિ પરં ભિદા

અતિદેશલક્ષણમ્ વ્યુત્ક્રમેણોપકારેણ પદાર્થૈશ્ચૈવ વૈકૃતૈઃ ।
પ્રાકૃતૈર્વિધિરન્વેતિ સો ઽતિદેશશ્ચ સમ્મતઃ

યસ્ય દેશે વિધિર્યસ્મિંસ્તતો ઽન્યત્રાપિ તદ્ગતિઃ ।
અતિદેશઃ પ્રકારસ્ય ધર્માણાઞ્ચૈવ યુજ્યતે

અન્યત્રત્યો યથાન્યત્ર પ્રકારો ઽન્વયમૃચ્છતિ ।
તથા ધર્મ 9અપીષ્યન્તે તેષામપ્યતિદેશ્યતા

એકદેશિમતેન દશમાદ્યવિરોધશઙ્કા ।
નન્વેયં દશમાદ્યેન વિરોધસ્તે પ્રસજ્યતે ।
નૈવં કાર્યાનપેક્ષો ઽસાવતિદેશો નિવારિતઃ

તદ્વદ્ભાવેન સમ્બન્ધો ધર્માણામેવ ચેદ્ભવેત્ ।
અનપેક્ષ્યપ્રકારત્વાત્તદા10 બોધો ન સિધ્યતિ

તન્નિરાસઃ ।
પ્રકૃતૌ હિ પદાર્થાનાં સમ્બન્ધે ઽવગતે યથા ।
દ્વારં દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા સમ્બન્ધાર્થં પ્રકલ્પ્યતે

કાર્યાનપેક્ષસમ્બન્ધે તથૈવાવગતે સતિ ।
દ્વારં દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા કલ્પ્યં સ્યાદ્વિકૃતાવપિ

તતો ન ઘટતે બાધઃ કાર્યલોપનિબન્ધનઃ ।
દૃષ્ટાભાવે ઽપ્યદૃષ્ટસ્ય દ્વારસ્ય ખલુ સમ્ભવાત્

કાર્યાપેક્ષા યદા ધર્મા વિકૃતૌ યાન્તિ સઙ્ગતિમ્ ।
તદા કાર્યાવલોપેન તેષાં બાધઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ

પ્રાપ્નુવન્તીતિ હિ કાર્યેણ ધર્મા દ્વારસમન્વિતાઃ ।
પ્રાપ્નુવન્તીતિ ન દ્વારકલ્પનાવસરસ્તદા

કાર્યાનપેક્ષસમ્બન્ધો ધર્માણામુચ્યતે યદિ ।
દશમાદ્યવિરોધસ્સ્યાત્તદાનીં ન ચ તત્તથા

11॥
તદ્વદ્ભાવેન કિં ધર્માઃ પ્રકારો વાપિ ગૃહ્યતે ।
ઇત્યેષા દશમાદ્યે હિ ચિન્તા બાધપ્રસિદ્ધયે

સ્વમતેન દશમાદ્યવિરોધોપન્યાસઃ ।
11પૂર્વપક્ષી ચ તત્રાઽહ પદાર્થાનાં પરિગ્રહમ્ ।
નોપકારે હિ ધર્મેભ્યો વિના શક્યં રિરૂપણમ્

યદ્યપ્યાકાઙ્ક્ષતિ વિધિઃ પ્રકારં પ્રથમં સ્વયમ્ ।
તથાપિ તસ્ય પ્રકૃતાવપિ નૈવ સ્વરૂપતઃ

પરિજ્ઞાનં કિન્તુ યથાશ્રુતૈર્ધર્મૈસ્તથૈવ હિ ।
તસ્માત્પદાર્થપૂર્વૈવ સદા તસ્ય નિરૂપણા

અતઃ પૂર્વપ્રતીતત્વાત્પદાર્થૈરેવ વૈકૃતઃ ।
વિધિસ્સમ્બન્ધમાપ્નોતિ તાન્ગૃહીત્વા તુ સ સ્વયમ્

ઉપકારં પ્રાકૃતે દ્વારે ઽલુપ્તે બાધન્તુ નાર્ઽહતિ

સ્વમતેન દશમાદ્યસિદ્ધાન્તવર્ણનમ્ ।
12રાદ્ધાન્તી તુ વદત્યેવં સત્યં ધર્માઃ પુરસ્સરાઃ ।
તથા ।
દ્યપિ તે ન ગૃહ્યન્તે તદાનીમનપેક્ષણાત્

પ્રકારં હિ પુનસ્સાધ્યરૂપો વિધિરપેક્ષતે13 ।
નપદાર્થનિતિ હિ 14તાત્પ્રતીતાનપ્યુપેક્ષતે

