પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 20

તદા વ્યુત્પિત્સમાનો ઽન્યસ્તત્રૈવમવગચ્છતિ ।
1224બુદ્ધિપૂર્વા 1225મમેવાસ્ય પ્રવૃત્તિરિયમીદૃશી ।
લિઙાદિયુક્તવાક્યશ્રવણસમનન્તરં વૃદ્ધસ્ય વિશિષ્ટાર્થવિષયાં પ્રવૃત્તિં દૃષ્ટ્વા, વ્યુપ્તિત્સમાનો બાલ એવમાકલયતિ---યેયં સ્વાધીનાસ્વ પ્રવૃત્તિઃ, સા મદ્વદ્ બુદ્ધિપૂર્વિકેતિ ।
પુનશ્ચ તસ્યાયં વિમર્શો જાયતે---અહં બુદ્ધ્વા પ્રવૃત્તો1226 યથા, તદ્વદેષો ઽપિ ।
યસ્યાઃ પ્રવૃત્તેર્હેતુભૂતા બુદ્ધિઃ, સા યદ્વિષયા સતી મમ પ્રવૃત્તિહેતુઃ, તદ્વિષયૈવાસ્યાપીતિ, પુનર્વ્યુત્પિત્સોરનુમા જાયતે ।
તદેવમનુમાનદ્વયમેતતદ્વૃદ્ધસ્ય સ્વતન્ત્રા પ્રવૃત્તિઃ-ધર્મિણી, બુદ્ધિપૂર્વિકા-ઇતિ સાદ્ધ્યો ધર્મઃ, સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિત્વાત્ મદીયસ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિવદિતિ, તથા-વૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુભૂતા બુદ્ધિઃ---ધર્મિણી યદ્વિષયા બુદ્ધિર્મમ પ્રવૃત્તિહેતુભૂતા તદ્વિષયૈવાસ્યાપીતિ---સાધ્યો ધર્મઃ, પ્રવૃત્તિહેતુભૂતબુદ્ધિત્વાત્ મદીયપ્રવૃત્તિહેતુભૂતબુદ્ધિવત્---ઇતિ ।
પુનશ્ચ તસ્યાયં વિમર્શઃ પ્રવર્ત્તતે ।
1227તદસ્ય તુ શબ્દેન બોધ્યતે ।
અનેન મમ માનાન્તરેણ તુ યદ્વિષયા સા બુદ્ધિઃ પ્રવૃત્તિહેતુભૂતા, તદ્વસ્ત્વનેન1228 શબ્દેન બોધ્યતે ।
તદ્ભાવે સત્યવગમાત્, મમ તુ માનાન્તરેણ તદ્ બોધ્યત ઇતિ---અયમાવયોર્વિશેષઃ ।
તેન યત્ બુદ્ધ્વા પ્રવૃત્તિર્મમ, તદસ્યાનેન શબ્દેન બોદ્ધ્યત ઇતિ શબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુભૂતાર્થાવબોધકતામવધારયતિ ॥ 3 1

પુનશ્ચ કો ઽસૌ પ્રવૃત્તિહેતુભૂતોર્ઽથશ્શબ્દાભિધેય ઇતિ નિર્ધારયિતુમ્, સ્વાત્મનિ પ્રતિપન્નં પ્રવૃત્તિહેતુભૂતમર્થમનુસન્ધત્તે---
તત્ર બુદ્ધ્વા પ્રવૃત્તો ઽહં કિં તાવત્ સ્વયમન્યદા

શબ્દનિરપેક્ષસ્સ્વયમહં પ્રવર્ત્તમાનઃ કિં બુદ્ધ્વા પ્રવૃત્ત ઇતિ જિજ્ઞાસતે ।
અન્યદેત્યનેન---વ્યુત્પત્તિતઃ પ્રાગવસ્થોચ્યતે ।
વ્યુત્પન્નેન બાલેન યદાત્મનિ પ્રવૃત્તિકારણતયા 1229પ્રતીતમ્, તદેવ વ્યુત્પન્નસ્યાપીતિ કલ્પ્યતે, નાન્યદિત્યર્થઃ ।
શબ્દ-વ્યાપારયોર્ભાવનાત્વનિરાસઃ ।
1230તેન શબ્દ એવ પ્રવૃત્તિહેતુભૂતો વિધિઃ, તદ્વ્યાપારો વેતિ નિરસ્તં ભવતિ ।
તયોર્બાલેનાઽત્મનિ પ્રવૃત્તિકારણત્વેનાદર્શનાત્ ।
1231અતિમન્દતયા ચેમૌ પક્ષૌ ન સાક્ષાદુપન્યસ્ય નિરસ્તૌ ।
તથાહિ---લિઙાદિશબ્દસ્વરૂપસ્ય પ્રવર્તકત્વે સર્વ એવ તચ્છાવિણો નિયમેન પ્રવર્ત્તેરન્, નચૈવં દૃશ્યતે, કસ્યચિત્ કદાચિત્ પ્રવૃત્તેઃ ।
લિઙાદિવ્યાપારસ્ય તુ પ્રવૃત્તિહેતુત્વાશ્રયણં દેવાઃ પ્રતિપદ્યન્તામ્, પિશિતચક્ષુષો માનુષા વયં નેયતીં પ્રમાણભૂમિમવગાહિતું ક્ષમાઃ ।
શાબ્દભાવનોપન્યાસઃ ।
કેયં શબ્દભાવના1231 -1231ઉચ્યતે---લિઙાદિવ્યાપારરૂપા પુરૂષપ્રવૃત્તિભવનાનુકૂલા ।
સ્વજ્ઞાનકરણિકા, અર્થવાદોદિતપ્રાશસ્ત્યલક્ષણેતિકર્ત્તવ્યતાયોગિની પ્રેરણાત્મિકા કલ્પ્યતે ।
"સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિના હિ સર્વે વિધાયકાઃ, સ્વાધ્યાયપદોપાત્તશ્ચાત્મા નિયુજ્યન્તે ભાવયેદિ" [તં. વા. પૃ. 114ટતિ ।
તત્ર કિમિત્યપેક્ષાયાં પુરુષપ્રવૃત્તિસ્સમ્બદ્ધ્યતે ।
કેનેત્યાકાઙ્ક્ષાયાં વિધિજ્ઞામેવ યોગ્યતયા કરણત્વેનાઙ્ગીક્રિયતે ।
જ્ઞાતા હિ શાબ્દભાવના પ્રવૃત્તિં પ્રસૂતે, યોગ્યતયૈવાર્ઽથવાદસમુત્થપ્રાશસ્ત્યજ્ઞાનમિતિકર્ત્તવ્યતાંશે નિવિશતે ।
અવસીદન્તી હિ વિધિશક્તિઃ પ્રાશસ્ત્યજ્ઞાનેનોત્તભ્યતે ।
તસ્યાશ્ચ પુરુષવ્યાપારરૂપા સ્વર્ગાદિભાવ્યાવચ્છિન્ના ભાવાર્થકરણિકા શ્રૌત-સ્માર્ત્તા-ચારપ્રાપ્તપદાર્થજનિતકરણોપકારવત્યાર્થભાવના સમાનપ્રત્યયવાચ્યા વિષયભૂતા---ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
તન્ન ।
લિઙાદેસ્તાદૃશો વ્યાપારો વિદ્યત ઇત્યત્ર ન કિઞ્ચન પ્રમાણમ્ ।
લિઙાદિશબ્દાનન્તરભાવિની પુરૂષપ્રવૃત્તિરેવ પ્રમાણમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તન્નિબન્ધનત્વેન પ્રવૃત્તેરન્યત્રાદૃષ્ટત્વાત્ ।
અયન્નિબન્ધના હિ પ્રવૃત્તિર્દૃંષ્ટા, તદેવ તાં દૃષ્ટ્વા શક્યમનુમાતુમ્, ન પુનરપ્રતિપન્નપૂર્વકારણભાવશ્શબ્દવ્યાપારવિશેષઃ ।
અથ લિઙાદિશબ્દ એવ પ્રમાણમિતિ સાહસમ્, અગૃહીતસમ્બન્ધસ્યાવાચકત્વાત્ ।
અનવધારિતે હિ સમ્બન્ધિનિ, સમ્બન્ધબોધવૈધુર્યાત્ ।
પ્ર્પ્ર્કથઞ્ચ તત્ર સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિના સર્વે વિધાયકાસ્સ્વાત્મા ચ વિનિયુજ્યન્તે ।
પુરુષં ચ્વિધિરાર્થભાવનાયાં પ્રેરયતિ ।
યશ્ચ યેન ઓંપ્રેર્યતે, સ તેન નિયુજ્યતે ।
ન ચાચેતનાનાં ગ્વિધીનાં નિયોજકત્વમપિ સમ્ભવતિ ।
અથ નચ્ચ્ નિયોજ્યન્તે ।
તદપ્યનુપપન્નમ્---શાબ્દભાવનાસુ સર્વશબ્દાનાં સ્વત એવ કર્તૃત્વાત્ વિનિયોગાનપેક્ષણાત્ ।
અથ ન અપુરુષાઃ પ્રેરણે વિનિયુજ્યન્તે, કિન્ત્વર્થાવબોધને ।
તદપિ ન ઘટતે ।
તત્રાપિ નિયોજ્યાનપેક્ષાયાસ્તુલ્યત્વાત્ ।
અધ્યયનવિધેશ્ચાક્ષરસંસ્કારરૂપાધ્યયનવિધાયકત્વાભ્યુપગમાતા ।
તથાચાઽહુઃ---
"દ્રવ્યાદીનાં પુનઃ કસ્મિન્ સ્વાધ્યાયો ઽન્તર્ગતો ભવેત્ ।
ત્રેધાપિ પ્રતિભાત્યસ્મિન્ સંસ્કારત્વસ્ય નિર્ણયઃ ॥
સંસ્કાર્યગણનાયાઞ્ચ યુક્તૈવાક્ષરસંસ્ક્રિયા ।
સ્વાધ્યાયાં હિ સ્ફુટં કર્મ સાક્ષાત્સંસ્ક્રિયતે ચિ સઃ" ॥
ઇતિ ।
સંસ્કારવિધિશ્ચ ન સંસ્કાર્યં વિનિયુઙ્ક્તે, પ્રમાણાન્તરાવસિતોપયોગસ્ય શેષિત્વાત્ ।
સંસ્કારપર્યવસાયી તુ સંસ્કારવિધિર્ન સંસ્કાર્યસ્ય કાર્યં કલ્પયેત્ ।
આત્મા ચાધ્યયનવિધિના વિનિયુજ્યતે, ન વિનિયુજ્યતે વેતિ પ્રતિપત્તિદ્વયસ્યાપ્યસમ્ભવાદનુપપન્નમ્ ।
પુરુષપ્રવૃત્તેર્ભાવ્યત્વપ્રક્ષેપ-પ્રતિક્ષેપૌ ।
કથઞ્ચ પુરુષવૃત્તિસ્તસ્યા ભાવ્યમ્, ન તાવદનન્તરનિષ્પત્તેઃ, વિધિજ્ઞાનસ્ય કરણત્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ક્રિયાફલં હિ તદા પુરુષપ્રવૃત્તિસ્સ્યાત્ ।
ન ચ ક્રિયા સ્વફલપ્રસવાય કરણમપેક્ષતે ।
ન ચ ગમનં સંયોગ-વિભાગારમ્ભે કરણાપેક્ષમ્ ।
સ્યાન્મતમ્ 1233લિઙાદિશબ્દો વિધિજ્ઞાનં જનયિત્વા, 1234કરણાનુગૃહીતાઃ પ્રેરણારૂપં સ્વવ્યાપારમારભતે ઇતિ ।
ન ચ કરણત્વાભાવઃ, ક્રિયાનિષ્પત્તાવેવ કરણત્વાત્ ।
તદિદમલૌકિકમ્ ।
ન હિ કસ્યચિદ્વસ્તુનસ્સ્વજ્ઞાનમુત્પાદહેતુઃ પ્રતીતમ્ ।
પ્રાશસ્ત્યજ્ઞાનસ્યેતિકર્તવ્યતાત્વનિરાસઃ ।
એવમર્થવાદોદિતપ્રાશસ્ત્યસ્યાપીતિકર્ત્તવ્યતાત્વં વિધ્યસ્તમ્ ।
યોગ્યતયા હિ તસ્ય તથાભાવઃ ।
ન ચ પ્રેરણોત્પત્તૌ શબ્દકર્તૃકાયાં કરણીભૂતજ્ઞાનાનુગ્રહયોગ્યતા તસ્ય શક્યતે ઽવગન્તું ।
પુરૂષકર્તૃકાયાન્તુ પ્રવૃત્તૌ સ્યાત્ તસ્ય યોગ્યતાવગમઃ, પ્રશસ્તે 1235પુરુષપ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
સ્યાન્મતમ્ ।
અપ્રશસ્તે પ્રરુષપ્રવૃત્ત્યસમ્ભવે પ્રેરણૈવ નોપપદ્યતે ।
તદસત્ ।
ન ફલસમ્ભવાયત્તા ક્રિયાનિષ્પત્તિઃ, ક્રિયાનિષ્પત્ત્યાયત્તૈવ તુ ફલસિદ્ધિરિતિ લોકે પ્રતીતમ્ ।
અત એવ તસ્મિન્પક્ષે નિષ્ફલે ઽપિ પ્રેરણાસિદ્ધેઃ પ્રવૃત્તિસ્સ્યાત્ ।
અથ ફલમપીતિકર્ત્તવ્યતાપદનિવેશિ, પ્રાશસ્ત્યવત્, અતસ્તદભાવે ન પ્રેરણા નિષ્પદ્યતે---ઇતિ ।
તર્હિ ફલમેવાસ્ત્વિતિકર્ત્તવ્યતાંશપરિપૂરકમ્, કિં પ્રાશસ્ત્યેન ।
સત્યમેતદ્, અસ્તિ તાવદ્ તદપીતિ ન ત્યજ્યેત ।
એવં તર્હ્યશ્રુતે પ્રાશસ્ત્યે તદપેક્ષા મા ભૂત્ ।
તતશ્ચ તદતિદેશાદિકલ્પનમઘટમાનં કેવલસ્ય વિધેર્દર્વિહોમવત્કરણેતિકર્ત્તવ્યતાકલ્પનાપિ કલ્પનામાત્રમેવ ।
દર્વિહોમવદિતિ1236 ચાસિદ્ધો દૃષ્ટાન્તઃ ।
તત્રાપિ શ્રૌતદ્રવ્ય-દેવતા-સ્મૃત્યાચારપ્રાપ્તાચમનાદીતિકર્ત્તવ્યતામાત્રેણોપકારકૢપ્તેરભિમતત્વાત્1237 ।
નહ્યેકસ્યૈવ વસ્તુનો ઽનુગ્રાહકતા, અનુગ્રાહ્યતા ચ સ્વાત્મન્યુપપદ્યતે ।
અથ શબ્દઃ પ્રેરણાં કરોત્યેવ, પ્રવૃત્તિસ્તુ ન તાવન્માત્રેણ, કિન્તુ તજ્જ્ઞાને સતિ ।
એવં તર્હિ જ્ઞાનફલમેવ પ્રવૃત્તિરસ્તુ, ન પ્રેરણાફલં, તસ્મિન્સતિ ભાવાત્, અસતિ ચાભાવાત્ ।
તથા ચ ન શાબ્દભાવના વિધિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
1238કિઞ્ચ શબ્દો ઽમ્બરગુણ ઇતિ, 1238પ્રાપ્યકારીન્દ્રિયવાદિનાભ્યુપેયમ્ ।
અન્યથા નભસશ્શ્રોત્રભૂતસ્ય, શબ્દસ્ય ચ પ્રાપ્ત્યસમ્ભવાત્સંયોગ-સમવાયયોરન્યતરસ્ય ચ પ્રાપ્તિરૂપત્વાત્, સંયોગસ્યાન્યતરકર્મજસ્ય, ઉભયકર્મજસ્ય, સંયોગજસ્ય ચ દ્રવ્યત્વે સતિ શબ્દસ્ય નભસા સહાસમ્ભવાત્ તસ્ય ચ ત્રૈવિધ્યનિયમાત્, પારિશેષ્યાત્સમવાયઃ પ્રાપ્તિરિતિ, આકાશગુણશ્શબ્દઃ ।
ન ચ તસ્ય વ્યાપારસમ્ભવઃ, દ્રવ્યાશ્રિતત્વાદ્દ્વ્યાપારાણામ્ ।
કથં તર્હિ શબ્દસ્યાભિધાનલક્ષણો વ્યાપાર આશ્રીયતે ।
યથા તત્તથા શ્રૂયતામ્---યત્તાવદાત્મન્યર્થવિષયજ્ઞાનં શબ્દવિષયજ્ઞાનાનન્તરં જાયતે, 1239તચ્છબ્દકર્તૃકતયા યદા વિવક્ષ્યતે, તદા 1240તદાભિધાનિકમિત્યુચ્યતે ।
પરસ્થે ઽપિ વ્યાપારે ભવત્યેવ કર્તૃતા, પરિસ્પન્દ ઇવાત્મન ઇતિ, ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
કથઞ્ચાસૌ શબ્દવ્યાપારાર્થભાવનાવિષયઃ, એકપ્રત્યયવાચ્યત્વાત્-ઇતિ1241 ।
તદુક્તમ્---
"1242વિધિ-ભાવનયોશ્ચૈકપ્રત્યયગ્રાહ્યતા કૃતઃ ।
ધાત્વર્થાત્પ્રથમં તાવત્સમ્બન્ધો ઽધ્યવસીયતે" ॥
[શ્લો. વા. અ. 7. શ્લો. 79 1 ।
2. 80 1 ।
2] ઇતિ ।
તન્ન ।
પ્રત્યયસ્ય ભાવનાભિધાનમસ્મિન્પક્ષે દુર્ઘટં યતઃ ।
આખ્યાતાનાં ભાવનાવાચિત્વશઙ્કા ।

