Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi (with commentary) · Chapter 20
tadā vyutpitsamāno 'nyastatraivamavagacchati /
1224buddhipūrvā 1225mamevāsya pravṛttiriyamīdṛśī /
liṅādiyuktavākyaśravaṇasamanantaraṃ vṛddhasya viśiṣṭārthaviṣayāṃ pravṛttiṃ dṛṣṭvā, vyuptitsamāno bāla evamākalayati---yeyaṃ svādhīnāsva pravṛttiḥ, sā madvad buddhipūrviketi /
punaśca tasyāyaṃ vimarśo jāyate---ahaṃ buddhvā pravṛtto1226 yathā, tadvadeṣo 'pi /
yasyāḥ pravṛtterhetubhūtā buddhiḥ, sā yadviṣayā satī mama pravṛttihetuḥ, tadviṣayaivāsyāpīti, punarvyutpitsoranumā jāyate /
tadevamanumānadvayametatadvṛddhasya svatantrā pravṛttiḥ-dharmiṇī, buddhipūrvikā-iti sāddhyo dharmaḥ, svatantrapravṛttitvāt madīyasvatantrapravṛttivaditi, tathā-vṛddhasya pravṛttihetubhūtā buddhiḥ---dharmiṇī yadviṣayā buddhirmama pravṛttihetubhūtā tadviṣayaivāsyāpīti---sādhyo dharmaḥ, pravṛttihetubhūtabuddhitvāt madīyapravṛttihetubhūtabuddhivat---iti /
punaśca tasyāyaṃ vimarśaḥ pravarttate /
1227tadasya tu śabdena bodhyate /
anena mama mānāntareṇa tu yadviṣayā sā buddhiḥ pravṛttihetubhūtā, tadvastvanena1228 śabdena bodhyate /
tadbhāve satyavagamāt, mama tu mānāntareṇa tad bodhyata iti---ayamāvayorviśeṣaḥ /
tena yat buddhvā pravṛttirmama, tadasyānena śabdena boddhyata iti śabdasya pravṛttihetubhūtārthāvabodhakatāmavadhārayati // 3 1
punaśca ko 'sau pravṛttihetubhūtor'thaśśabdābhidheya iti nirdhārayitum, svātmani pratipannaṃ pravṛttihetubhūtamarthamanusandhatte---
tatra buddhvā pravṛtto 'haṃ kiṃ tāvat svayamanyadā
śabdanirapekṣassvayamahaṃ pravarttamānaḥ kiṃ buddhvā pravṛtta iti jijñāsate /
anyadetyanena---vyutpattitaḥ prāgavasthocyate /
vyutpannena bālena yadātmani pravṛttikāraṇatayā 1229pratītam, tadeva vyutpannasyāpīti kalpyate, nānyadityarthaḥ /
śabda-vyāpārayorbhāvanātvanirāsaḥ /
1230tena śabda eva pravṛttihetubhūto vidhiḥ, tadvyāpāro veti nirastaṃ bhavati /
tayorbālenā'tmani pravṛttikāraṇatvenādarśanāt /
1231atimandatayā cemau pakṣau na sākṣādupanyasya nirastau /
tathāhi---liṅādiśabdasvarūpasya pravartakatve sarva eva tacchāviṇo niyamena pravartteran, nacaivaṃ dṛśyate, kasyacit kadācit pravṛtteḥ /
liṅādivyāpārasya tu pravṛttihetutvāśrayaṇaṃ devāḥ pratipadyantām, piśitacakṣuṣo mānuṣā vayaṃ neyatīṃ pramāṇabhūmimavagāhituṃ kṣamāḥ /
śābdabhāvanopanyāsaḥ /
keyaṃ śabdabhāvanā1231 -1231ucyate---liṅādivyāpārarūpā purūṣapravṛttibhavanānukūlā /
svajñānakaraṇikā, arthavādoditaprāśastyalakṣaṇetikarttavyatāyoginī preraṇātmikā kalpyate /
"svādhyāyādhyayanavidhinā hi sarve vidhāyakāḥ, svādhyāyapadopāttaścātmā niyujyante bhāvayedi" [taṃ. vā. pṛ. 114ṭati /
tatra kimityapekṣāyāṃ puruṣapravṛttissambaddhyate /
kenetyākāṅkṣāyāṃ vidhijñāmeva yogyatayā karaṇatvenāṅgīkriyate /
jñātā hi śābdabhāvanā pravṛttiṃ prasūte, yogyatayaivār'thavādasamutthaprāśastyajñānamitikarttavyatāṃśe niviśate /
avasīdantī hi vidhiśaktiḥ prāśastyajñānenottabhyate /
tasyāśca puruṣavyāpārarūpā svargādibhāvyāvacchinnā bhāvārthakaraṇikā śrauta-smārttā-cāraprāptapadārthajanitakaraṇopakāravatyārthabhāvanā samānapratyayavācyā viṣayabhūtā---iti /
tannirāsaḥ /
tanna /
liṅādestādṛśo vyāpāro vidyata ityatra na kiñcana pramāṇam /
liṅādiśabdānantarabhāvinī purūṣapravṛttireva pramāṇamiti cet /
na /
tannibandhanatvena pravṛtteranyatrādṛṣṭatvāt /
ayannibandhanā hi pravṛttirdṛṃṣṭā, tadeva tāṃ dṛṣṭvā śakyamanumātum, na punarapratipannapūrvakāraṇabhāvaśśabdavyāpāraviśeṣaḥ /
atha liṅādiśabda eva pramāṇamiti sāhasam, agṛhītasambandhasyāvācakatvāt /
anavadhārite hi sambandhini, sambandhabodhavaidhuryāt /
prprkathañca tatra svādhyāyādhyayanavidhinā sarve vidhāyakāssvātmā ca viniyujyante /
puruṣaṃ cvidhirārthabhāvanāyāṃ prerayati /
yaśca yena oṃpreryate, sa tena niyujyate /
na cācetanānāṃ gvidhīnāṃ niyojakatvamapi sambhavati /
atha nacc niyojyante /
tadapyanupapannam---śābdabhāvanāsu sarvaśabdānāṃ svata eva kartṛtvāt viniyogānapekṣaṇāt /
atha na apuruṣāḥ preraṇe viniyujyante, kintvarthāvabodhane /
tadapi na ghaṭate /
tatrāpi niyojyānapekṣāyāstulyatvāt /
adhyayanavidheścākṣarasaṃskārarūpādhyayanavidhāyakatvābhyupagamātā /
tathācā'huḥ---
"dravyādīnāṃ punaḥ kasmin svādhyāyo 'ntargato bhavet /
tredhāpi pratibhātyasmin saṃskāratvasya nirṇayaḥ //
saṃskāryagaṇanāyāñca yuktaivākṣarasaṃskriyā /
svādhyāyāṃ hi sphuṭaṃ karma sākṣātsaṃskriyate ci saḥ" //
iti /
saṃskāravidhiśca na saṃskāryaṃ viniyuṅkte, pramāṇāntarāvasitopayogasya śeṣitvāt /
saṃskāraparyavasāyī tu saṃskāravidhirna saṃskāryasya kāryaṃ kalpayet /
ātmā cādhyayanavidhinā viniyujyate, na viniyujyate veti pratipattidvayasyāpyasambhavādanupapannam /
puruṣapravṛtterbhāvyatvaprakṣepa-pratikṣepau /
kathañca puruṣavṛttistasyā bhāvyam, na tāvadanantaraniṣpatteḥ, vidhijñānasya karaṇatvābhāvaprasaṅgāt /
kriyāphalaṃ hi tadā puruṣapravṛttissyāt /
na ca kriyā svaphalaprasavāya karaṇamapekṣate /
na ca gamanaṃ saṃyoga-vibhāgārambhe karaṇāpekṣam /
syānmatam 1233liṅādiśabdo vidhijñānaṃ janayitvā, 1234karaṇānugṛhītāḥ preraṇārūpaṃ svavyāpāramārabhate iti /
na ca karaṇatvābhāvaḥ, kriyāniṣpattāveva karaṇatvāt /
tadidamalaukikam /
na hi kasyacidvastunassvajñānamutpādahetuḥ pratītam /