પ્રકારેણૈવ સમ્બન્ધં પ્રથમં પ્રતિપદ્યતે ।
પ્રકારકલ્પિતૈઃ પશ્ચાત્પદાર્થૈરિતિ દર્શિતમ્

અન્યધર્માણામન્યધર્મત્વશઙ્કા-નિરાસૌ ।
ધર્માણામન્યદીયાનાં કથમન્યત્ર સઙ્ગમઃ ।
ઇતિ ચેદુપકારે ઽપિ તુલ્યમેતદથોચ્યતે

નોપકારસ્ય સમ્બન્ધ ઇતિ હાસ્યમિદં વચઃ ।
યદ્યસૌ નાન્યદીયસ્સ્યાત્કથં તર્હ્યતિદિશ્યતે

અન્યત્ર હ્યન્યદીયસ્ય દેહશો ઽતિદેશ ઉચ્યતે ।
તદ્વદ્ભાવેન તત્પ્રાપૌ વિરોધશ્ચેન્ન વિદ્યતે

તદ્વદ્ભાવોપત્ત્યર્થં પદાર્થેષ્વપિ તત્સમમ્ ।
પ્રતિપત્તિવિરોધો ઽયમન્યદીયાન્યસઙ્ગમે

મુખાન્તરેણ15 સમ્બન્ધે સ ચ નાસ્તિ કથઞ્ચન ।
ભાટ્ટમતે ઽનુપપત્ત્યુપન્યાસઃ ।
યે તુ નેચ્છન્તિ ધર્માણાં સમ્બન્ધં વૈકૃતૈસ્સહ

અપૂર્વે પ્રાકૃતાઙ્ગાનાં16 ગ્રન્થસ્તેષાં વિરુધ્યતે ।
સપ્તમા-ષ્ટમયોસ્તેષાં15 પ્રકારપ્રાપ્તિચિન્તનમ્

ન યુક્તં તત્ર ચિન્તા હિ ષટ્કે ઽસ્મિન્કાર્યબન્ધના ।
નિયોગો ઽપ્યથ કાર્યઞ્ચેત્તદર્થમપિ ચિન્ત્યતે

ચતુર્થાધ્યાયચિન્તાપિ16 ષટ્કે ઽસ્મિન્નાપતેત્તથા ।
સ્વમતેનોપપત્તિપ્રદર્શનમ્ ।
કાર્યતો હ્યુપદેશાર્થદ્વિધ્યર્થાદ્યપ્રતીયતે

17॥
યથા તસ્યોપદિષ્ટત્વં તથાઽક્ષેપણ ।
વક્ષ્યતે ।
તેન વિધ્યર્થમુત્સૃત્ય કાર્યમન્યત્સમાશ્રિતમ્

દ્વારભૂતમિયં ચિન્તા કાર્યષટ્કે વિધીયતે ।
અતિદેશઃ પદાર્થાનાં તેન ષટ્કે ઽત્ર ચિન્તિતઃ

તસ્યૈવ હેતુભતસ્સ ઉપકારો ઽપિ દર્શિતઃ ।
"ષડ્ભિર્દીક્ષયતી"ત્યત્ર પ્રાકૃતાનાઞ્ચ વૈકૃતૈઃ

અઙ્ગભૂતૈરનઙ્ગાનાં બાધશ્ચૈવં પ્રસજ્યતે ।
પ્રધાનભાવબાહ્યત્વાદુપકારપ્રસિદ્ધયે

નૈવ પ્રયુક્તિમાત્રેણ ક્રિયતે પ્રાકૃતં પુનઃ ।
તત્ર ।
કાર્યાતિદેશોયં સમ્મતસ્ત્વૌપદેશિકઃ

18॥
ઉપદેશપ્રમેયેણ વિધ્યર્થેનોપકલ્પિતઃ ।
પ્રકૃતાવુપકારસ્ય યદપૂર્વેણ કલ્પના

નિયોજ્યસ્ય ચ વૃદ્ધાનામુપદેશેન સમ્મતા ।
સ્વમતેનોપદેશશબ્દાર્થોપન્યાસઃ ।
ઉપદેશો હિ ।
નામાત્ર ગ્રન્થસન્દર્ભ ઉચ્યતે

સ ચ પ્રમાણં વિધ્યર્થે કાર્યરૂપે ઽવધારિતઃ ।
યોર્ઽથઃ પ્રતીયતે યસ્માત્સ પરં નૌપદેશિકઃ

વિધ્યર્થસ્સ્વપ્રતીત્યથ યમાક્ષિપતિ સો ઽપિ ચ ।
અપર્યવસ્યન્વિધ્યર્થે યં પ્રકલ્પયિતું ક્ષમઃ