નનુ1243 ચ સર્વાખ્યાતાનાં ભાવનાવચનતા કરોતિસામાનાધિકરણ્યાદધ્યવસીયતે ।
તથાહિ---ભવત્યર્થસ્ય કર્તુઃ પ્રયોજકવ્યાપારો ભાવના, સૈવકૃતિઃ ।
ભાવ્યમાનસ્યૈવ ક્રિયમાણત્વાત્, તસ્ય કૃતિકર્મત્વાત્ ।
કિમકાર્ષીત્ ? અપાક્ષીત્ કિં કરોતિ ? પચતિ ? કિં કરિષ્યતિ, પક્ષ્યતિ,ઇતિ પ્રશ્નોત્તરદર્શનાત્, કરોત્યર્થસ્સર્વાખ્યાતૈરભિધીયત ઇતિ ગમ્યતે ।
અન્યથા કરોત્યર્થવિષયપ્રશ્ને તદુત્તરાનુપપત્તિઃ ।
1241તત્ર સત્યામપિ પ્રકૃતૌ ધઞન્તાદિષુ કરોત્યર્થાનવબોધાત્, આખ્યાતપ્રત્યયસન્નિધાને ચ તદવગમાત્, આખ્યાતાનામેવ સોર્ઽથ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
તન્નિરાસઃ ।
તદસત્ ।
કિં કરોતીત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય યદ્યયમર્થઃ-યત્કરોતિ, તત્કિમિતિ, તત્ર ચેત્પચતીત્યુત્તરં સ્યાત્, તદા પાકં કરોતીત્યસ્મિન્નર્થે પચતીતિ વર્ત્તતે ।
તથા ચ સિદ્ધ્યેદાખ્યાતાનાં કરોત્યર્થતા ।
ન ચૈતદેવમ્ ।
અનવગતે હિ ધાતુવાચ્યે વ્યાપારવિશેષે, તદ્વિશેષ એવ-એવંપૃચ્છ્યતે, તત્ર પચતીત્યુત્તરમ્ ।
તથા ચ ન સિદ્ધ્યતિ ધાત્વર્થાતિરિક્તકરોત્યર્થવચનતાઽખ્યાતાનામ્ ।
સર્વે ધાત્વર્થાશ્ચ કસ્યચિદભૂતસ્ય ભવને ઽનુકૂલતાં ભજન્તઃ કરોત્યર્થતામાપન્નાઃ કરોતિના પ્રષ્ટુમ્, નિર્દેષ્ટુઞ્ચ શક્યન્ત ઇતિ, તદ્વિશેષપ્રશ્નોત્તરે એવ તે ।
કિઞ્ચ ધાતુવાચ્યવ્યાપારવિશેષવિષયત્વેનાપિ પ્રશ્નો-ત્તરયોરુપપત્તૌ, તદતિરિક્તકરોત્યર્થવાચકતાઽખ્યાતાનાં ન શક્યતે વક્તુમ્ ।
અપિ ચ સપ્રયત્નક્રિયેષુ દેવત્તાદિષુ વ્યાપારભેદસમ્ભવાત્ ઘટેતાં પ્રશ્નોત્તરે ।
વ્યતિરિક્તકરોત્યર્થવિષયે "કિં કરોતી"તિ પ્રશ્ને, "ગચ્છતી"તિ ચોત્તરે ગમનાતિરિક્તવ્યાપારામાવાદનુપપત્તિરેવ સ્યાત્ ।
ધાત્વર્થવિશેષવિષયત્વે તુ તત્રાપ્યુપપત્તિઃ ।
અથ તત્રાપિ સંયોગ-વિભાગૌ ધાત્વર્થઃ, પરિસ્પન્દસ્તુ વિભક્ત્યર્થ ઇતિ, તત્રાપિ ધાત્વર્થવ્યતિરિક્તવ્યાપારસમ્ભવાન્નાનુપપત્તિઃ ।
તન્ન ।
પરિસ્પન્દસ્યૈવ ગમિવાચ્યત્વાત્ ।
તથાહિ---ન કેવલે સંયોગે, વિભાગે વા ગમેઃ પ્રયોગઃ, સ્થાણૌ શ્યેનેન વિયુક્તે, સંયુક્તે વાપ્રયોગાત્ ।
નાપિ દ્વયોઃ, ઉત્પત્ય-નિપતિતે શ્યેને સ્થાણૌ પ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્ ।
એકક્રિયાક્ષણજન્યૌ સંયોગ--વિભાગૌ ગમિવાચ્યાવિતિ યદ્યુચ્યેત ।
તર્હિ ક્રિયૈવાસ્તુવાચ્યા, કિમસાવુપાધિકોટૌ નિવેશ્યતે ।
એવં હ્યુપાધિસમાશ્રયગૌરવમેવ પરિહૃતં ભવતિ ।
અપિ ચ વૃદ્ધવ્યવહારાચ્છબ્દાર્થનિર્ણયઃ ।
ન ચાઽરવ્યાતાનાં ભાવનાવચનત્વમન્તરેણ કસ્યચિદ્વૃદ્ધવ્યવહારસ્યાનુપપત્તિઃ ।
પ્રશ્નોત્તરે તુ સમ્બન્ધજ્ઞાનોત્તરકાલભાવિની, અતો ન તદ્વશેન સમ્બન્ધિનિરૂપણા ।
કર્ત્રાદિસંખ્યામાત્રવાચિતયાઽખ્યાતપ્રયોગોપપત્તૌ, નાધિકં વાચ્યં શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
અપિ ચ "પાકં કરોતિ દેવદત્તઃ" ઇત્યત્ર તાવત્પચ્યર્થં પાકશબ્દો બ્રવીતિ, તદનુગુણન્તુ પુરુષપ્રયત્નં કરોતિરાચષ્ટે, આખ્યાતન્તુ કેવલકર્તૃસંખ્યાં વક્તીતિ, સિદ્ધં તન્માત્રવાચિત્વમ્ ।
અતો ઽન્યત્રાપિ તત્રૈવ વર્ત્તત ઇતિ યુક્તમ્ ।
એવં "પચતિ દેવદત્તઃ" ઇત્યસ્ય યદ્વિવરણં---પાકં કરોતીતિ ।
તદપ્યનુપપન્નમ્ ।
પચતીત્યત્ર યઃ પુરુષપ્રયત્નઃ યત્સમ્બન્ધેન પચ્યર્થસ્સાધ્યભૂતઃ, તં કરોતિના પ્રકૃતિભૂતેનોપાદાય વિવરણોપપત્તેઃ ।
યત્રાપિ "રથો ગમનં કરોતિ"તિ ન પ્રયત્નો ઽપરો ઽસ્તિ, તત્રાપિ ગમનસ્ય સાધ્યતાં દર્શયિતુમ્, ગૌણઃ કરોતિ પ્રયોગો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
પક્ષદ્વયે ઽપિ તુલ્યત્વાત્ ।
મણ્ડનમિશ્રમતોપન્યાસ-નિરાસૌ ।
યસ્તુ---"દેવદત્ત ઓદનં પચતી"ત્યાદૌ વૃદ્ધવ્યવહારે એવ પ્રકૃત્યર્થાતિરિક્તે પ્રયત્ને પ્રયોગાદારવ્યાતાનાં તદર્થતામાહ ।
સ ઇત્થં શિક્ષયિતવ્યઃ---
વત્સ ! કિં ન વેત્સિ "અનન્યલભ્યશ્શબ્દાર્થઃ" ઇતિ ।
ઇહ ચ પ્રકૃત્યર્થાક્ષેપેણાપિ પ્રયત્નપ્રતિપત્ત્યુપપત્તેઃ, ન શક્યતે તદ્વાચકતાઽખ્યાતાનામાશ્રયિતુમ્---ઇતિ ।
કાર્યવાચિનામેવ કૃતિવાચિત્વનિરૂપણમ્ ।
નનુ પ્રાભાકરા અપિ ભાવનાવાચકતાં ન કથમારવ્યાતપ્રત્યયસ્યેચ્છન્તિ ।
ઉચ્યતે---ન સર્વાખ્યાતપ્રત્યયાનાં ભાવનાવચનત્વમભ્યુપેમઃ, કિન્તુ કાર્યાભિધાયિનો લિઙાદયઃ કાર્યસ્યાન્યથાનભિધાનાત્ કૃત્યભિધાયિન ઇષ્યન્તે ।
કૃતિસમ્બન્ધિ હિ કાર્યં કૃત્યનભિધાને નાભિહિતં સ્યાત્ ।
નહ્યસ્તિ સમ્ભવઃ, કૃતિશ્ચ નાભિધીયતે, કાર્યઞ્ચાભિધીયતે---ઇતિ ।
અથ મતમ્ ।
યથા દણ્ડીત્યત્ર પ્રત્યયેન દણ્ડો નાભિધીયતે, અથ ચ તદ્વિશિષ્ટપુરુષપ્રતીતિઃ, એવમિહાપિ ભવેદિતિ ।
તન્ન ।
તત્રાપ્યપ્રતીતે દણ્ડે, ન તદ્વતિ પ્રત્યયઃ ।
અસ્તિ ચ તત્ર પ્રકૃતિભૂતો દણ્ડશબ્દઃ, સ ચ તસ્ય પ્રત્યાયયિતા ।
ન ચેહ તથા સમ્ભવતિ, પ્રકૃતીનાં 1244પુરુષવ્યાપારાભિધાનાનિયમાત્ ।
પુરુષો હિ ચેતનઃ કાર્યં લિઙાદિભિરવબુધ્યતે ।
ન ચાસૌ પરકૃતિસમ્બન્ધિ સ્વયં કાર્યં બોદ્ધુમલમિતિ, તદીયકૃત્યભિધાનમેષિતવ્યમ્ ।
તસ્ય ચ કૃતિઃ પ્રયત્નરૂપા ।
ન ચ સર્વથા 1245તદનનુભવે તદભિધાયિન ઇતિ, ન દણ્ડિન્યાયસ્યાયં વિષયઃ ।
સ્યાન્મતમ્ ।
યથા લિઙ કર્ત્રાદિસંખ્યામાત્રવચનતા, ક્રિયાક્ષેપેણ ચ કર્ત્રાદીનાં પ્રતીતિઃ ।
તથેહાપિ ક્રિયા પ્રયત્નમાક્ષિપતિ, મા ભૂત્તસ્ય લિઙ્વાચ્યતા--ઇતિ ।
તદસત્ ।
યદ્યપિ પ્રકૃત્યર્થભૂતયા ક્રિયયા પ્રયત્ન આક્ષિપ્યતે ।
તથાપિ તદાયત્તસિદ્ધિકતયા1246 કથમપૂર્વં ગમ્યતે ।
પ્રયત્નાભિધાને તદવચ્છિન્નતયા પ્રતીયમાનં1247 તદાયત્તસિદ્ધિકમવગમ્યતે, નાન્યથા ।
ન ચ કૃત્ત્યનવચ્છિન્નસ્વરૂપમાત્રેણાપૂર્વમભિહિતં કૃતિમાક્ષેપ્તુમલમ્ ।
અવગતસમ્બન્ધં હિ વસ્ત્વાક્ષિપ્યતે ।
ન ચ શબ્દમન્તરેણાપૂર્વસ્ય પ્રયત્નસમ્બન્ધાવગમે 1248કારણમસ્તિ ।
અતઃ કથં તત્ પ્રયત્નમાક્ષિપેત્ ।
તસ્માદપૂર્વકાર્યભિધાયિનાં પ્રયત્નાભિધાનમવશ્યમાશ્રયણીયમિતિ, વિષયકરણીયે નિપુણતરમુપપાદિતમિત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન

તત્ર ન ક્રિયામત્રં તાવદહં બુધ્વા પ્રવૃત્તઃ, નાપિ ફલમાત્રમ્, ન ક્રિયાફલસમ્બન્ધમાત્રં વા ।
ક્રિયા--ફલયોસ્સાધ્ય-સાધનતાવગમે ઽપિ ન પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે ।
તૃપ્તિહેતૌ ભોજને ઽતીતે, વર્તમાને વાપ્રવૃત્તેઃ, ભવિષ્યત્યપિ તત્સાધને સામુદ્રવિદાખ્યાત ઇવાનુષ્ઠાનાભાવાત્ ।
પુરુષાશયાવગમસ્તુ પ્રબૃત્તિહેતુત્વેનાઽશઙ્કિતો ઽપિ, સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તૌ વ્યુત્પિત્સોર્દૂરોત્સારિતત્વાત્ ।
કિન્તુ કાર્યતાં બુધ્વા પ્રવૃત્તો ઽહમ્, મમેદં કાર્યથ્મતિ પ્રતીત્ય---અહં સર્વત્ર પ્રવૃત્તઃ ।
તથાહિ---
આસ્તાં તાવત્ક્રિયા લોકે ગમના-ગમનાદિકા ।
અન્તતસ્સ્તન્યપાનાદિસ્તૃપ્તિકારરિણ્યપિ1249 ક્રિયા

સા યાવન્મમ કાર્યેયમિતિ નૈવાવધાર્યતે ।
તાવત્કદાઽપિ મે તત્ર પ્રવૃત્તિરભવન્ન1250 હિ

બ્રહ્મસિદ્ધિકતો મતેનાઽશઙ્કા ।
1251અત્રાપર આહ ।
સત્યં---કાર્યાવગમાદેવ પ્રવૃત્તિઃ ।
ઇષ્ટસાધનતૈવ તુ કાર્યતા, ન પરા કાચિત્, સૈવ પ્રવૃત્તિહેતુર્વિધિરુચ્યતે ।
તદાહ---
"અપેક્ષિતોપાયતૈવ વિધિરિષ્ટો મનીષિભિઃ ।
અતો હ્યધ્યવસાયાદિર્નાકસ્માન્નાભિધાનતઃ" ॥
[બ્ર. સિ. કાં. 3, 103 1 ।
2 104 1 ।
2 પૃ0 115] ઇતિ ।
1252તથા "પુંસો નેષ્ટાભ્યુપાયત્વાત્ ક્રિયાસ્વન્યઃ પ્રવર્ત્તકઃ ।
પ્રવૃત્તિહેતું ધર્મઞ્ચ પ્રવદન્તિ પ્રવર્ત્તનામ્ ॥
[વિ. વિ. શ્લો. 26 પૃ0 243] ઇતિ ।
કર્ત્તુરિષ્ટાભ્યુપાયે હિ કર્ત્તવ્યમિતિ લોકધીઃ ।
વિપરીતે ત્વકર્તવ્યમિતિ તદ્વિષયે તતઃ ॥
[વિ. વિ. શ્લો. 30 પૃ0 302] ઇતિ ચ ।
તન્નિરાસઃ ।
તત્ર તાવદિદમેવ વક્તવ્યમ્ ।
અતીતસ્ય 1253વર્તમાનસ્ય ચેષ્ટસાધનતાઽસ્તિ, ન ચ તત્ કાર્યતયાઽવસીયતે ।
તેનાન્યા કાર્યતા, અન્યા ચેષ્ટસાધનતા---ઇતિ ।
તથા પ્રવૃત્તિરપિ તન્માત્રાવગમાયત્તા ન ભવતીત્યુપેક્ષ્યૈવ તાવત્ તં, ફલસાધનતા---કાર્યતયોર્ભેદં વિનિર્દિશતિ---
1254ફલસાધનતા નામ યા સા નૈવ ચ કાર્યતા ।
કાર્યતા કૃતિસાધ્યત્વં ફલસાધનતા પુનઃ

કરણત્વં ફલોત્પાદે ભિદ્યેતે તે પરસ્પરમ્ ।
યદ્યપ્યેકવસ્તુનિવેશિતા દ્વયોઃ, તથાપિ સ્વરૂપભેદો ઽસ્ત્યેવ ।
તદેવ હિ વસ્તુ ફલં પ્રત્યુપાયભાવાત્ફલસાધનમિત્યુચ્યતે, કૃત્યધીનાત્મલાભતયા ચ કાર્યમિતિ

કિમિતીષ્ટાભ્યુપાયેષ્વેવ કર્ત્તવ્યતાવગમઃ, અન્યત્ર નેત્યત્રાઽહ---
।
કિન્તુ સ્વયં ક્લેશરૂપં કર્મ યત્કાર્યતાં વ્રજેત્