prāśastyajñānasyetikartavyatātvanirāsaḥ /
evamarthavādoditaprāśastyasyāpītikarttavyatātvaṃ vidhyastam /
yogyatayā hi tasya tathābhāvaḥ /
na ca preraṇotpattau śabdakartṛkāyāṃ karaṇībhūtajñānānugrahayogyatā tasya śakyate 'vagantuṃ /
purūṣakartṛkāyāntu pravṛttau syāt tasya yogyatāvagamaḥ, praśaste 1235puruṣapravṛttidarśanāt /
syānmatam /
apraśaste praruṣapravṛttyasambhave preraṇaiva nopapadyate /
tadasat /
na phalasambhavāyattā kriyāniṣpattiḥ, kriyāniṣpattyāyattaiva tu phalasiddhiriti loke pratītam /
ata eva tasminpakṣe niṣphale 'pi preraṇāsiddheḥ pravṛttissyāt /
atha phalamapītikarttavyatāpadaniveśi, prāśastyavat, atastadabhāve na preraṇā niṣpadyate---iti /
tarhi phalamevāstvitikarttavyatāṃśaparipūrakam, kiṃ prāśastyena /
satyametad, asti tāvad tadapīti na tyajyeta /
evaṃ tarhyaśrute prāśastye tadapekṣā mā bhūt /
tataśca tadatideśādikalpanamaghaṭamānaṃ kevalasya vidherdarvihomavatkaraṇetikarttavyatākalpanāpi kalpanāmātrameva /
darvihomavaditi1236 cāsiddho dṛṣṭāntaḥ /
tatrāpi śrautadravya-devatā-smṛtyācāraprāptācamanādītikarttavyatāmātreṇopakārakḷpterabhimatatvāt1237 /
nahyekasyaiva vastuno 'nugrāhakatā, anugrāhyatā ca svātmanyupapadyate /
atha śabdaḥ preraṇāṃ karotyeva, pravṛttistu na tāvanmātreṇa, kintu tajjñāne sati /
evaṃ tarhi jñānaphalameva pravṛttirastu, na preraṇāphalaṃ, tasminsati bhāvāt, asati cābhāvāt /
tathā ca na śābdabhāvanā vidhiriti siddham /
1238kiñca śabdo 'mbaraguṇa iti, 1238prāpyakārīndriyavādinābhyupeyam /
anyathā nabhasaśśrotrabhūtasya, śabdasya ca prāptyasambhavātsaṃyoga-samavāyayoranyatarasya ca prāptirūpatvāt, saṃyogasyānyatarakarmajasya, ubhayakarmajasya, saṃyogajasya ca dravyatve sati śabdasya nabhasā sahāsambhavāt tasya ca traividhyaniyamāt, pāriśeṣyātsamavāyaḥ prāptiriti, ākāśaguṇaśśabdaḥ /
na ca tasya vyāpārasambhavaḥ, dravyāśritatvāddvyāpārāṇām /
kathaṃ tarhi śabdasyābhidhānalakṣaṇo vyāpāra āśrīyate /
yathā tattathā śrūyatām---yattāvadātmanyarthaviṣayajñānaṃ śabdaviṣayajñānānantaraṃ jāyate, 1239tacchabdakartṛkatayā yadā vivakṣyate, tadā 1240tadābhidhānikamityucyate /
parasthe 'pi vyāpāre bhavatyeva kartṛtā, parispanda ivātmana iti, na kaściddoṣaḥ /
kathañcāsau śabdavyāpārārthabhāvanāviṣayaḥ, ekapratyayavācyatvāt-iti1241 /
taduktam---
"1242vidhi-bhāvanayoścaikapratyayagrāhyatā kṛtaḥ /
dhātvarthātprathamaṃ tāvatsambandho 'dhyavasīyate" //
[ślo. vā. a. 7. ślo. 79 1 /
2. 80 1 /
2] iti /
tanna /
pratyayasya bhāvanābhidhānamasminpakṣe durghaṭaṃ yataḥ /
ākhyātānāṃ bhāvanāvācitvaśaṅkā /
nanu1243 ca sarvākhyātānāṃ bhāvanāvacanatā karotisāmānādhikaraṇyādadhyavasīyate /
tathāhi---bhavatyarthasya kartuḥ prayojakavyāpāro bhāvanā, saivakṛtiḥ /
bhāvyamānasyaiva kriyamāṇatvāt, tasya kṛtikarmatvāt /
kimakārṣīt ? apākṣīt kiṃ karoti ? pacati ? kiṃ kariṣyati, pakṣyati,iti praśnottaradarśanāt, karotyarthassarvākhyātairabhidhīyata iti gamyate /
anyathā karotyarthaviṣayapraśne taduttarānupapattiḥ /
1241tatra satyāmapi prakṛtau dhañantādiṣu karotyarthānavabodhāt, ākhyātapratyayasannidhāne ca tadavagamāt, ākhyātānāmeva sor'tha iti niścīyate /
tannirāsaḥ /
tadasat /
kiṃ karotītyasya praśnasya yadyayamarthaḥ-yatkaroti, tatkimiti, tatra cetpacatītyuttaraṃ syāt, tadā pākaṃ karotītyasminnarthe pacatīti varttate /
tathā ca siddhyedākhyātānāṃ karotyarthatā /
na caitadevam /
anavagate hi dhātuvācye vyāpāraviśeṣe, tadviśeṣa eva-evaṃpṛcchyate, tatra pacatītyuttaram /
tathā ca na siddhyati dhātvarthātiriktakarotyarthavacanatā'khyātānām /
sarve dhātvarthāśca kasyacidabhūtasya bhavane 'nukūlatāṃ bhajantaḥ karotyarthatāmāpannāḥ karotinā praṣṭum, nirdeṣṭuñca śakyanta iti, tadviśeṣapraśnottare eva te /
kiñca dhātuvācyavyāpāraviśeṣaviṣayatvenāpi praśno-ttarayorupapattau, tadatiriktakarotyarthavācakatā'khyātānāṃ na śakyate vaktum /
api ca saprayatnakriyeṣu devattādiṣu vyāpārabhedasambhavāt ghaṭetāṃ praśnottare /
vyatiriktakarotyarthaviṣaye "kiṃ karotī"ti praśne, "gacchatī"ti cottare gamanātiriktavyāpārāmāvādanupapattireva syāt /
dhātvarthaviśeṣaviṣayatve tu tatrāpyupapattiḥ /
atha tatrāpi saṃyoga-vibhāgau dhātvarthaḥ, parispandastu vibhaktyartha iti, tatrāpi dhātvarthavyatiriktavyāpārasambhavānnānupapattiḥ /
tanna /
parispandasyaiva gamivācyatvāt /
tathāhi---na kevale saṃyoge, vibhāge vā gameḥ prayogaḥ, sthāṇau śyenena viyukte, saṃyukte vāprayogāt /
nāpi dvayoḥ, utpatya-nipatite śyene sthāṇau prayogaprasaṅgāt /
ekakriyākṣaṇajanyau saṃyoga--vibhāgau gamivācyāviti yadyucyeta /
tarhi kriyaivāstuvācyā, kimasāvupādhikoṭau niveśyate /
evaṃ hyupādhisamāśrayagauravameva parihṛtaṃ bhavati /
api ca vṛddhavyavahārācchabdārthanirṇayaḥ /
na cā'ravyātānāṃ bhāvanāvacanatvamantareṇa kasyacidvṛddhavyavahārasyānupapattiḥ /
praśnottare tu sambandhajñānottarakālabhāvinī, ato na tadvaśena sambandhinirūpaṇā /
kartrādisaṃkhyāmātravācitayā'khyātaprayogopapattau, nādhikaṃ vācyaṃ śakyaṃ kalpayitum /
api ca "pākaṃ karoti devadattaḥ" ityatra tāvatpacyarthaṃ pākaśabdo bravīti, tadanuguṇantu puruṣaprayatnaṃ karotirācaṣṭe, ākhyātantu kevalakartṛsaṃkhyāṃ vaktīti, siddhaṃ tanmātravācitvam /
ato 'nyatrāpi tatraiva varttata iti yuktam /