ઔપદેશિકતા યુક્તા તસ્યાપ્યક્ષરબોધ્યવત્ ।
ઉપકારવિશેષઞ્નચ વિધિઃ કલ્પયિતું ક્ષમઃ

ન પદાર્થવિશેષન્તુ વૈકૃતં પ્રાકૃતો યથા ।
ઉપકારવિશેષસ્ય કલ્પનાયાં ક્ષમો ઽપિ યત્

પ્રકૃતેરેવ ગૃહ્ણાતિ લાઘવં તત્ર કારણમ્ ।
કૢપ્ત-કલ્પ્યવિરોધે હિ લઘુઃ ક્લૄપ્તપરિગ્રહઃ

અસ્વવાક્ય-નામ-લિઙ્ગૈશ્ચ કૢપ્તો ઽસૌ-સન્નિધાપ્યતે ।
પદાર્થભેદપ્રાપ્તિસ્તુ નોપકરં વિના ભવેત્

પ્રકૃતિ-વિકૃત્યોર્વિશેષકથનમ્ ।
તત્પ્રાપ્તેઃ કાર્યતસ્તેષાં પ્રકારશ્ચોપદેશતઃ ।
પ્રકૃતાવુપકારશ્ચ પદાર્થશ્ચોપદેશતઃ

વિકૃતૌ કાર્યતો ધર્માઃ પ્રકારશ્ચોપદેશતઃ

સ્વમતોપન્યાસઃ ।
ઉપદિષ્ટે ઽપિ ચૈતસ્મિન્નતિદેશપદાભિધા ।
ન વાર્યતે ઽસ્તિ તસ્યાર્ઽથો દેશાન્યત્વં નિજાદ્વિધેઃ

ઉપદેશાતિદેશયોર્ભિન્નવિષયત્વવાદિભાટ્ટમતે દોષોદ્ભાવનમ્ ।
ઉપદિષ્ટાતિદિષ્ટત્વં ન ત્વેકસ્ય વિરુદ્ધ્યતે ।
નોપદેશાતિદેશૌ હિ પ્રમાણ ઇતિ સમ્મતે

ઉપદેશાતિદેશૌ હિ પ્રમાણે ભવતો યદિ ।
સ્વમતે પૂર્વોક્તદોષાભાવવર્ણનમ્ ।
તદા વિરોધો જાયેત ન ચૈવમિહ સમ્મતમ્

તેનોપદેશમેયત્વાદુપદિષ્ટમિતીષ્યતે ।
અન્યસ્મિન્નન્યતોભાવાદતિદેશો ઽપિ યુજ્યતે

સ્વમતેનોપદેશદેશયોર્વિષયનિર્દેશઃ ।
ઉપદેશ-કાર્યરૂપપ્રમાણદ્વયસંશ્રયૌ ।
ષટ્કાવુભૌ નોદેશમતિદેશઞ્ચ સંશ્રિતૌ

અતિદેશાશ્રયત્વે હિ બાધે તન્ત્રે ચ ભૂયસી ।
ઉપદિષ્ટાર્થવિષયા ચિન્તા નૈવોપપદ્યતે

દ્વારકાર્યાશ્રયત્વે તુ સર્વાસામુપપન્નતા ।
ચિન્તાનામિતિચિન્તેહ યુક્તા કાર્યસમાશ્રયા

ઉપકારવત્ પદાર્થાનામુપદિષ્ટત્વશઙ્કા ।
19નન્વેવમુપદિષ્ટત્વં પદાર્થાનાં પ્રસજ્યતે ।
કાર્યવત્તૈરપિ યતે વિધ્યર્થો ઽન્વિત ઉચ્યતે

તન્નિરાસઃ ।
ઉચ્યતે શાબ્દતૈવં સ્યાન્નોપદેશપ્રમેયતા ।
પ્રમાણદ્વયભેદો ઽયમુપસ્થાનનિબન્ધનઃ

ઉપદેશોપસ્થિતો યો વાક્યાર્થાન્વયમૃચ્છતિ ।
સ ઔપદેશિકો જ્ઞેયસ્સ ચ દ્વૈધમુપસ્થિતઃ

ગ્રન્થૈનોપસ્થિતશ્ચૈવ વિધ્યર્થોપસ્થિતસ્તથા ।
20યથોપકારઃ પ્રકૃતૌ નિયોજ્યો વાશ્રુતો યથા

પ્રકારોપસ્થિતો યશ્ચ દ્વેધા નાસાવુપસ્થિતઃ ।
તેનૌપદેશિકો નાસૌ કેવલં કાર્યબન્ધનઃ

પૂર્વનિબન્ધનિબન્ધનમપનેતું મોહમીહમાનેન ।
શાલિકનાથેન કૃતઃ કૃતિનામાનન્દદો યત્નઃ