ફલસાધનતા તત્ર 1255કારણં તેન કાર્યતા ।
તદ્ભાવભાવિની નિત્યં તદા સૈવ1256 પ્રકાશતે

સ્વભાવેન હિ કર્માણિ દુખોત્પાદહેતુભૂતાનિ ।
તેષુ કાર્યત્વાવગમઃ ફલસાધનતાવગમનિબન્ધનઃ ।
કાર્યતા હિ ન કૃત્યધીનસિદ્ધિતામાત્રરૂપા, કિન્તુ કૃતિં પ્રતિ પ્રધાનભૂતં સત્ યત્ તદધીનસત્તાકમ્, તત્કાર્યમુચ્યતે ।
તચ્ચ કૃતેઃ પ્રધાનમ્, યદધિકૃત્ય કૃતિઃ પ્રવર્તતે ।
ન ચ દુઃખં દુખહેતુંવાધિકૃત્યકૃતેઃ પ્રવૃત્તિરુપપન્ના, નાપ્યદુઃખમ્, અદુઃખહેતું વા ।
કિન્તુ સુખં, સુખહેતું વા ।
તત્ર ન તાવત્સ્વયં સુખરૂપં કર્મ, સુખસાધનમપિ ચેન્ન સ્યાત્, ન તસ્ય કૃતિં પ્રતિ પ્રાધાન્યાવગમો1257 ઘટતે ।
અતઃ કર્મસુ કાર્યત્વાવગમઃ ફલસાધનતાવગમનિબન્ધન ઇતિ, જ્ઞાપકકોટિનિવિષ્ટા ફલસાધનતા 1258કાર્યતામનુરુધ્યતે, ન ત્વસૌ તદાત્મૈવ ।
તથા ચાસાધનસ્યાપિ સુખસ્યૈવાસ્તિ કાર્યતા ।
સુખં હિ સર્વઃ કાર્યતયાવૈતિ, ન તસ્ય ફલસાધનતામપેક્ષતે ।
તેન ફલસાધનતોત્તીર્ણકાર્યતાવગમેન મે પ્રવૃત્તિરિતિ નિશ્ચિત્ય, વ્યુત્પિત્સમાનશ્ચૈત્રં પ્રવર્ત્તમાનં દૃષ્ટ્વાનુમિનોતિ--ચૈત્રો ઽપિ કાર્યબોધાત્પ્રવર્તતે---ઇતિ ।
ચૈત્રસ્ય 1259પ્રવૃત્તિઃ--ધર્મિણી, કાર્યબોધપૂર્વિકા--ઇતિ સાધ્યો ધર્મઃ, બુદ્ધિપૂર્વકત્વે સતિ પ્રવૃત્તિત્વાન્મદીયપ્રવૃત્તિવદિતિ ।
લિઙાદયશ્ચ પ્રવૃત્તિહેતુભૂતાર્થાભિધાયિનઃ કાર્યમેવાભિદધતે ।
તસ્યૈવાવગતસ્ય પ્રવૃત્ત્યનન્તરકારણત્વાત્

ઇચ્છા યદ્યપિ પ્રવૃત્તિહેતુઃ, તથાપિ સા લિઙાદિવાચ્યા ન ભવતિ ।
તદવગમસ્ય પ્રવૃત્તાવનપેક્ષિતત્વાત્ ।
ઉત્પન્ના હિ સા પ્રવૃત્તિકારણમ્, નાવગતા ।
નન્વેવમપિ કથં લિઙાદીનાં કાર્યે વ્યુત્પત્તિરિત્યત્રાઽહ---
શબ્દાન્તરાણિ સ્વાર્થેષુ વ્યુત્પદ્યન્તે યથૈવ હિ ।
આવાપો-દ્વાપભેદેન તથા કાર્યે લિઙાદયઃ

1260॥
લિઙાદિયુક્તવાક્યશ્રવણે તદ્ભાવભાવિન્યા પ્રવૃત્ત્યા વિશિષ્ટકાર્યાવગતિમનુમાય, વાક્યસ્ય 1261હેતુતામધ્યવસ્યતિ ।
તત્રાપિ 1262કોર્ઽથઃ કેન 1263શબ્દેનાભિહિત ઇતિ વિવેચને, લિઙાનદ્યાવાપે1264 કાર્યાવગતિદર્શનાત્, તદુદ્ધારે ચાદર્શનાત્, ત એવ કાર્યાવગતિં કુર્વન્તીતિ શબ્દાન્તરવલ્લિઙાદીનાં કાર્યવાચકત્વવ્યુત્પત્તિસિદ્ધિઃ

નનુ લોકવ્યવહારાત્ લિઙાદયો વાચકતયા વ્યુત્પાદ્યમાનાં પ્રૈષાદિષ્વેવવચકતયા વ્યુત્પત્તિમર્હન્તિ ।
તત્રૈવ તેષાં પ્રયોગદર્શનાદિત્યશઙ્ક્યાઽહ---
।
કાર્યમેવ હિ 1265વક્તૃણાં જ્યાયઃ-સમ-કનીયસામ્ ।
પ્રવર્ત્ત્યાપેક્ષયા ભેદાત્પ્રૈષાદિવ્યપદેશભાક્

પ્રવર્ત્ત્યપુરુષાપેક્ષયા જ્યાયસા વક્ત્રા પ્રતિપાદ્યમાનં કાર્યં પ્રૈષ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે ।
સમેના ।
દ્યઽમન્ત્રણં, હીનેનાધ્યેષણમિતિ, પ્રૈષાદિપ્રતિપાદકા અપિ લિઙાદયઃ 1266કાર્યમેવ પ્રતિપાદન્તિ, નાર્ઽથાન્તરમ્

કથં પુનરવસીયતે---કાર્યમેવ પ્રૈષાદિવ્યપદેશભાગિત્યત્રાઽહ---
કાર્યમેવ હિ સર્વત્ર પ્રવૃત્તાવેકકારણમ્ ।
પ્રવૃત્ત્યવ્યભિચારિત્વાલ્લિઙાદ્યર્થો ઽવધાર્યતે

પ્રવૃત્તિર્હિ બાલેન સ્વાત્મનિ કાર્યાવગમપૂર્વિકા પ્રતિપન્નેતિ, સર્વપુરુષાનપિ પ્રવર્ત્તમાનાન્દૃષ્ટ્વા કાર્યાવગમમેવ બાલઃ કલ્પયતીતિ, પ્રૈષાદીનામપિ પ્રવૃત્તિઃ કાર્યાવગમનિબન્ધનેતિ, કાર્યમેવ પ્રૈષાદિવ્યપદેશયોગીતિ સિદ્ધમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ પ્રૈષાદીનામપિ 1267પ્રવૃત્ત્યવ્યભિચારિત્વાત્કાર્યસ્ય ચ પ્રવૃત્તિષુ સર્વાસુ હેતુભૂતત્વાત્પ્રૈષાદિષ્વપિ લિઙાદીનાં કાર્યમેવાર્ઽથ ઇતિ નિશ્ચીયતે

કેન પુનઃ પ્રમાણેન બાલસ્સ્વ્યં કાર્યમવગચ્છતિ ।
યતઃ પ્રવર્ત્તત ઇત્યત્રાઽહ---
કૃતિસાધ્યં પ્રધાનં 1268યત્તત્કાર્યમભિધીયતે1269 ।
1270તચ્ચ માનાન્તરેણાપિ વેદ્યમોદનપાકવત્

કૃતૌ સત્યાં ભાવાત્, અસત્યાઞ્ચાભાવાદનુમાનતઃ કૃતિસાધ્યતા તાવદવગમ્યતે ।
યદધિત્કૃત્ય કૃતિઃ પ્રવર્ત્તતે, તત્કૃતેઃ પ્રધાનમ્, પ્રયત્નશ્ચ કૃતિઃ ।
સ ચ માનસપ્રત્યક્ષવેદ્ય ઇતિ, વિશિષ્ટપ્રયોજનતાપિ પ્રયત્નસ્ય પ્રત્યક્ષવેદ્યૈવ ।
તેન પ્રત્યક્ષા-નુમાનાભ્યાં કાર્યમવગમ્યતે ।
યથા ચોદન-પાકયોરિતિ, ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ ।
ઉપસંહરતિ---
એવં કાર્યાત્મકે ઽપ્યર્થે વ્યુત્પદ્યન્તે લિઙાદયઃ ।
તદન્વિતેષુ સ્વાર્થેષુ તથા શબ્દાન્તરાણ્યપિ

એવમપિ કથં માનાન્તરાવેદ્યકાર્યવાચિતા લિઙાદીનામિત્યાશઙ્ક્ય, મીમાંસામવતારયતિ---
સંપ્રધાર્યમિદન્ત્વત્ર તત્કાર્યં કિં ક્રિયાત્મકમ્ ।
યદ્વા તદ્ય્વતિરેકીતિ ....................... ॥
કો નુ નિર્ણય ઇત્યત્રાઽહ---
................. તત્ર લોકાનુસારતઃ

પ્રમાણાન્તરવિજ્ઞેયા ક્રિયા કાર્યેતિ યદ્યપિ ॥
લોકે હિ લિઙાદિયુક્તવાક્યશ્રવણે વિશિષ્ટક્રિયાનુષ્ઠાનદર્શનાત્તદ્વિષયા કાર્યાવગતિર્લિઙાદિભિઃ ક્રિયત ઇતિ યુક્તમ્, અવગતિ-પ્રવૃત્ત્યોરેકબિષયત્વાત્ ।
નહ્યન્યત્કાર્યતયાવગમ્ય, અન્યત્ર બાલઃ પ્રવર્ત્તતે ।
કિઞ્ચ ક્રિયાયાં કાર્યભૂતાયાં લિઙાદિયુક્તવાક્યપ્રતિપાદ્યાયામભ્યુપગમ્યમાનાયાં1271 શક્તિકલ્પનાલાઘવં સ્યાદેવ ।
તથાહિ---ધાતુરેવ સ્વાર્થં બ્રવીતુ, તથાભૂતાર્થવાચિનસ્તુ ધાતોઃ પરે લિઙાદયો ભવન્તીત્યાશ્રીયતે ।
લિઙાદિશ્રવણે તુ તથાભૂતાર્થંપરતયા1272 ધાતુઃ પ્રયુક્ત ઇત્યવગમ્ય, કાર્યભૂતધાત્વર્થાવગમસ્સમ્પદ્યતે ।
યથા લડાદિભ્યો વર્ત્તમાનાદ્યધ્યવસાયઃ, તેષ્વપિ 1273વર્તમાનેર્ઽથે વર્ત્તમાનાદ્ધાતોર્લડિત્યેવ સૂત્રાર્થઃ ।
કર્ત્રાદિસંખ્યામાત્રવાચિત્વમેવ કેવલં લડાદીનામિવ લિઙાદીનામપ્યર્થ ઇતિ, ક્રિયૈવ કાર્યતયા વેદે ઽપ્યવગમ્યત ઇતિ, યદ્યપિ વિવેકાસમર્થાનામવગતિર્ભવતિ1274 ।
1275તથાપિ વેદે ષષ્ઠાદ્યસિદ્ધાન્તે ઽવસ્થિતે સતિ

સ્વર્ગકામાદયઃ કાર્યે નિયોજ્યત્વેન 1276સમ્મતાઃ ।
1277સ્વર્ગકામાદિભિશ્શ્બ્દૈર્વક્તવ્યા ઇતયવસ્થિતમ્

ષષ્ઠાદ્યે હ્યેતદુક્તમ્---લિઙાદિપ્રયોગે તાવત્કાર્યાવગતિરસ્તીતિ નિર્વિવાદમ્ ।
કૃતિસાધ્યઞ્ચ કાર્યં ભવતિ ।
સતિ કર્ત્તરિ તસ્યાઽત્મલાભઃ ।
કર્તૃલાભશ્ચ સ્વસમ્બન્ધિકાર્યાવબોધે સતિ ભવતિ, નાન્યથા ।
તેન યદ્યપિ લોકાનુસારેણ ક્રિયાયા એવ કાર્યતયા બોધ્યમાનાયા વાક્યાર્થત્વાત્, તદન્વયિત્વાચ્ચેતરેષામપિ1278 પદાર્થાનામ્, કારકત્વાદૃતે ચાન્યસ્ય ક્રિયાન્વયિત્વાસમ્ભવાલ્લોહિતોષ્ણીષન્યાયેન વિશેષણભૂતસ્વર્ગકામનાસમર્પણપરતયા કર્તૃવિશેષણત્વેન સ્વર્ગકામસ્યાન્વયો ઽવગમ્યતે ।
તથાપિ સ્વસમ્બન્ધિકાર્યબોદ્ધૃત્વેનૈવાન્વયો વર્ણનીય ઇતિ, નિયોજ્યસમર્પકત્વમેવાઽશ્રીયતે--ઇતિ

એવમપિ કિમિત્યાહ---
નિયોજ્યસ્સ ચ કાર્યં યસ્સ્વકીયત્વેન બુદ્ધ્યતે ।
તથાપિ કિમિત્યાહ---
સ્વર્ગાદિઃ કામયોગાચ્ચ સાધ્યત્વેનૈવ ગમ્યતે