evaṃ "pacati devadattaḥ" ityasya yadvivaraṇaṃ---pākaṃ karotīti /
tadapyanupapannam /
pacatītyatra yaḥ puruṣaprayatnaḥ yatsambandhena pacyarthassādhyabhūtaḥ, taṃ karotinā prakṛtibhūtenopādāya vivaraṇopapatteḥ /
yatrāpi "ratho gamanaṃ karoti"ti na prayatno 'paro 'sti, tatrāpi gamanasya sādhyatāṃ darśayitum, gauṇaḥ karoti prayogo draṣṭavyaḥ /
pakṣadvaye 'pi tulyatvāt /
maṇḍanamiśramatopanyāsa-nirāsau /
yastu---"devadatta odanaṃ pacatī"tyādau vṛddhavyavahāre eva prakṛtyarthātirikte prayatne prayogādāravyātānāṃ tadarthatāmāha /
sa itthaṃ śikṣayitavyaḥ---
vatsa ! kiṃ na vetsi "ananyalabhyaśśabdārthaḥ" iti /
iha ca prakṛtyarthākṣepeṇāpi prayatnapratipattyupapatteḥ, na śakyate tadvācakatā'khyātānāmāśrayitum---iti /
kāryavācināmeva kṛtivācitvanirūpaṇam /
nanu prābhākarā api bhāvanāvācakatāṃ na kathamāravyātapratyayasyecchanti /
ucyate---na sarvākhyātapratyayānāṃ bhāvanāvacanatvamabhyupemaḥ, kintu kāryābhidhāyino liṅādayaḥ kāryasyānyathānabhidhānāt kṛtyabhidhāyina iṣyante /
kṛtisambandhi hi kāryaṃ kṛtyanabhidhāne nābhihitaṃ syāt /
nahyasti sambhavaḥ, kṛtiśca nābhidhīyate, kāryañcābhidhīyate---iti /
atha matam /
yathā daṇḍītyatra pratyayena daṇḍo nābhidhīyate, atha ca tadviśiṣṭapuruṣapratītiḥ, evamihāpi bhavediti /
tanna /
tatrāpyapratīte daṇḍe, na tadvati pratyayaḥ /
asti ca tatra prakṛtibhūto daṇḍaśabdaḥ, sa ca tasya pratyāyayitā /
na ceha tathā sambhavati, prakṛtīnāṃ 1244puruṣavyāpārābhidhānāniyamāt /
puruṣo hi cetanaḥ kāryaṃ liṅādibhiravabudhyate /
na cāsau parakṛtisambandhi svayaṃ kāryaṃ boddhumalamiti, tadīyakṛtyabhidhānameṣitavyam /
tasya ca kṛtiḥ prayatnarūpā /
na ca sarvathā 1245tadananubhave tadabhidhāyina iti, na daṇḍinyāyasyāyaṃ viṣayaḥ /
syānmatam /
yathā liṅa kartrādisaṃkhyāmātravacanatā, kriyākṣepeṇa ca kartrādīnāṃ pratītiḥ /
tathehāpi kriyā prayatnamākṣipati, mā bhūttasya liṅvācyatā--iti /
tadasat /
yadyapi prakṛtyarthabhūtayā kriyayā prayatna ākṣipyate /
tathāpi tadāyattasiddhikatayā1246 kathamapūrvaṃ gamyate /
prayatnābhidhāne tadavacchinnatayā pratīyamānaṃ1247 tadāyattasiddhikamavagamyate, nānyathā /
na ca kṛttyanavacchinnasvarūpamātreṇāpūrvamabhihitaṃ kṛtimākṣeptumalam /
avagatasambandhaṃ hi vastvākṣipyate /
na ca śabdamantareṇāpūrvasya prayatnasambandhāvagame 1248kāraṇamasti /
ataḥ kathaṃ tat prayatnamākṣipet /
tasmādapūrvakāryabhidhāyināṃ prayatnābhidhānamavaśyamāśrayaṇīyamiti, viṣayakaraṇīye nipuṇataramupapāditamityalamatiprasaṅgena
tatra na kriyāmatraṃ tāvadahaṃ budhvā pravṛttaḥ, nāpi phalamātram, na kriyāphalasambandhamātraṃ vā /
kriyā--phalayossādhya-sādhanatāvagame 'pi na pravṛttirupapadyate /
tṛptihetau bhojane 'tīte, vartamāne vāpravṛtteḥ, bhaviṣyatyapi tatsādhane sāmudravidākhyāta ivānuṣṭhānābhāvāt /
puruṣāśayāvagamastu prabṛttihetutvenā'śaṅkito 'pi, svatantrapravṛttau vyutpitsordūrotsāritatvāt /
kintu kāryatāṃ budhvā pravṛtto 'ham, mamedaṃ kāryathmati pratītya---ahaṃ sarvatra pravṛttaḥ /
tathāhi---
āstāṃ tāvatkriyā loke gamanā-gamanādikā /
antatasstanyapānādistṛptikārariṇyapi1249 kriyā
sā yāvanmama kāryeyamiti naivāvadhāryate /
tāvatkadā'pi me tatra pravṛttirabhavanna1250 hi
brahmasiddhikato matenā'śaṅkā /
1251atrāpara āha /
satyaṃ---kāryāvagamādeva pravṛttiḥ /
iṣṭasādhanataiva tu kāryatā, na parā kācit, saiva pravṛttiheturvidhirucyate /
tadāha---
"apekṣitopāyataiva vidhiriṣṭo manīṣibhiḥ /
ato hyadhyavasāyādirnākasmānnābhidhānataḥ" //
[bra. si. kāṃ. 3, 103 1 /
2 104 1 /
2 pṛ0 115] iti /
1252tathā "puṃso neṣṭābhyupāyatvāt kriyāsvanyaḥ pravarttakaḥ /
pravṛttihetuṃ dharmañca pravadanti pravarttanām //
[vi. vi. ślo. 26 pṛ0 243] iti /
kartturiṣṭābhyupāye hi karttavyamiti lokadhīḥ /
viparīte tvakartavyamiti tadviṣaye tataḥ //
[vi. vi. ślo. 30 pṛ0 302] iti ca /
tannirāsaḥ /
tatra tāvadidameva vaktavyam /
atītasya 1253vartamānasya ceṣṭasādhanatā'sti, na ca tat kāryatayā'vasīyate /
tenānyā kāryatā, anyā ceṣṭasādhanatā---iti /
tathā pravṛttirapi tanmātrāvagamāyattā na bhavatītyupekṣyaiva tāvat taṃ, phalasādhanatā---kāryatayorbhedaṃ vinirdiśati---
1254phalasādhanatā nāma yā sā naiva ca kāryatā /
kāryatā kṛtisādhyatvaṃ phalasādhanatā punaḥ
karaṇatvaṃ phalotpāde bhidyete te parasparam /
yadyapyekavastuniveśitā dvayoḥ, tathāpi svarūpabhedo 'styeva /
tadeva hi vastu phalaṃ pratyupāyabhāvātphalasādhanamityucyate, kṛtyadhīnātmalābhatayā ca kāryamiti
kimitīṣṭābhyupāyeṣveva karttavyatāvagamaḥ, anyatra netyatrā'ha---
/
kintu svayaṃ kleśarūpaṃ karma yatkāryatāṃ vrajet
phalasādhanatā tatra 1255kāraṇaṃ tena kāryatā /
tadbhāvabhāvinī nityaṃ tadā saiva1256 prakāśate
svabhāvena hi karmāṇi dukhotpādahetubhūtāni /
teṣu kāryatvāvagamaḥ phalasādhanatāvagamanibandhanaḥ /
kāryatā hi na kṛtyadhīnasiddhitāmātrarūpā, kintu kṛtiṃ prati pradhānabhūtaṃ sat yat tadadhīnasattākam, tatkāryamucyate /
tacca kṛteḥ pradhānam, yadadhikṛtya kṛtiḥ pravartate /
na ca duḥkhaṃ dukhahetuṃvādhikṛtyakṛteḥ pravṛttirupapannā, nāpyaduḥkham, aduḥkhahetuṃ vā /
kintu sukhaṃ, sukhahetuṃ vā /
tatra na tāvatsvayaṃ sukharūpaṃ karma, sukhasādhanamapi cenna syāt, na tasya kṛtiṃ prati prādhānyāvagamo1257 ghaṭate /