સાધ્યવિષયૈવ હિ સર્વત્ર કામના ભવતિ, તેન તત્સમ્બન્ધાત્સાધ્યભૂતં સ્વર્ગાદિ કામ્યમાનતયા પુરુષં વિશિનષ્ટિ---
તેન સાધ્યત્વપર્યન્તસ્વર્ગાદીચ્છાવિશેષિતઃ ।
તદેવ શક્નુયાત્કાર્યં બોદ્ધું યત્કામ્યસાધનમ્

મણ્ડનમિશ્રમતસ્યોપન્યાસઃ ।
અત્ર કશ્ચિદાહ---યદ્યપિ કામનાયોગાત્સાધ્યતા સ્વર્ગાદીનામવગમ્યતે, તથાપિ પ્રકૃતકાર્યસાધ્યત્વાવગમો નિષ્પ્રમાણક એવ, અન્યસાધ્યસ્યાપિ સાધ્યત્વસમ્ભવાત્ ।
ન ચ યત્કામ્યતે, તસ્યાવશ્યં સાધનમસ્તિ ।
મનોરથપરમ્પરાહૃતચેતસો હિ તન્નાસ્તિ, યન્ન કામનાવિષયીભવતિ ।
ન ચ તસ્ય સર્વસ્ય સાધનં ભવતિ, સર્વજ્ઞત્વમપિ કેચિત્કામયન્તે, ન ચ તસ્યોપાયસમ્ભવઃ ।
અથ તદિચ્છાવતો ઽતત્સાધને કર્ત્રૃતા નોપપદ્યતે ।
કથ1279 નોપપદ્યેત ।
દૃશ્યન્તે હિ ગ્રામાભિગમનકામા 1280અપિ યાદૃચ્છિકીષુ ક્રિયાસુ પ્રવર્ત્તમાનાઃ ।
અપિ ચ સર્વો ઽભ્યુદયાર્થ્યેવ1281 પુરુષઃ, તથાપિ પ્રાયશસ્તદ્વિરોધિષ્વેવેન્દ્રિયાર્થેષુ પ્રવર્ત્તમાનો દૃશ્યતે-ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
અત્રોચ્યતે---સ્વર્ગાદિકં કામયમાનસ્ય તદેવ કાર્યતયા બબોદ્ધુમવકલ્પતે, યદેવ તસ્ય કામ્યમાનસ્ય સિદ્ધ્યનુગુણમ્ ।
અન્યથા હિ તત્કામિના સતા તત્કાર્યતયાનવબુદ્ધં સ્યાત્ ।
અપરિત્યક્તતત્કામનાસમ્બન્ધો હિ તત્સાધનં કાર્યતયાવબુધ્યતે ।
તસ્માદ્યત્કામિનો યત્કાર્યતયોપદિશ્યતે, તત્તસ્નય કામ્યસ્ય 1282સાધનમિતિ નિયોજ્યકાર્યાન્વયાનુપપત્ત્યૈવ ગમ્યતે

એવં સતિ કિં ફલમિત્યાહ---
લિઙાદિસ્તત્ર કાર્યઞ્ચેત્ ક્રિયામેવાવબોધયેત્ ।
સમન્વયો નિયોજ્યેન તદાનીમેવ હીયતે

કથમિત્યાહ---
ક્રિયા હિ ક્ષણિકત્વેન ન કાલાન્તરભાવિનાઃ ।
સ્વર્ગાદેઃ 1283કામ્યમાનસ્રૂ 1284સમર્થા જનનં પ્રતિ

ઇષ્ટસ્યાજનિકા સા ચ નિયોજ્યેન ફલાર્થિના ।
કાર્યત્વેન ન સમ્બન્ધમર્હતિ ક્ષણભઙ્ગિની

કાર્યવિરોધિ કર્મેતિ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધમ્ ।
પરિસ્પન્દો હ્યુત્તરદેશસંયોગોદયાપવર્ગીત્યાશુતરવિનાશી, સ્વર્ગશ્ચ નિયતદેશાન્તર---કાલાન્તરભોગ્યઃ ।
મણ્ડનમિશ્રમતાનુવાદઃ ।
1285નનુ પ્રીતિમાત્રવચનસ્સ્વર્ગ ઇતિ ષષ્ઠાદ્યે સાધિતમ્, પ્રીતિસાધનેષુ દ્રવ્યેષુ સ્વર્ગશબ્દપ્રયોગાત્ ।
ન ચ તેષુ સ્વરૂપનિબન્ધન એવ તત્પ્રયોગઃ, પ્રીત્યપગમે તદભાવાત્ ।
ન ચ તત્સાધનવચનતા તદનભિધાને ઘટતે, તદભિધાનાભ્યૂપગમે તદ્વાચકતૈવ ।
લક્ષણયા તત્સાધને પ્રયોગોપપત્તેઃ, તત્ર શક્તિકલ્પનાપરિક્ષયાત્ ।
અખણ્ડશબ્દતયા ચ દણ્ડિન્યાયસ્યાસમ્ભવાત્તદન્તર્ગતસ્ય દણ્ડશબ્દસ્ય દણ્ડપ્રત્યાયકત્વસમ્ભવાત્ ।
પ્રીતેશ્ચ કર્માનન્તરભાવિત્વમપિ ન સમ્ભવત્યેવ ।
તન્નિરાસઃ ।
ઉચ્યતે ।
ન પ્રીતિમાત્રવચનતયા જ્યોતિષ્ટોમાદિચોદનાસુ સ્વર્ગશબ્દસ્ય પ્રયોગો ઽવકલ્પતે1286, અર્થવાદેષુ દુઃખાસમ્ભિન્નચિરતરોપભોગ્યાભિલાષોપનેયપ્રીતિશ્રવણાત્ ।
તત્ર યદિ વિધ્યુદ્દેશગતસ્સ્વર્ગશબ્દસ્તથાવિધપ્રીતિપરતયા ન વર્ણ્યતે, તદાતિપરોક્ષાર્ઽથવાદપદાનાં વૃત્તિરાદૃતા ન ભવેદિતિ, તદાનુગુણ્યેન તાદશ્યામેવ પ્રીતૌ સ્વર્ગશબ્દઃ પ્રયુક્ત ઇતિ નિશ્ચીતતે ।
તથાભૂતા1287 ચ સા નિયતમેવ દેશાન્તરભોગ્યા ।
અતો ન કર્માનન્તરભાવિનીતિ, ન તત્ર કર્મણ આશુતરવિનાશિનસ્સાધનતાવકલ્પતે ।
યસ્મિન્ હિ પૂર્વવર્ત્તિનિ યન્નિષ્પાદ્યતે, તત્તસ્ય સાધનમિતિલોકપ્રતીતિઃ ।
અત એવ ચ વિનષ્ટસ્યાપિ કર્મણશ્શાસ્ત્રેણ સાધનત્વં બોધત ઇતિ યે બ્રુવતે, તે ઽપિ નિરસ્તાઃ ।
એવં ચાસાવાશુતરવિનાશિની ક્રિયા સ્વર્ગકામિના નિયોજ્યેન સહ કાર્યતયા સમ્બન્ધું નાર્ઽહતિ, સ્વર્ગં પ્રતિ સાધનત્વાનુપપત્તેઃ

- 22 ॥
તસ્માન્નિયોજ્યસમ્બન્ધસમર્થં વિધિવાચિભિઃ ।
કાર્યં કાલાન્તરસ્થાયિ ક્રિયાતો ભિન્નમુચ્યતે