ataḥ karmasu kāryatvāvagamaḥ phalasādhanatāvagamanibandhana iti, jñāpakakoṭiniviṣṭā phalasādhanatā 1258kāryatāmanurudhyate, na tvasau tadātmaiva /
tathā cāsādhanasyāpi sukhasyaivāsti kāryatā /
sukhaṃ hi sarvaḥ kāryatayāvaiti, na tasya phalasādhanatāmapekṣate /
tena phalasādhanatottīrṇakāryatāvagamena me pravṛttiriti niścitya, vyutpitsamānaścaitraṃ pravarttamānaṃ dṛṣṭvānuminoti--caitro 'pi kāryabodhātpravartate---iti /
caitrasya 1259pravṛttiḥ--dharmiṇī, kāryabodhapūrvikā--iti sādhyo dharmaḥ, buddhipūrvakatve sati pravṛttitvānmadīyapravṛttivaditi /
liṅādayaśca pravṛttihetubhūtārthābhidhāyinaḥ kāryamevābhidadhate /
tasyaivāvagatasya pravṛttyanantarakāraṇatvāt
icchā yadyapi pravṛttihetuḥ, tathāpi sā liṅādivācyā na bhavati /
tadavagamasya pravṛttāvanapekṣitatvāt /
utpannā hi sā pravṛttikāraṇam, nāvagatā /
nanvevamapi kathaṃ liṅādīnāṃ kārye vyutpattirityatrā'ha---
śabdāntarāṇi svārtheṣu vyutpadyante yathaiva hi /
āvāpo-dvāpabhedena tathā kārye liṅādayaḥ
1260//
liṅādiyuktavākyaśravaṇe tadbhāvabhāvinyā pravṛttyā viśiṣṭakāryāvagatimanumāya, vākyasya 1261hetutāmadhyavasyati /
tatrāpi 1262kor'thaḥ kena 1263śabdenābhihita iti vivecane, liṅānadyāvāpe1264 kāryāvagatidarśanāt, taduddhāre cādarśanāt, ta eva kāryāvagatiṃ kurvantīti śabdāntaravalliṅādīnāṃ kāryavācakatvavyutpattisiddhiḥ
nanu lokavyavahārāt liṅādayo vācakatayā vyutpādyamānāṃ praiṣādiṣvevavacakatayā vyutpattimarhanti /
tatraiva teṣāṃ prayogadarśanādityaśaṅkyā'ha---
/
kāryameva hi 1265vaktṛṇāṃ jyāyaḥ-sama-kanīyasām /
pravarttyāpekṣayā bhedātpraiṣādivyapadeśabhāk
pravarttyapuruṣāpekṣayā jyāyasā vaktrā pratipādyamānaṃ kāryaṃ praiṣa iti vyapadiśyate /
samenā /
dya'mantraṇaṃ, hīnenādhyeṣaṇamiti, praiṣādipratipādakā api liṅādayaḥ 1266kāryameva pratipādanti, nār'thāntaram
kathaṃ punaravasīyate---kāryameva praiṣādivyapadeśabhāgityatrā'ha---
kāryameva hi sarvatra pravṛttāvekakāraṇam /
pravṛttyavyabhicāritvālliṅādyartho 'vadhāryate
pravṛttirhi bālena svātmani kāryāvagamapūrvikā pratipanneti, sarvapuruṣānapi pravarttamānāndṛṣṭvā kāryāvagamameva bālaḥ kalpayatīti, praiṣādīnāmapi pravṛttiḥ kāryāvagamanibandhaneti, kāryameva praiṣādivyapadeśayogīti siddham /
vastutastu praiṣādīnāmapi 1267pravṛttyavyabhicāritvātkāryasya ca pravṛttiṣu sarvāsu hetubhūtatvātpraiṣādiṣvapi liṅādīnāṃ kāryamevār'tha iti niścīyate
kena punaḥ pramāṇena bālassvyaṃ kāryamavagacchati /
yataḥ pravarttata ityatrā'ha---
kṛtisādhyaṃ pradhānaṃ 1268yattatkāryamabhidhīyate1269 /
1270tacca mānāntareṇāpi vedyamodanapākavat
kṛtau satyāṃ bhāvāt, asatyāñcābhāvādanumānataḥ kṛtisādhyatā tāvadavagamyate /
yadadhitkṛtya kṛtiḥ pravarttate, tatkṛteḥ pradhānam, prayatnaśca kṛtiḥ /
sa ca mānasapratyakṣavedya iti, viśiṣṭaprayojanatāpi prayatnasya pratyakṣavedyaiva /
tena pratyakṣā-numānābhyāṃ kāryamavagamyate /
yathā codana-pākayoriti, na kiñcidanupapannam /
upasaṃharati---
evaṃ kāryātmake 'pyarthe vyutpadyante liṅādayaḥ /
tadanviteṣu svārtheṣu tathā śabdāntarāṇyapi
evamapi kathaṃ mānāntarāvedyakāryavācitā liṅādīnāmityāśaṅkya, mīmāṃsāmavatārayati---
saṃpradhāryamidantvatra tatkāryaṃ kiṃ kriyātmakam /
yadvā tadyvatirekīti ....................... //
ko nu nirṇaya ityatrā'ha---
................. tatra lokānusārataḥ
pramāṇāntaravijñeyā kriyā kāryeti yadyapi //
loke hi liṅādiyuktavākyaśravaṇe viśiṣṭakriyānuṣṭhānadarśanāttadviṣayā kāryāvagatirliṅādibhiḥ kriyata iti yuktam, avagati-pravṛttyorekabiṣayatvāt /
nahyanyatkāryatayāvagamya, anyatra bālaḥ pravarttate /
kiñca kriyāyāṃ kāryabhūtāyāṃ liṅādiyuktavākyapratipādyāyāmabhyupagamyamānāyāṃ1271 śaktikalpanālāghavaṃ syādeva /
tathāhi---dhātureva svārthaṃ bravītu, tathābhūtārthavācinastu dhātoḥ pare liṅādayo bhavantītyāśrīyate /
liṅādiśravaṇe tu tathābhūtārthaṃparatayā1272 dhātuḥ prayukta ityavagamya, kāryabhūtadhātvarthāvagamassampadyate /
yathā laḍādibhyo varttamānādyadhyavasāyaḥ, teṣvapi 1273vartamāner'the varttamānāddhātorlaḍityeva sūtrārthaḥ /
kartrādisaṃkhyāmātravācitvameva kevalaṃ laḍādīnāmiva liṅādīnāmapyartha iti, kriyaiva kāryatayā vede 'pyavagamyata iti, yadyapi vivekāsamarthānāmavagatirbhavati1274 /
1275tathāpi vede ṣaṣṭhādyasiddhānte 'vasthite sati
svargakāmādayaḥ kārye niyojyatvena 1276sammatāḥ /
1277svargakāmādibhiśśbdairvaktavyā itayavasthitam
ṣaṣṭhādye hyetaduktam---liṅādiprayoge tāvatkāryāvagatirastīti nirvivādam /
kṛtisādhyañca kāryaṃ bhavati /
sati karttari tasyā'tmalābhaḥ /
kartṛlābhaśca svasambandhikāryāvabodhe sati bhavati, nānyathā /
tena yadyapi lokānusāreṇa kriyāyā eva kāryatayā bodhyamānāyā vākyārthatvāt, tadanvayitvāccetareṣāmapi1278 padārthānām, kārakatvādṛte cānyasya kriyānvayitvāsambhavāllohitoṣṇīṣanyāyena viśeṣaṇabhūtasvargakāmanāsamarpaṇaparatayā kartṛviśeṣaṇatvena svargakāmasyānvayo 'vagamyate /
tathāpi svasambandhikāryaboddhṛtvenaivānvayo varṇanīya iti, niyojyasamarpakatvamevā'śrīyate--iti
evamapi kimityāha---
niyojyassa ca kāryaṃ yassvakīyatvena buddhyate /
tathāpi kimityāha---
svargādiḥ kāmayogācca sādhyatvenaiva gamyate
sādhyaviṣayaiva hi sarvatra kāmanā bhavati, tena tatsambandhātsādhyabhūtaṃ svargādi kāmyamānatayā puruṣaṃ viśinaṣṭi---
tena sādhyatvaparyantasvargādīcchāviśeṣitaḥ /
tadeva śaknuyātkāryaṃ boddhuṃ yatkāmyasādhanam
maṇḍanamiśramatasyopanyāsaḥ /
atra kaścidāha---yadyapi kāmanāyogātsādhyatā svargādīnāmavagamyate, tathāpi prakṛtakāryasādhyatvāvagamo niṣpramāṇaka eva, anyasādhyasyāpi sādhyatvasambhavāt /
na ca yatkāmyate, tasyāvaśyaṃ sādhanamasti /
manorathaparamparāhṛtacetaso hi tannāsti, yanna kāmanāviṣayībhavati /
na ca tasya sarvasya sādhanaṃ bhavati, sarvajñatvamapi kecitkāmayante, na ca tasyopāyasambhavaḥ /
atha tadicchāvato 'tatsādhane kartrṛtā nopapadyate /
katha1279 nopapadyeta /
dṛśyante hi grāmābhigamanakāmā 1280api yādṛcchikīṣu kriyāsu pravarttamānāḥ /
api ca sarvo 'bhyudayārthyeva1281 puruṣaḥ, tathāpi prāyaśastadvirodhiṣvevendriyārtheṣu pravarttamāno dṛśyate-iti /
tannirāsaḥ /
atrocyate---svargādikaṃ kāmayamānasya tadeva kāryatayā baboddhumavakalpate, yadeva tasya kāmyamānasya siddhyanuguṇam /
anyathā hi tatkāminā satā tatkāryatayānavabuddhaṃ syāt /
aparityaktatatkāmanāsambandho hi tatsādhanaṃ kāryatayāvabudhyate /
tasmādyatkāmino yatkāryatayopadiśyate, tattasnaya kāmyasya 1282sādhanamiti niyojyakāryānvayānupapattyaiva gamyate
evaṃ sati kiṃ phalamityāha---
liṅādistatra kāryañcet kriyāmevāvabodhayet /
samanvayo niyojyena tadānīmeva hīyate
kathamityāha---
kriyā hi kṣaṇikatvena na kālāntarabhāvināḥ /
svargādeḥ 1283kāmyamānasrū 1284samarthā jananaṃ prati
iṣṭasyājanikā sā ca niyojyena phalārthinā /
kāryatvena na sambandhamarhati kṣaṇabhaṅginī
kāryavirodhi karmeti pramāṇāntarasiddham /
parispando hyuttaradeśasaṃyogodayāpavargītyāśutaravināśī, svargaśca niyatadeśāntara---kālāntarabhogyaḥ /
maṇḍanamiśramatānuvādaḥ /
1285nanu prītimātravacanassvarga iti ṣaṣṭhādye sādhitam, prītisādhaneṣu dravyeṣu svargaśabdaprayogāt /
na ca teṣu svarūpanibandhana eva tatprayogaḥ, prītyapagame tadabhāvāt /
na ca tatsādhanavacanatā tadanabhidhāne ghaṭate, tadabhidhānābhyūpagame tadvācakataiva /
lakṣaṇayā tatsādhane prayogopapatteḥ, tatra śaktikalpanāparikṣayāt /
akhaṇḍaśabdatayā ca daṇḍinyāyasyāsambhavāttadantargatasya daṇḍaśabdasya daṇḍapratyāyakatvasambhavāt /
prīteśca karmānantarabhāvitvamapi na sambhavatyeva /
tannirāsaḥ /
ucyate /
na prītimātravacanatayā jyotiṣṭomādicodanāsu svargaśabdasya prayogo 'vakalpate1286, arthavādeṣu duḥkhāsambhinnacirataropabhogyābhilāṣopaneyaprītiśravaṇāt /
tatra yadi vidhyuddeśagatassvargaśabdastathāvidhaprītiparatayā na varṇyate, tadātiparokṣār'thavādapadānāṃ vṛttirādṛtā na bhavediti, tadānuguṇyena tādaśyāmeva prītau svargaśabdaḥ prayukta iti niścītate /
tathābhūtā1287 ca sā niyatameva deśāntarabhogyā /
ato na karmānantarabhāvinīti, na tatra karmaṇa āśutaravināśinassādhanatāvakalpate /
yasmin hi pūrvavarttini yanniṣpādyate, tattasya sādhanamitilokapratītiḥ /
ata eva ca vinaṣṭasyāpi karmaṇaśśāstreṇa sādhanatvaṃ bodhata iti ye bruvate, te 'pi nirastāḥ /
evaṃ cāsāvāśutaravināśinī kriyā svargakāminā niyojyena saha kāryatayā sambandhuṃ nār'hati, svargaṃ prati sādhanatvānupapatteḥ
- 22 //
tasmānniyojyasambandhasamarthaṃ vidhivācibhiḥ /
kāryaṃ kālāntarasthāyi kriyāto bhinnamucyate
nanu kriyaiva kāryatayocyatām, astu saiva 1288phalasādhanam /
tena tasyā api niyojyasaṃbandho ghaṭata eva /
na tvasau kṣaṇabhaṅginī dehāntaropabhogyasvargasādhanatāṃ kathamavalambiṣyate /
ucyate /
varaṃ tasyā eva tadanupapattyā ciratarāvasthāyitākalpanā, na punaradṛṣṭasyāśrutasya tadatirekiṇor'thasya kalpanā /
yadi 1289vā karmaṇa eva śaktiravasthāyinītyabhyupagamyatām /
tadidamubhayamapi pramāṇāntaravirodhānna kalpanāmarhati /
avirodhi hi pratītasiddhyartha kalpayituṃ śakyam /
karmaṇaścā'śutaravināśinaściratarāvasthāyitā pramāṇāntaraviruddhā1290 /
vārtikamatopanyāsa-nirāsau /
śaktimati cātīte śaktirapyatīteti pramāṇāntarasiddhamiti, na sāpi sthāyinī śakyā kalpayitum /
1291api cā'śraye nivṛtte, kimāśrayā śaktiravatiṣṭhatām /
ātmāśriteti cet /
nānyadīyā śaktiranyatra vartate, pramāṇāntaravirodhādeva /
kiñca śathkatamatyasati,śakteḥ phalaṃ na yuktam /
śakmimaddhi sādhanam, na śaktiḥ kevalā1292, anyathā śaktitvaṃ na syāt /
devatāprasādasya phalaprayojakatvaśaṅkā 1293nanu yāgādikriyā devatārādhanopāyabhūtā satī kāryatayocyatām, sā tatprattyāsattidvāreṇa kālāntare 'pi phalaṃ janayitumalameva /
devatā phaladānasamarthā karmabhirārādhyate, sā'rādhitā prasīdati, prasannā ca kartrṝnkālāntare 'pi phalena yojayatyeva---iti /
tannirāsaḥ /
naitadevam /
yāgādīnāṃ devatārādhanahetutve pramāṇābhāvāt /
na hi devatārādhanopāyabhūto yāga ityatra kiñcitpramāṇamasti /
nanu devapūjārtha eva yajissmaryate /
pūjo ca sarvā /
pūjyamānārādhanārthetyavagatam /
ucyate /
na smṛtiḥ pramāṇam, smṛtitvādeva /
pramāṇāntarāpekṣayā ca smṛtīnāmarthavarṇanam, tadanuvarttitvāttāsām /
na ca pramāṇāntareṇa devatāsādhanopāyatā ayāgasyāvagamyata ityuktam /
ato devatoddeśena dravyatyāgo yāga iti, gauṇaṃ devatāpūjātmakatvamavagantavyam, pūjāpi pūjyoddeśenaiva hi pravarttate--iti /
apa ca sā karmabhirārādhyate,yā'rādhanaṃ pratipadyate /
nānādeśagāminā purūṣeṇānuṣṭhīyamānayāgātmakapūjāvagamaśca devatāyā iti, pramāṇaviruddhameva 1294vigrahavataśca pratipattiyogitā, tasya ca vedenānādinā'rādhyatayā pratipādanamapi pramāṇāntaraviruddhameva, tasyānāditvānupapatteḥ /