નનુ ક્રિયૈવ કાર્યતયોચ્યતામ્, અસ્તુ સૈવ 1288ફલસાધનમ્ ।
તેન તસ્યા અપિ નિયોજ્યસંબન્ધો ઘટત એવ ।
ન ત્વસૌ ક્ષણભઙ્ગિની દેહાન્તરોપભોગ્યસ્વર્ગસાધનતાં કથમવલમ્બિષ્યતે ।
ઉચ્યતે ।
વરં તસ્યા એવ તદનુપપત્ત્યા ચિરતરાવસ્થાયિતાકલ્પના, ન પુનરદૃષ્ટસ્યાશ્રુતસ્ય તદતિરેકિણોર્ઽથસ્ય કલ્પના ।
યદિ 1289વા કર્મણ એવ શક્તિરવસ્થાયિનીત્યભ્યુપગમ્યતામ્ ।
તદિદમુભયમપિ પ્રમાણાન્તરવિરોધાન્ન કલ્પનામર્હતિ ।
અવિરોધિ હિ પ્રતીતસિદ્ધ્યર્થ કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
કર્મણશ્ચાઽશુતરવિનાશિનશ્ચિરતરાવસ્થાયિતા પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધા1290 ।
વાર્તિકમતોપન્યાસ-નિરાસૌ ।
શક્તિમતિ ચાતીતે શક્તિરપ્યતીતેતિ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધમિતિ, ન સાપિ સ્થાયિની શક્યા કલ્પયિતુમ્ ।
1291અપિ ચાઽશ્રયે નિવૃત્તે, કિમાશ્રયા શક્તિરવતિષ્ઠતામ્ ।
આત્માશ્રિતેતિ ચેત્ ।
નાન્યદીયા શક્તિરન્યત્ર વર્તતે, પ્રમાણાન્તરવિરોધાદેવ ।
કિઞ્ચ શથ્કતમત્યસતિ,શક્તેઃ ફલં ન યુક્તમ્ ।
શક્મિમદ્ધિ સાધનમ્, ન શક્તિઃ કેવલા1292, અન્યથા શક્તિત્વં ન સ્યાત્ ।
દેવતાપ્રસાદસ્ય ફલપ્રયોજકત્વશઙ્કા 1293નનુ યાગાદિક્રિયા દેવતારાધનોપાયભૂતા સતી કાર્યતયોચ્યતામ્, સા તત્પ્રત્ત્યાસત્તિદ્વારેણ કાલાન્તરે ઽપિ ફલં જનયિતુમલમેવ ।
દેવતા ફલદાનસમર્થા કર્મભિરારાધ્યતે, સાઽરાધિતા પ્રસીદતિ, પ્રસન્ના ચ કર્ત્રૄન્કાલાન્તરે ઽપિ ફલેન યોજયત્યેવ---ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
નૈતદેવમ્ ।
યાગાદીનાં દેવતારાધનહેતુત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
ન હિ દેવતારાધનોપાયભૂતો યાગ ઇત્યત્ર કિઞ્ચિત્પ્રમાણમસ્તિ ।
નનુ દેવપૂજાર્થ એવ યજિસ્સ્મર્યતે ।
પૂજો ચ સર્વા ।
પૂજ્યમાનારાધનાર્થેત્યવગતમ્ ।
ઉચ્યતે ।
ન સ્મૃતિઃ પ્રમાણમ્, સ્મૃતિત્વાદેવ ।
પ્રમાણાન્તરાપેક્ષયા ચ સ્મૃતીનામર્થવર્ણનમ્, તદનુવર્ત્તિત્વાત્તાસામ્ ।
ન ચ પ્રમાણાન્તરેણ દેવતાસાધનોપાયતા અયાગસ્યાવગમ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
અતો દેવતોદ્દેશેન દ્રવ્યત્યાગો યાગ ઇતિ, ગૌણં દેવતાપૂજાત્મકત્વમવગન્તવ્યમ્, પૂજાપિ પૂજ્યોદ્દેશેનૈવ હિ પ્રવર્ત્તતે--ઇતિ ।
અપ ચ સા કર્મભિરારાધ્યતે,યાઽરાધનં પ્રતિપદ્યતે ।
નાનાદેશગામિના પુરૂષેણાનુષ્ઠીયમાનયાગાત્મકપૂજાવગમશ્ચ દેવતાયા ઇતિ, પ્રમાણવિરુદ્ધમેવ 1294વિગ્રહવતશ્ચ પ્રતિપત્તિયોગિતા, તસ્ય ચ વેદેનાનાદિનાઽરાધ્યતયા પ્રતિપાદનમપિ પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધમેવ, તસ્યાનાદિત્વાનુપપત્તેઃ ।
દેવતાધિકરણે [મી. દ. 9. 1. 4] ચ પ્રપઞ્ચેનાયમર્થો નિરસ્ત ઇતિ, નાતીવાત્ર યતિતવ્યમ્ ।
યાગસ્ય પુરુષસંસ્કારકત્વશઙ્કા ।
અથાપિ સ્યાત્પુરુષસંસ્કારહેતુભૂતૈવ ક્રિયા શબ્દેન કાર્યતયોચ્યતે, તસ્યાશ્ચ સ્વર્ગકામાદિપુરુષસમ્બન્ધાત્પુરુષસંસ્કારાદેવ કાલાન્તરે ફલં ભવિષ્યતિ--ઇતિ ।
તન્ન ।
પુરુષસંસ્કારકત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
ન હિ પ્રમાણાન્તરતઃ, શબ્દતો વા પુરુષસંસ્કારહેતુતા યાગાદીનામવસીયત ઇતિ "કર્માણ્યારમ્ભભાવ્યત્વાદિ" [મી. દ. અ. 11. પા. 1 સૂ. 20] ત્યત્રોક્તમ્ ।
ક્રિયાકાર્યત્વશઙ્કા ।
નનુ ક્રિયૈવ કાર્યતયોચ્યતામ્, ફલસાધનતા ચ તસ્યા એવાઽશ્રીયતામ્ ।
તદન્યથાનુપપત્ત્યા તુ કિઞ્ચિદપ્યપરં તઞ્જન્યં ફલોદયાનુગુણં કાલાન્તરસ્થાય્યાત્માશ્રયં પરિકલ્પ્યતામ્, મા ભૂત્તસ્ય લિઙાદિવાચ્યતા---ઇતિ ।
કાર્યં લિઙાદિવાચ્યમિતિ સ્વમતનિરૂપણમ્ ।
ઉચ્યતે---તદ્ધિ તદનુપપત્ત્યા કલ્પ્યતે, યદ્યસ્યોપપાદકમ્ ।
ન ચ ક્રિયાજન્યેનાન્યેન ફલજનકેન કલ્પિતેન ક્રિયાયાઃ ફલસાધનતોપપાદિતા ભવતિ ।
ન હિ સાધનસાધનં તસ્ય સાધનં ભવતિ, અવાન્તરવ્યાપારો વા, શક્તિર્વા તત્સાધનતાં નિર્વાહયતિ ।
વ્યાપારયોગિતયૈવ શક્તિમતાં સાધનતા યતઃન ચાઽત્મસમવાય્યર્થાન્તરં કર્મણામવાન્તરવ્યાપારઃ, નાપિ શક્તિરિતિ, ન તસ્યાર્ઽથાપત્તિગમ્યતા યુક્તા ।
કિન્ત્વન્વિતાભિધાને સ્થિતે, નિયોજ્યાનુગુણ્યાચ્છબ્દવાચ્યતૈવાચિતેતિ સૂક્તમ્---
1296નિયોજ્યસમ્બન્ધસમર્થં કાલાન્તરસ્થાપિ કાર્યં ક્રિયાતિરિક્તં લિઙાદિભિરેવોચ્યતે---ઇતિ ।
ગુરુમતસર્વસ્વવર્ણનમ્ ।
1297અત્રૈષા પ્રક્રિયા ।
ચોદનાસૂત્રે કાર્યાર્થતા પ્રતિપાદિતા ।
ષષ્ઠાદ્યે તસ્યૈવ કાર્યસ્ય સ્વસમ્બન્ધિતયા બોધ્યસ્સ્વર્ગકામાદિર્નિયોજ્ય ઇતિ વ્યુત્પાદિતમ્ ।
સ્વર્ગકામના ચ નિયોજ્યવિશેષણમિત્યેકાદશાદ્યે [મી. દ. 11. 1. 1.] વ્યુત્પાદિતમ્ ।
તસ્ય ચ કાર્યસ્ય નિયોજ્યવિશેષણીભૂતકામ્યોત્પત્તિહેતુત્વમિતિ બાદર્યધિકરણે [મી. દ. 3. 1. 3] રાદ્ધાન્તિતમ્ ।
તચ્ચ તથાભૂતં કાર્યં ક્રિયારૂપં ન ભવતિ, તસ્યાઃ ફલસાધનત્વાયોગાત્ ।
દેવતારાધનમુખેન તાવત્ ફલસાધનતા નાસ્તીતિ દેવતાધિકરણૈ [મી. દ. 9. 1. 4] વ્યુત્પાદિતમ્ ।
પુરુષસંસ્કારમુખેન નાસ્તીતિ "કર્માણ્યારમ્ભભાવ્યત્વાદિ"ત્યત્રોક્તમ્ ।
કર્મણઃ, તચ્ક્તેર્વા સ્થાયિતા નેતિ ચાપૂર્વાધિકરણે [મી. દ. 2. 1. 2.] પ્રતિપાદિતમ્ ।
અતો નિયોજ્યાન્વયમુખેન માનાન્તરાપૂર્વમાત્મસમવાયિ કાર્યં લિઙાદિભિરભિધયત ઇત્યનેકન્યાયસાધ્યમ્ ।
કાર્યઞ્ચ કૃતિસાધ્યમ્ ।
કૃતિશ્ચ પુંસાં પ્રયત્ન એવ ।
ન ચ ચાસૌ ભાવાર્થમન્તરેણાસ્તીતિ, 1298તત્સમ્બદ્ધ એવોચ્યતૈતિ ભાવાર્થાધિકરણે [ 2. 1 . 1 ] સ્થિતમ્ ।
સ ચ ભાવાર્થસ્સમ્બધ્યમાનસ્તમવચ્છિનત્તીતિ, શબ્દાન્તરાધિકરણે [મી. દ. 2. 2. 1] નિર્ણીતમ્ ।
વિષયભૂતશ્ચ ભાવાર્થઃ કરણીભવતીતિ બાદર્યધિકરણે એવોક્તમ્, સ્વકાર્યસાધને ભાવાર્થે પુરુષસ્યૈશ્વર્યમિતિ ચ તત્રૈવાક્તમ્

કાલાન્તરાવસ્થાયિનઃ કાર્યસ્ય નિયોજ્યાન્વયયોગ્યતામાહ---
તદ્ધિ કાલાન્તરસ્થાનાચ્છક્તં સ્વર્ગાદિસિદ્ધયે ।
સમ્બન્ધો ઽપ્યુપપદ્યેત નિયોજ્યેનાસ્ય કામિના

નનુ ભાષ્યકારઃ---પ્રત્યયાર્થં પ્રયત્નમિત્યાહ1299, ન ક્રિયાદિભિન્નં કાર્યમિતિ યો મન્યતે, તં પ્રત્યાહ---
ક્રિયાદિભન્નં યત્કાર્યં વેદ્યં માનાન્તરૈર્ન તત્ ।
અતો માનાન્તરાપૂર્વમપૂર્વમિતિ ગીયતે

નિયોગનિર્વચનમ્ ।
નન્વેવમપ્યપૂર્વં વાક્યાર્થસ્સ્યાદ્, ન નિયોગઃ ।
નિયોગશ્ચ વાક્યાર્થૈતિ પ્રાભાકરાણામુલ્લાપ ઇત્યત્રાઽહ---
1300કાર્યત્વેન નિયોજ્યઞ્નચ સ્વાત્મનિ પ્રેરયન્નસૌ ।
નિયોગ1301 ઇતિ મીમાંસાનિષ્ણાતૈરભિધીયતે

એવમપિ કથં 1303તસ્ય વાક્યાર્થત્વમિતયાહ---
કાર્યસ્યૈવ પ્રધાનત્વાદ્વાક્યાર્થત્વઞ્ચ યુજ્યતે ।
વાક્યં તદેવ હિ પ્રાઽહ નિયોજ્ય-વિષયાન્વિતમ્

ઉક્તં હ્યેતત્-યત્ પ્રધાનતયા પ્રતિપાદ્યતે, તદ્વાક્યાર્થઃ--ઇતિ ।
કાર્યઞ્ચ પ્રધાનતયોચ્યત ઇતિ, તસ્યૈવ વાક્યાર્થત્વમ્ ।
નિયોજ્યાન્વિતાભિધાને પ્રાયિકમિતિ કથનમ્ ।
નિયોજ્યન્વિતાભિધાનઞ્ચ પ્રાયિકમ્, આધાનાધ્યયનાઙ્ગ-પ્રધાનોત્પત્તિનિયોગાનાં નિયોજ્યશૂન્યાનામભિધાનાભ્યુપગમાત્ ।
વિવરણકારા હ્યાધાનવિષયમપિ નિયોગાન્તરમિચ્છનિત, ક્રતુનિયોગપ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાદ્ ।
અસન્નિધાને હિ તન્નિયોગપ્રત્યભિજ્ઞાનં નોપપદ્યતે ।
નાપિ 1303પણતાદિવદવ્યભિચરિતક્રતુસમ્બન્ધાગ્નિમુખેન1304 પ્રત્યભિજ્ઞોપપત્તિઃ ।
પ્રાગાધાનાદાહવનીયા1305દિશબ્દાનામર્થાપરિજ્ઞાનાત્ક્રતુસમ્બન્ધાનવગમાત્ ।
જુહ્વાદીનાન્ત્વાકૃતિવચનત્વાત્પ્રાગેવ 1306વિધેર્નિયોગપ્રત્યભિજ્ઞાસમ્ભવઃ ।
નન્વગ્નીનામપિ સાધ્યત્વાત્, સાધ્યદ્વયં કથમેકસ્મિન્વાક્યે ઽન્વીયતે ? ઉચ્યતે---નિયોગ એવાત્રાપિ પ્રધાનં સાધ્યમ્, અનીપ્સિતકર્મતાત્વગ્નીનામ્ ।
અનીપ્સિતકર્મત્વે ઽપિ યત્તદાધાનજન્યં ફલમગ્નિસમવાયિ, તદ્યોગિન્યાહવની યાદિશબ્દપ્રયોગાત્, આહવનીયાદીનાઞ્ચ ક્રતૂપયોગિત્વાત્તત્સિદ્ધ્યર્થતયૈવ પુરુષપ્રવૃત્ત્યુપપત્તેરનુષ્ઠાનલાભાદલં 1307નિયોજ્યાન્વિતાભિધાનેન--ઇતિ ।
તથાધ્યયનવિધાવપ્યાચાર્યકરણવિધિપ્રયુક્ત્યૈવાનુષ્ઠાનલાભાન્નિયોજ્યશૂન્યાભિધાનમિતિ સ્થિતમ્ ।
પ્રધાનોત્પત્તિનિયોગા અપ્યધિકારનિયોગાક્ષિપ્તસ્વવિષયાનુષ્ઠાનેનૈવ લબ્ધસિદ્ધય ઇતિ, ન તત્ર નિયોજ્યાન્વિતાભિધાનાન્વેષણમ્ ।
પ્રયાજાદિષુ નિયોગાન્તરોપન્ન્યાસઃ ।
અઙ્ગોત્પત્તિનિયોગા અપિ વિનિયુક્તપ્રયાજાદિવિષયત્વાદધિકારનિયોગાઙ્ગતયૈવ સિધ્યન્તીતિ, કિં તેષુ નિયોજ્યાન્વિતાભિધાનેન ।
કથં પુનઃ પ્રયાજાદિવિધીનાં વિનિયુક્તવિષયત્વમ્ ? ઉચ્યતે---સાધિકારનિયોગસન્નિધૌ પ્રયાજાદિવાકયાનિ શ્રુતાનિ ન 1308તાવત્સ્વવિષયં નિયોગાન્તરમવગમયિતુમીશતે, અવધાતાદિવદનુવાદકત્વસમ્ભવાત્ ।
કિન્તુ સ્વરૂપમાત્રમવ1309 યોગ્યસ્વપદાર્થવિશિષ્ટમુપસ્થાપયન્તિ1310 ।
તચ્ચ પ્રયોજનાકઙ્ક્ષિતયા પ્રયોજનીભૂતેન સાધિકારેણ નિયોગેનાન્વીયત ઇતિ, અધિકારવાક્યગત એવ લિઙ્શબ્દસ્તદન્વિતં સ્વાર્થમભિધત્તે ।
સ ચાન્વયઃ પ્રયાજાદીનામૈદમર્થ્યમાત્રેણ ગ્રાહકગ્રહણમિત્યુચ્યતે ।
કરણોપકારસાકાઙ્ક્ષસ્ય ચાપૂર્વસ્ય યત્કર1311ણોપકારપરિકલ્પનમ્, સ પ્રકરણવ્યાપારઃ ।
તત્ર યત્તેષાં 1312કરણોપકારજનકતવકલ્પનમ્, તદૌપાદાનિકમ્---ઇતિ ।
તત્ર શઙ્કા-નિરાસૌ ।
નાસ્તિ તર્હિ પ્રયાજાદિષુ નિયોગાન્તરમ્ ? ન નાસ્તિ, ક્ષણિકાનાં તેષાં સમ્ભૂયકરણોપકારકત્વાનુપપત્તેર્નિયોગાન્તરસ્યાવશ્યાશ્રયણીયત્વાત્ ।
યો ઽસૌ લિઙાદિઃ પ્રાગનૂદ્યમાનાર્થકતયા શઙ્કિતઃ, સ ઇદાનીં નિયોગાન્તરમભિધત્તે ।
અત એવ ચાવઘાતાદિવદેષાં યજ્યાદિશબ્દાનામેવાઙ્ગવાક્યગતાનામધિકારનિયોગાન્વિતસ્વાર્થાભિધાનં નાભ્યુપગમ્યતે ।
તથા સત્યુત્પત્તાવેવાઙ્ગયાગસ્વરૂપસ્યાન્યતિરશ્ચીનસ્ય નિયોગાન્તરાવિષયત્વાત્, નિયોગાન્તરવિષયતા ન સ્યાત્ ।
ઉત્પત્તિદશાયાં 1313ત્વનન્યતિરશ્ચીનતયાભિધાનાદ્યુક્તં નિયોગાન્તરવિષયત્વમ્ ।
કસ્માત્પુનરન્યતિરશ્ચીનસ્ય નિયોગાન્તરાવિષયત્વમ્, 1314કાર્યદ્વયસમ્બન્ધાવગમાનુપપત્તેઃ ।
નહ્યેકં વસ્તુ યુગપત્કાર્યદ્વયસમ્બન્ધિ શક્યમવગન્તુમ્ ।
યચ્ચ તન્નિયોગાન્તરં પ્રયાજાદિષુ, તત્ પશ્ચાદભિધીયમાનમધિકારનિયોગાઙ્ગતયૈવ1315 સ્વશબ્દેનાભિધીયતે ।
અન્યથા વિષયદ્વયવિનિયોગવિરોધાદિત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન

નિયોગસ્ય ગુણત્વશઙ્કા-નિરાસૌ ।
નનુ નિયોગસ્ય કામ્યમાનફલસાધનત્વાભ્યુપગમાત્, ફલસ્યેવ પ્રાધાન્યાત્, તસ્યૈવ વાક્યાર્થત્વં1316 યુક્તમિત્યત આહ---
આત્મસિદ્ધ્યનુકૂલસ્નય નિયોજ્યસ્ય પ્રસિદ્ધયે ।
કુર્વત્સ્વર્ગાદિકમપિ પ્રધાનં કાર્યમેવ નઃ

યત્તદપૂર્વં કાર્યમ્, તસ્ય નિયોજ્યાન્વયં વિના કાર્યત્વાનુપપત્તેઃ, અનુષ્ઠાનં વિના તદસમ્ભવાત્, કર્ત્રા ચ વિના તદનુપપત્તેઃ, અધિકારેણ1317 ચ વિના કર્ત્તુરભાવાત્, નિયોજ્યત્વં વિના તદયોગાત્, અકામસાધને ચ 1318કામિનો નિયોગાનવગમાદિતિ, આત્મસિદ્ધ્યર્થમેવ નિયોગઃ કામ્યમાનફલસિદ્ધિહેતુત્વમવલમ્બતે, સ્વામિવત્ ।
યથાઽત્મન એવ સંવિદધાનસ્સ્વામી ગર્ભદાસસ્યોપકરોતિ, તથા નિયોગો ઽપિ નિયોજ્યસ્યેતિ, ન 1319પ્રાધાન્યપ્રચ્યુતિઃ

નનુ નિયોગસ્ય ફલસાધનત્વાત્, તસ્ય ચ સેતિકર્ત્તવ્યતાકકરણનિબન્ધનસિદ્ધિત્વાત્, તદનુષ્ઠાનાનન્તરં નિયોગસિદ્ધેઃ ફલસિદ્ધિસ્સ્યાત્, અનન્તરં નિયોગો 1320ન નિષ્પદ્યતે, તર્હિ ક્રિયાયામતીતાયાં કુતસ્તત્સિદ્ધિરિત્યત્રાઽહ---
વિષયાનુષ્ઠિતૌ સત્યાં સિદ્ધો ન હિ વિધિઃ ફલમ્ ।
તદાનીમેવ કુરુતે સહકારિવ્યપેક્ષયા

એષાઽત્ર દર્શનસ્થિતિઃ---પ્રધાનોત્પત્તિનિયોગાઃ, અઙ્ગોત્પત્તિનિયોગાશ્ચ યથાયથં સંનિપત્યોપકારકાઙ્ગયુક્તસ્વવિષયમાત્રાનુષ્ઠાનેનૈવ સિદ્ધ્યન્તિ ।
તત્ર યાન્યઙ્ગાપૂર્વાણિ, તાનિ સમ્ભૂત પ્રધાનોત્પત્ત્યપૂર્વેષૂપકુર્વન્તિ, તસ્માચ્ચ પરમાપૂર્વં નિષ્પદ્યતે ।
યાન્યપિ ચાઽઙ્ગાપૂર્વાણિ દીક્ષિણીયાદીનામ્, તેષામપ્યારાદુપકારકાતિદેશિકાઙ્ગમાજામેકમુત્પત્ત્યપૂર્વમ્, અપરમપ્યઙ્ગાપૂર્વં પ્રધાનવદ્વેદિતવ્યમ્---ઇતિ ।
અનયા દિશાન્યત્રાપિ સકલમૂહનીયમ્ ।
ઇત્થં યદ્યપિ કર્માનુષ્ઠાનાનન્તરમેવ નિયોગસિદ્ધિઃ, તથાપિ યત્ ફલસ્યાનન્તરાભવનમ્, તત્ ઉપપત્ત્યા કલ્પ્યતે---ઇતિ

નન્વેવં સતિ ફલહેતુતાપૂર્વસ્ય બાધ્યેતેત્યત્રાઽહ---
સહકારિવ્યપેક્ષા ચ કારણત્વં ન બાધતે ।
મા1321 બાધિષ્ઠેતિ સર્વત્ર તદનુગ્રહકલ્પના

તથેત્યર્થઃ ।
"1322અતઃ પુરુષકારશ્ચ દૈવઞ્ચ ફલસાધનમ્" ।
ઇત્યાચાર્યાઃ ।
દૈવમ્---અપૂર્વમ્ ।
અપેક્ષણીયં સહકારિ ચ પુરુષકારપદવેફમ્ ।
નિત્યાદિષુ નિયોગાનભિધાનશઙ્કા-પરિહારૌ ।
નન્વેવં ભવતુ કાભ્યેષ્વપૂર્વકાર્યાભિધાનં લિઙાદીનામ્, નિત્ય-નૈમિત્તિકનિષેધાધિકારેષુ કથમ્ ? 1323ન હિ તેષુ ફલોદયં પ્રાભાકરા અનુમન્યન્તે ।
ન હિ ફલં ફલતયાન્વીયતે, કિન્ત્વધિકારિવિશેષણતયા ।
લબ્ધે તુ જીવનાદાવધિકારિવિશેષણે, કિં ફલાન્વેષણેન ।
ન ચ ફલમન્તરેણ પ્રવૃત્ત્યસમ્ભવઃ, સ્વસમ્બન્ધિકાર્યાવગમમાત્રાયત્તત્વાત્પ્રવૃત્તેઃ ।
નિરપેક્ષાચ્છબ્દાત્ફલમન્તરેણા ।
દ્યપિ સ્વસમ્બન્ધિકાર્યાવગમઃ, તાવન્માત્રસ્ય લોકે પ્રવૃત્તિહેતુત્વાવગમાત્ ।
કાર્યાવગમોત્પાદનાયૈ ફલમુપયુજ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
નનુ યથા શબ્દાત્કાર્યાવગતિઃ, તથા નિષ્ફલત્વાદનુમાનેનાકાર્યતાપ્રતીતિરપીતિ, કથં પ્રવૃત્ત્યુપપત્તિઃ ? ન ।
1324આગમવિરોધેનાનુમાનસ્યાઽત્મલાભાભાવાત્ ।
અન્યથા યદિ કશ્ચિત્કલ્પિતે ફલે ન પ્રવર્તતે, તદા કિં કર્ત્તવ્યમ્

નનુ ફલોદયાનભ્યુપગમે ચ પ્રાચ્યમાર્ગાસમ્ભવાત્, નિત્યાદિષ્વપૂર્વકાર્યાભિધાનમપ્રમાણકં સ્યાત્, તત્રાઽહ---
એવં કામાધિકારાર્થપર્યાલોચનયોત્થિતા ।
વ્યુત્પત્તિસ્સર્વવાક્યાર્થપ્રતિપત્તિનિબન્ધનમ્

1325॥
ઉક્તમિદમન્યાય્યઞ્ચાનેકાર્થત્વમ્-ઇતિ ।
તેન કામાધિકારે સિદ્ધે ઽપૂર્વકાર્યાભિધાયકત્વે, નિત્યાદિષ્વપિ સ એવાર્ઽથો વિરોધાભાવાદાશ્રીયતે ।
નિત્યાધિકારાનુગુણ્યેન તુ ક્રિયાકાર્યત્વાભિધાનં કામ્યેષ્વનુપપન્નમિતિ, સર્વત્રાપૂર્વમેવ1327 વાક્યાર્થઃ---ઇતિ

તત્રૈતદેવ તાવદ્વક્તવ્યમ્---ન કેવલં વેદે લોકવ્યવહારાદેવ શબ્દાર્થાવધારણમ્, કિન્તુ પ્રસિદ્ધાર્થપદસમ્બન્ધાદપિ પદાર્થાન્તરાન્વયયોગ્યાર્થાભિધાયકતેતિ1328 સ્થિતે, તદનુરૂપાર્થાભિધાયકતા નિર્ણીયત એવ ।
એતચ્ચ યવવરાહાધિકરણે [મી. દ. 1. 3. 5.] વ્યુત્પાદિતમ્ 1329વ્યવહારત એવ સમ્બન્ધાવધારણાદુભયથાપિ પદાન્તરાર્થાધ્યવસાનં ભવત્યેવ, તેન વૈદિકવાક્યશેષાન્વયાર્હતાલોચનેન દીર્ઘશૂકાદ્યર્થત્વમેવેતિ રાદ્ધાન્તઃ ।
તથા ત્રિવૃચ્છબ્દે, યૂપા--હવનીયાદિષુ ચ શક્ત્યવધારણાત્ ।
લોકે ઽપિ ચાયં વ્યવહારો બહુલમુપલભ્યતે ।
તથા સતિ વૈદિકનિયોજ્યાન્વયયોગ્યતયા લિઙાદીનામપૂર્વકાર્યાભિધાયકત્વનિર્ણયો નાનુપપન્નઃ ।
અયઞ્ચાપરો વિશેષઃ---યલ્લિઙાદિયુક્તાનાં વાક્યાનાં કાર્યાર્થત્વમ્, તત્તાવદ્વૃદ્ધવ્યવહારાદેવ સિદ્ધમ્, કિન્તુ લિઙાદિપ્રત્યયાનાં યદ્વચ્યં1330 કાર્યમ્, તચ્ચાપૂર્વંરૂપમિત્યેતાવન્માત્રં વૈદિકપદસમ્બન્ધાદવસીયતે--ઇતિ