devatādhikaraṇe [mī. da. 9. 1. 4] ca prapañcenāyamartho nirasta iti, nātīvātra yatitavyam /
yāgasya puruṣasaṃskārakatvaśaṅkā /
athāpi syātpuruṣasaṃskārahetubhūtaiva kriyā śabdena kāryatayocyate, tasyāśca svargakāmādipuruṣasambandhātpuruṣasaṃskārādeva kālāntare phalaṃ bhaviṣyati--iti /
tanna /
puruṣasaṃskārakatve pramāṇābhāvāt /
na hi pramāṇāntarataḥ, śabdato vā puruṣasaṃskārahetutā yāgādīnāmavasīyata iti "karmāṇyārambhabhāvyatvādi" [mī. da. a. 11. pā. 1 sū. 20] tyatroktam /
kriyākāryatvaśaṅkā /
nanu kriyaiva kāryatayocyatām, phalasādhanatā ca tasyā evā'śrīyatām /
tadanyathānupapattyā tu kiñcidapyaparaṃ tañjanyaṃ phalodayānuguṇaṃ kālāntarasthāyyātmāśrayaṃ parikalpyatām, mā bhūttasya liṅādivācyatā---iti /
kāryaṃ liṅādivācyamiti svamatanirūpaṇam /
ucyate---taddhi tadanupapattyā kalpyate, yadyasyopapādakam /
na ca kriyājanyenānyena phalajanakena kalpitena kriyāyāḥ phalasādhanatopapāditā bhavati /
na hi sādhanasādhanaṃ tasya sādhanaṃ bhavati, avāntaravyāpāro vā, śaktirvā tatsādhanatāṃ nirvāhayati /
vyāpārayogitayaiva śaktimatāṃ sādhanatā yataḥna cā'tmasamavāyyarthāntaraṃ karmaṇāmavāntaravyāpāraḥ, nāpi śaktiriti, na tasyār'thāpattigamyatā yuktā /
kintvanvitābhidhāne sthite, niyojyānuguṇyācchabdavācyataivāciteti sūktam---
1296niyojyasambandhasamarthaṃ kālāntarasthāpi kāryaṃ kriyātiriktaṃ liṅādibhirevocyate---iti /
gurumatasarvasvavarṇanam /
1297atraiṣā prakriyā /
codanāsūtre kāryārthatā pratipāditā /
ṣaṣṭhādye tasyaiva kāryasya svasambandhitayā bodhyassvargakāmādirniyojya iti vyutpāditam /
svargakāmanā ca niyojyaviśeṣaṇamityekādaśādye [mī. da. 11. 1. 1.] vyutpāditam /
tasya ca kāryasya niyojyaviśeṣaṇībhūtakāmyotpattihetutvamiti bādaryadhikaraṇe [mī. da. 3. 1. 3] rāddhāntitam /
tacca tathābhūtaṃ kāryaṃ kriyārūpaṃ na bhavati, tasyāḥ phalasādhanatvāyogāt /
devatārādhanamukhena tāvat phalasādhanatā nāstīti devatādhikaraṇai [mī. da. 9. 1. 4] vyutpāditam /
puruṣasaṃskāramukhena nāstīti "karmāṇyārambhabhāvyatvādi"tyatroktam /
karmaṇaḥ, tacktervā sthāyitā neti cāpūrvādhikaraṇe [mī. da. 2. 1. 2.] pratipāditam /
ato niyojyānvayamukhena mānāntarāpūrvamātmasamavāyi kāryaṃ liṅādibhirabhidhayata ityanekanyāyasādhyam /
kāryañca kṛtisādhyam /
kṛtiśca puṃsāṃ prayatna eva /
na ca cāsau bhāvārthamantareṇāstīti, 1298tatsambaddha evocyataiti bhāvārthādhikaraṇe [ 2. 1 . 1 ] sthitam /
sa ca bhāvārthassambadhyamānastamavacchinattīti, śabdāntarādhikaraṇe [mī. da. 2. 2. 1] nirṇītam /
viṣayabhūtaśca bhāvārthaḥ karaṇībhavatīti bādaryadhikaraṇe evoktam, svakāryasādhane bhāvārthe puruṣasyaiśvaryamiti ca tatraivāktam
kālāntarāvasthāyinaḥ kāryasya niyojyānvayayogyatāmāha---
taddhi kālāntarasthānācchaktaṃ svargādisiddhaye /
sambandho 'pyupapadyeta niyojyenāsya kāminā
nanu bhāṣyakāraḥ---pratyayārthaṃ prayatnamityāha1299, na kriyādibhinnaṃ kāryamiti yo manyate, taṃ pratyāha---
kriyādibhannaṃ yatkāryaṃ vedyaṃ mānāntarairna tat /
ato mānāntarāpūrvamapūrvamiti gīyate
niyoganirvacanam /
nanvevamapyapūrvaṃ vākyārthassyād, na niyogaḥ /
niyogaśca vākyārthaiti prābhākarāṇāmullāpa ityatrā'ha---
1300kāryatvena niyojyañnaca svātmani prerayannasau /
niyoga1301 iti mīmāṃsāniṣṇātairabhidhīyate
evamapi kathaṃ 1303tasya vākyārthatvamitayāha---
kāryasyaiva pradhānatvādvākyārthatvañca yujyate /
vākyaṃ tadeva hi prā'ha niyojya-viṣayānvitam
uktaṃ hyetat-yat pradhānatayā pratipādyate, tadvākyārthaḥ--iti /
kāryañca pradhānatayocyata iti, tasyaiva vākyārthatvam /
niyojyānvitābhidhāne prāyikamiti kathanam /
niyojyanvitābhidhānañca prāyikam, ādhānādhyayanāṅga-pradhānotpattiniyogānāṃ niyojyaśūnyānāmabhidhānābhyupagamāt /
vivaraṇakārā hyādhānaviṣayamapi niyogāntaramicchanita, kratuniyogapratyabhijñānābhāvād /
asannidhāne hi tanniyogapratyabhijñānaṃ nopapadyate /
nāpi 1303paṇatādivadavyabhicaritakratusambandhāgnimukhena1304 pratyabhijñopapattiḥ /
prāgādhānādāhavanīyā1305diśabdānāmarthāparijñānātkratusambandhānavagamāt /
juhvādīnāntvākṛtivacanatvātprāgeva 1306vidherniyogapratyabhijñāsambhavaḥ /
nanvagnīnāmapi sādhyatvāt, sādhyadvayaṃ kathamekasminvākye 'nvīyate ? ucyate---niyoga evātrāpi pradhānaṃ sādhyam, anīpsitakarmatātvagnīnām /
anīpsitakarmatve 'pi yattadādhānajanyaṃ phalamagnisamavāyi, tadyoginyāhavanī yādiśabdaprayogāt, āhavanīyādīnāñca kratūpayogitvāttatsiddhyarthatayaiva puruṣapravṛttyupapatteranuṣṭhānalābhādalaṃ 1307niyojyānvitābhidhānena--iti /
tathādhyayanavidhāvapyācāryakaraṇavidhiprayuktyaivānuṣṭhānalābhānniyojyaśūnyābhidhānamiti sthitam /
pradhānotpattiniyogā apyadhikāraniyogākṣiptasvaviṣayānuṣṭhānenaiva labdhasiddhaya iti, na tatra niyojyānvitābhidhānānveṣaṇam /
prayājādiṣu niyogāntaropannyāsaḥ /
aṅgotpattiniyogā api viniyuktaprayājādiviṣayatvādadhikāraniyogāṅgatayaiva sidhyantīti, kiṃ teṣu niyojyānvitābhidhānena /
kathaṃ punaḥ prayājādividhīnāṃ viniyuktaviṣayatvam ? ucyate---sādhikāraniyogasannidhau prayājādivākayāni śrutāni na 1308tāvatsvaviṣayaṃ niyogāntaramavagamayitumīśate, avadhātādivadanuvādakatvasambhavāt /
kintu svarūpamātramava1309 yogyasvapadārthaviśiṣṭamupasthāpayanti1310 /
tacca prayojanākaṅkṣitayā prayojanībhūtena sādhikāreṇa niyogenānvīyata iti, adhikāravākyagata eva liṅśabdastadanvitaṃ svārthamabhidhatte /
sa cānvayaḥ prayājādīnāmaidamarthyamātreṇa grāhakagrahaṇamityucyate /
karaṇopakārasākāṅkṣasya cāpūrvasya yatkara1311ṇopakāraparikalpanam, sa prakaraṇavyāpāraḥ /
tatra yatteṣāṃ 1312karaṇopakārajanakatavakalpanam, tadaupādānikam---iti /
tatra śaṅkā-nirāsau /
nāsti tarhi prayājādiṣu niyogāntaram ? na nāsti, kṣaṇikānāṃ teṣāṃ sambhūyakaraṇopakārakatvānupapatterniyogāntarasyāvaśyāśrayaṇīyatvāt /
yo 'sau liṅādiḥ prāganūdyamānārthakatayā śaṅkitaḥ, sa idānīṃ niyogāntaramabhidhatte /
ata eva cāvaghātādivadeṣāṃ yajyādiśabdānāmevāṅgavākyagatānāmadhikāraniyogānvitasvārthābhidhānaṃ nābhyupagamyate /
tathā satyutpattāvevāṅgayāgasvarūpasyānyatiraścīnasya niyogāntarāviṣayatvāt, niyogāntaraviṣayatā na syāt /
utpattidaśāyāṃ 1313tvananyatiraścīnatayābhidhānādyuktaṃ niyogāntaraviṣayatvam /
kasmātpunaranyatiraścīnasya niyogāntarāviṣayatvam, 1314kāryadvayasambandhāvagamānupapatteḥ /
nahyekaṃ vastu yugapatkāryadvayasambandhi śakyamavagantum /
yacca tanniyogāntaraṃ prayājādiṣu, tat paścādabhidhīyamānamadhikāraniyogāṅgatayaiva1315 svaśabdenābhidhīyate /
anyathā viṣayadvayaviniyogavirodhādityalamatiprasaṅgena
niyogasya guṇatvaśaṅkā-nirāsau /
nanu niyogasya kāmyamānaphalasādhanatvābhyupagamāt, phalasyeva prādhānyāt, tasyaiva vākyārthatvaṃ1316 yuktamityata āha---
ātmasiddhyanukūlasnaya niyojyasya prasiddhaye /
kurvatsvargādikamapi pradhānaṃ kāryameva naḥ
yattadapūrvaṃ kāryam, tasya niyojyānvayaṃ vinā kāryatvānupapatteḥ, anuṣṭhānaṃ vinā tadasambhavāt, kartrā ca vinā tadanupapatteḥ, adhikāreṇa1317 ca vinā kartturabhāvāt, niyojyatvaṃ vinā tadayogāt, akāmasādhane ca 1318kāmino niyogānavagamāditi, ātmasiddhyarthameva niyogaḥ kāmyamānaphalasiddhihetutvamavalambate, svāmivat /
yathā'tmana eva saṃvidadhānassvāmī garbhadāsasyopakaroti, tathā niyogo 'pi niyojyasyeti, na 1319prādhānyapracyutiḥ
nanu niyogasya phalasādhanatvāt, tasya ca setikarttavyatākakaraṇanibandhanasiddhitvāt, tadanuṣṭhānānantaraṃ niyogasiddheḥ phalasiddhissyāt, anantaraṃ niyogo 1320na niṣpadyate, tarhi kriyāyāmatītāyāṃ kutastatsiddhirityatrā'ha---
viṣayānuṣṭhitau satyāṃ siddho na hi vidhiḥ phalam /
tadānīmeva kurute sahakārivyapekṣayā
eṣā'tra darśanasthitiḥ---pradhānotpattiniyogāḥ, aṅgotpattiniyogāśca yathāyathaṃ saṃnipatyopakārakāṅgayuktasvaviṣayamātrānuṣṭhānenaiva siddhyanti /
tatra yānyaṅgāpūrvāṇi, tāni sambhūta pradhānotpattyapūrveṣūpakurvanti, tasmācca paramāpūrvaṃ niṣpadyate /
yānyapi cā'ṅgāpūrvāṇi dīkṣiṇīyādīnām, teṣāmapyārādupakārakātideśikāṅgamājāmekamutpattyapūrvam, aparamapyaṅgāpūrvaṃ pradhānavadveditavyam---iti /
anayā diśānyatrāpi sakalamūhanīyam /
itthaṃ yadyapi karmānuṣṭhānānantarameva niyogasiddhiḥ, tathāpi yat phalasyānantarābhavanam, tat upapattyā kalpyate---iti
nanvevaṃ sati phalahetutāpūrvasya bādhyetetyatrā'ha---
sahakārivyapekṣā ca kāraṇatvaṃ na bādhate /
mā1321 bādhiṣṭheti sarvatra tadanugrahakalpanā
tathetyarthaḥ /
"1322ataḥ puruṣakāraśca daivañca phalasādhanam" /
ityācāryāḥ /
daivam---apūrvam /
apekṣaṇīyaṃ sahakāri ca puruṣakārapadavepham /
nityādiṣu niyogānabhidhānaśaṅkā-parihārau /
nanvevaṃ bhavatu kābhyeṣvapūrvakāryābhidhānaṃ liṅādīnām, nitya-naimittikaniṣedhādhikāreṣu katham ? 1323na hi teṣu phalodayaṃ prābhākarā anumanyante /
na hi phalaṃ phalatayānvīyate, kintvadhikāriviśeṣaṇatayā /
labdhe tu jīvanādāvadhikāriviśeṣaṇe, kiṃ phalānveṣaṇena /
na ca phalamantareṇa pravṛttyasambhavaḥ, svasambandhikāryāvagamamātrāyattatvātpravṛtteḥ /
nirapekṣācchabdātphalamantareṇā /
dyapi svasambandhikāryāvagamaḥ, tāvanmātrasya loke pravṛttihetutvāvagamāt /
kāryāvagamotpādanāyai phalamupayujyata ityuktam /
nanu yathā śabdātkāryāvagatiḥ, tathā niṣphalatvādanumānenākāryatāpratītirapīti, kathaṃ pravṛttyupapattiḥ ? na /
1324āgamavirodhenānumānasyā'tmalābhābhāvāt /
anyathā yadi kaścitkalpite phale na pravartate, tadā kiṃ karttavyam
nanu phalodayānabhyupagame ca prācyamārgāsambhavāt, nityādiṣvapūrvakāryābhidhānamapramāṇakaṃ syāt, tatrā'ha---
evaṃ kāmādhikārārthaparyālocanayotthitā /
vyutpattissarvavākyārthapratipattinibandhanam
1325//
uktamidamanyāyyañcānekārthatvam-iti /
tena kāmādhikāre siddhe 'pūrvakāryābhidhāyakatve, nityādiṣvapi sa evār'tho virodhābhāvādāśrīyate /
nityādhikārānuguṇyena tu kriyākāryatvābhidhānaṃ kāmyeṣvanupapannamiti, sarvatrāpūrvameva1327 vākyārthaḥ---iti
tatraitadeva tāvadvaktavyam---na kevalaṃ vede lokavyavahārādeva śabdārthāvadhāraṇam, kintu prasiddhārthapadasambandhādapi padārthāntarānvayayogyārthābhidhāyakateti1328 sthite, tadanurūpārthābhidhāyakatā nirṇīyata eva /
etacca yavavarāhādhikaraṇe [mī. da. 1. 3. 5.] vyutpāditam 1329vyavahārata eva sambandhāvadhāraṇādubhayathāpi padāntarārthādhyavasānaṃ bhavatyeva, tena vaidikavākyaśeṣānvayārhatālocanena dīrghaśūkādyarthatvameveti rāddhāntaḥ /
tathā trivṛcchabde, yūpā--havanīyādiṣu ca śaktyavadhāraṇāt /
loke 'pi cāyaṃ vyavahāro bahulamupalabhyate /
tathā sati vaidikaniyojyānvayayogyatayā liṅādīnāmapūrvakāryābhidhāyakatvanirṇayo nānupapannaḥ /
ayañcāparo viśeṣaḥ---yalliṅādiyuktānāṃ vākyānāṃ kāryārthatvam, tattāvadvṛddhavyavahārādeva siddham, kintu liṅādipratyayānāṃ yadvacyaṃ1330 kāryam, taccāpūrvaṃrūpamityetāvanmātraṃ vaidikapadasambandhādavasīyate--iti
1331//
ekadeśimatamadhunā nirākarttumupanyasyati---
vyavahārata evāhurvyutpattimapare punaḥ /
kārye mānāntarāvedye kriyādivyatirekiṇi
asyār'thaḥ---kecidevamāhuḥ---liṅādiyuktavākyaśravaṇe pravṛttidarśanāt, kāryāvagatinibandhanatvātpravṛtteḥ, kāryamātrameva teṣāmarthaḥ, na 1332kriyā /
vaidikaliṅādeḥ kārye śaktinirṇayaḥ /
nanvevaṃ vedādeva vyutpattirāsthitā syādityāśaṅkyā'ha---
vyutpattiripa kāryer'the vyavahārānusāriṇī /
kintu nirdhāraṇāmatraṃ vedavākyavimarśajam
tasyāṃ śabdasya pravṛttyanupayogitvāditi, kriyāniṣkṛṣṭakāryābhidhāyitā laukikavyavahārādeva nirṇīyate--iti
tadidamayuktamiti pratijānīte---
sitetara iva tveṣa pakṣaścittaṃ na karṣati /
candrātapāmalanyāyapravāsamalinīkṛtaḥ
kathamityāha---
kārye mānāntarāvedye pārśvasthastannibandhanam /
vyavahāraṃ kathaṅkāraṃ śabdātprāgavabudhyatām
vyavahāramavijñaya tannibandhanatadgtā /
pratipattiḥ kathaṃ jñeyā śabdaśaktiḥ kathantarām
idamatrā'kūtam /
yadyapi kāryamātrameva pravṛttyupayogīti tāvanmātrameva śabdārthaḥ, tathāpi tasya loke kriyāgatasyaiva pravarttakatvadarśanād, śakyate kriyāśritatā pratyetum /
yathā'kṛtimātrasya śabdārthatve 'pi vyaktyāśritatāpi na pratikṣipyate, tathā kriyāśritatvaṃ pramāṇāntarapramitaṃ na pratikṣepamarhati /
tena kriyātiriktakāryābhidhāyakatvamasiddham1333 /
yadi paraṃ tannibandhanavyavahāra eva1334 syāt, tadā taddarśanāttaddhetubhūtapratipattyanyathānupapattyānumānena śabdasya vācakatvādhyavasānaṃ bhavet /
na caitadasti,tasya śabdādanyataḥ prāganavagamāttannibandhanavyavahārāpratipattiḥ1335, tadapratipattau ca taddhetubhūtapratipattyananumānānna śaktikalpanopapattiḥ
- 36 //
tatrā'kūtaṃ vivṛṇoti---
kāryapratītimātrañca pravṛtteranumīyatām /
kintu kāryā kriyaiveti1336 lokadṛṣṭyā'vasīyate
lokapratītaṃ kriyārūpatvañca na śakyate 'pahnotumiti, kāryamātrārthatve kriyaiva kāryatayā liṅādyartha iti niścīyate, na punaḥ pramāṇāntarādapūrvam-iti
matāntareṇa kriyākāryatvaśaṅkā-nirāsau /
anye punar---vedārthabodhakācāryavacananibandhanapravṛttidarśanenātīndriye1337 kārye liṅādayo vyutpadyanta ityāhuḥ /
yadyācāryavacanādapi kriyaiva kāryatayā'vagamyate, tadā tasyāssvayaṃ duḥkharūpatvātpuruṣārthāntarānubandhanaṃ vina pravṛttyasambhavānniyamena sukhārthinaḥ pravṛttirna syāt /
1338na ca sandhyopāsanādau puruṣārtho 'sti /
tasmātkriyātiriktakāryamācāryavacanebhyo 'vagamyate---iti /
tānpratyāha---
vedārthācāryavākyeṣu pravṛttiyā'pi dṛśyate /
tatrāpyeṣaiva sambandhaparijñānavidhā bhavet
ācāryavākyaśravaṇādapi śiṣyāṇāṃ yā sandhyopāsanādau pravṛttiḥ, tatrāpi bālassvaviṣayanirūpitaṃ kriyākāryatvāvagamameva kāraṇatvena parikalpayet, phalaṃ vinā ca tadanupapatteḥ phalāvagamamapi sambhāvayet /
lokavyutpattyanusāreṇa 1339vedārthamapi pratipadyamāno nitya-naimittika-niṣedhādhikāreṣvapi1340 phalaṃ kalpayet /
sa eva vālyadaśāyāṃ vyutpannassvayamācāryapadavīmadhiruḍho vedārthaṃ pratītya, śiṣyebhya upadiśan kriyāmeva kāryatayā pratipādayet, nāpūrvaṃ kāryam--iti
upasaṃharati---
tasmāllokānusāreṇa vyutpattiḥ kāryamātrake /
tasya tvapūrvarūpatvaṃ vedavākyānusārataḥ
evamapūrvakāryābhidhāyitve siddhe codayati---
nanu lokavirodhitvaṃ pakṣe 'sminnapi dṛśyate /
sarvathaiva1341 yato loke kriyā kāryaiva gamyate
pariharati---
bhavedevaṃ virudhyete kāya'pūrve 'pi laukikau /
pratipatti-prayogau cet kriyākāryatvagocarau
yadi kriyākāryatvagocarau laukikau pratipatti-prayogāvapūrvakāryābhidhāyitvapakṣāṅgīkāre virudhyete, tato lokaviruddhatvaṃ syādasmatpakṣasya /
na caitadastītyāha---
apūrvaṃ hi kriyāsādhyaṃ sādhitā sādhanaṃ kriyā /
tasmādapūrvakāryatvaṃ1342 kriyākāryatvasaṅgatam1343
pramāṇāntaragamyaṃ hi lokaśśabdairvivakṣati /
kriyākāryatva evātaḥ prayogo lakṣaṇānvitaḥ
pratipatti-prayogau hi nāvaśyaṃ śrautavṛttyanusāriṇāveva, lakṣaṇayāpi loke1344 taddarśanāt /
tena yadyapyuktena nyāyenāpūrvameva kāryaṃ liṅādīnāmabhidheyam, tathāpi tasya kriyākāryatvāvyabhicārāt, tatra lakṣaṇayā tayornānupapattiḥ /
yattu śrautapadārthe kārye loke liṅādi na prayujyata iti /
tat tasyāpūrvātmanaḥ pramāṇāntarāpratītatvāt, pratītaviṣayatvācca laukikaprayogasya /
kriyāsādhyantvapūrvam, sādhitā ca satī kriyā sādhanaṃ bhavatītyapūrveṇa saha kriyākāryatvaṃ1345 nityasambaddhamiti, śakyate tallakṣayitum // 42 - 43 //
yadyeṣā1346 lakṣaṇā, kimiti tarhi loko nāvagacchatītyāha---
lakṣaṇānabhimānastu mukhyārthānavadhāraṇāt /
ye tu1347 mukhyārthakuśalāsteṣāṃ lākṣaṇikatvadhīḥ
mukhyamarthamaviditvā lākṣaṇikamapyarthaṃ śrautamiva manyante, mlecchā iva yava-varāhādyartham /
mukhyārthavivekināntu parīkṣakāṇāṃ lākṣaṇikatvadhīḥ---iti
upasaṃharati---
tasmānmānāntarāvedyaṃ kāryamarthāntarānvitam /
vedavākyaṃ bravītīti saṃkṣepo 'yamudāhṛtaḥ
granthasya, kartuśca saṃjñāṃ, prayojanañcā'ha---
vākyārthamātṛkeyaṃ prabhākaragurorbhatānusāreṇa1348 /
anasūyubodhanārthaṃ śālikanāthena saṅgrathitā
Original text: Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0