1331॥
એકદેશિમતમધુના નિરાકર્ત્તુમુપન્યસ્યતિ---
વ્યવહારત એવાહુર્વ્યુત્પત્તિમપરે પુનઃ ।
કાર્યે માનાન્તરાવેદ્યે ક્રિયાદિવ્યતિરેકિણિ

અસ્યાર્ઽથઃ---કેચિદેવમાહુઃ---લિઙાદિયુક્તવાક્યશ્રવણે પ્રવૃત્તિદર્શનાત્, કાર્યાવગતિનિબન્ધનત્વાત્પ્રવૃત્તેઃ, કાર્યમાત્રમેવ તેષામર્થઃ, ન 1332ક્રિયા ।
વૈદિકલિઙાદેઃ કાર્યે શક્તિનિર્ણયઃ ।
નન્વેવં વેદાદેવ વ્યુત્પત્તિરાસ્થિતા સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાઽહ---
વ્યુત્પત્તિરિપ કાર્યેર્ઽથે વ્યવહારાનુસારિણી ।
કિન્તુ નિર્ધારણામત્રં વેદવાક્યવિમર્શજમ્

તસ્યાં શબ્દસ્ય પ્રવૃત્ત્યનુપયોગિત્વાદિતિ, ક્રિયાનિષ્કૃષ્ટકાર્યાભિધાયિતા લૌકિકવ્યવહારાદેવ નિર્ણીયતે--ઇતિ

તદિદમયુક્તમિતિ પ્રતિજાનીતે---
સિતેતર ઇવ ત્વેષ પક્ષશ્ચિત્તં ન કર્ષતિ ।
ચન્દ્રાતપામલન્યાયપ્રવાસમલિનીકૃતઃ

કથમિત્યાહ---
કાર્યે માનાન્તરાવેદ્યે પાર્શ્વસ્થસ્તન્નિબન્ધનમ્ ।
વ્યવહારં કથઙ્કારં શબ્દાત્પ્રાગવબુધ્યતામ્

વ્યવહારમવિજ્ઞય તન્નિબન્ધનતદ્ગ્તા ।
પ્રતિપત્તિઃ કથં જ્ઞેયા શબ્દશક્તિઃ કથન્તરામ્

ઇદમત્રાઽકૂતમ્ ।
યદ્યપિ કાર્યમાત્રમેવ પ્રવૃત્ત્યુપયોગીતિ તાવન્માત્રમેવ શબ્દાર્થઃ, તથાપિ તસ્ય લોકે ક્રિયાગતસ્યૈવ પ્રવર્ત્તકત્વદર્શનાદ્, શક્યતે ક્રિયાશ્રિતતા પ્રત્યેતુમ્ ।
યથાઽકૃતિમાત્રસ્ય શબ્દાર્થત્વે ઽપિ વ્યક્ત્યાશ્રિતતાપિ ન પ્રતિક્ષિપ્યતે, તથા ક્રિયાશ્રિતત્વં પ્રમાણાન્તરપ્રમિતં ન પ્રતિક્ષેપમર્હતિ ।
તેન ક્રિયાતિરિક્તકાર્યાભિધાયકત્વમસિદ્ધમ્1333 ।
યદિ પરં તન્નિબન્ધનવ્યવહાર એવ1334 સ્યાત્, તદા તદ્દર્શનાત્તદ્ધેતુભૂતપ્રતિપત્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યાનુમાનેન શબ્દસ્ય વાચકત્વાધ્યવસાનં ભવેત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ,તસ્ય શબ્દાદન્યતઃ પ્રાગનવગમાત્તન્નિબન્ધનવ્યવહારાપ્રતિપત્તિઃ1335, તદપ્રતિપત્તૌ ચ તદ્ધેતુભૂતપ્રતિપત્ત્યનનુમાનાન્ન શક્તિકલ્પનોપપત્તિઃ

- 36 ॥
તત્રાઽકૂતં વિવૃણોતિ---
કાર્યપ્રતીતિમાત્રઞ્ચ પ્રવૃત્તેરનુમીયતામ્ ।
કિન્તુ કાર્યા ક્રિયૈવેતિ1336 લોકદૃષ્ટ્યાઽવસીયતે

લોકપ્રતીતં ક્રિયારૂપત્વઞ્ચ ન શક્યતે ઽપહ્નોતુમિતિ, કાર્યમાત્રાર્થત્વે ક્રિયૈવ કાર્યતયા લિઙાદ્યર્થ ઇતિ નિશ્ચીયતે, ન પુનઃ પ્રમાણાન્તરાદપૂર્વમ્-ઇતિ

મતાન્તરેણ ક્રિયાકાર્યત્વશઙ્કા-નિરાસૌ ।
અન્યે પુનર્---વેદાર્થબોધકાચાર્યવચનનિબન્ધનપ્રવૃત્તિદર્શનેનાતીન્દ્રિયે1337 કાર્યે લિઙાદયો વ્યુત્પદ્યન્ત ઇત્યાહુઃ ।
યદ્યાચાર્યવચનાદપિ ક્રિયૈવ કાર્યતયાઽવગમ્યતે, તદા તસ્યાસ્સ્વયં દુઃખરૂપત્વાત્પુરુષાર્થાન્તરાનુબન્ધનં વિન પ્રવૃત્ત્યસમ્ભવાન્નિયમેન સુખાર્થિનઃ પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
1338ન ચ સન્ધ્યોપાસનાદૌ પુરુષાર્થો ઽસ્તિ ।
તસ્માત્ક્રિયાતિરિક્તકાર્યમાચાર્યવચનેભ્યો ઽવગમ્યતે---ઇતિ ।
તાન્પ્રત્યાહ---
વેદાર્થાચાર્યવાક્યેષુ પ્રવૃત્તિયાઽપિ દૃશ્યતે ।
તત્રાપ્યેષૈવ સમ્બન્ધપરિજ્ઞાનવિધા ભવેત્

આચાર્યવાક્યશ્રવણાદપિ શિષ્યાણાં યા સન્ધ્યોપાસનાદૌ પ્રવૃત્તિઃ, તત્રાપિ બાલસ્સ્વવિષયનિરૂપિતં ક્રિયાકાર્યત્વાવગમમેવ કારણત્વેન પરિકલ્પયેત્, ફલં વિના ચ તદનુપપત્તેઃ ફલાવગમમપિ સમ્ભાવયેત્ ।
લોકવ્યુત્પત્ત્યનુસારેણ 1339વેદાર્થમપિ પ્રતિપદ્યમાનો નિત્ય-નૈમિત્તિક-નિષેધાધિકારેષ્વપિ1340 ફલં કલ્પયેત્ ।
સ એવ વાલ્યદશાયાં વ્યુત્પન્નસ્સ્વયમાચાર્યપદવીમધિરુઢો વેદાર્થં પ્રતીત્ય, શિષ્યેભ્ય ઉપદિશન્ ક્રિયામેવ કાર્યતયા પ્રતિપાદયેત્, નાપૂર્વં કાર્યમ્--ઇતિ

ઉપસંહરતિ---
તસ્માલ્લોકાનુસારેણ વ્યુત્પત્તિઃ કાર્યમાત્રકે ।
તસ્ય ત્વપૂર્વરૂપત્વં વેદવાક્યાનુસારતઃ

એવમપૂર્વકાર્યાભિધાયિત્વે સિદ્ધે ચોદયતિ---
નનુ લોકવિરોધિત્વં પક્ષે ઽસ્મિન્નપિ દૃશ્યતે ।
સર્વથૈવ1341 યતો લોકે ક્રિયા કાર્યૈવ ગમ્યતે

પરિહરતિ---
ભવેદેવં વિરુધ્યેતે કાયઽપૂર્વે ઽપિ લૌકિકૌ ।
પ્રતિપત્તિ-પ્રયોગૌ ચેત્ ક્રિયાકાર્યત્વગોચરૌ

યદિ ક્રિયાકાર્યત્વગોચરૌ લૌકિકૌ પ્રતિપત્તિ-પ્રયોગાવપૂર્વકાર્યાભિધાયિત્વપક્ષાઙ્ગીકારે વિરુધ્યેતે, તતો લોકવિરુદ્ધત્વં સ્યાદસ્મત્પક્ષસ્ય ।
ન ચૈતદસ્તીત્યાહ---
અપૂર્વં હિ ક્રિયાસાધ્યં સાધિતા સાધનં ક્રિયા ।
તસ્માદપૂર્વકાર્યત્વં1342 ક્રિયાકાર્યત્વસઙ્ગતમ્1343

પ્રમાણાન્તરગમ્યં હિ લોકશ્શબ્દૈર્વિવક્ષતિ ।
ક્રિયાકાર્યત્વ એવાતઃ પ્રયોગો લક્ષણાન્વિતઃ

પ્રતિપત્તિ-પ્રયોગૌ હિ નાવશ્યં શ્રૌતવૃત્ત્યનુસારિણાવેવ, લક્ષણયાપિ લોકે1344 તદ્દર્શનાત્ ।
તેન યદ્યપ્યુક્તેન ન્યાયેનાપૂર્વમેવ કાર્યં લિઙાદીનામભિધેયમ્, તથાપિ તસ્ય ક્રિયાકાર્યત્વાવ્યભિચારાત્, તત્ર લક્ષણયા તયોર્નાનુપપત્તિઃ ।
યત્તુ શ્રૌતપદાર્થે કાર્યે લોકે લિઙાદિ ન પ્રયુજ્યત ઇતિ ।
તત્ તસ્યાપૂર્વાત્મનઃ પ્રમાણાન્તરાપ્રતીતત્વાત્, પ્રતીતવિષયત્વાચ્ચ લૌકિકપ્રયોગસ્ય ।
ક્રિયાસાધ્યન્ત્વપૂર્વમ્, સાધિતા ચ સતી ક્રિયા સાધનં ભવતીત્યપૂર્વેણ સહ ક્રિયાકાર્યત્વં1345 નિત્યસમ્બદ્ધમિતિ, શક્યતે તલ્લક્ષયિતુમ્ ॥ 42 - 43 ॥
યદ્યેષા1346 લક્ષણા, કિમિતિ તર્હિ લોકો નાવગચ્છતીત્યાહ---
લક્ષણાનભિમાનસ્તુ મુખ્યાર્થાનવધારણાત્ ।
યે તુ1347 મુખ્યાર્થકુશલાસ્તેષાં લાક્ષણિકત્વધીઃ

મુખ્યમર્થમવિદિત્વા લાક્ષણિકમપ્યર્થં શ્રૌતમિવ મન્યન્તે, મ્લેચ્છા ઇવ યવ-વરાહાદ્યર્થમ્ ।
મુખ્યાર્થવિવેકિનાન્તુ પરીક્ષકાણાં લાક્ષણિકત્વધીઃ---ઇતિ

ઉપસંહરતિ---
તસ્માન્માનાન્તરાવેદ્યં કાર્યમર્થાન્તરાન્વિતમ્ ।
વેદવાક્યં બ્રવીતીતિ સંક્ષેપો ઽયમુદાહૃતઃ

ગ્રન્થસ્ય, કર્તુશ્ચ સંજ્ઞાં, પ્રયોજનઞ્ચાઽહ---
વાક્યાર્થમાતૃકેયં પ્રભાકરગુરોર્ભતાનુસારેણ1348 ।
અનસૂયુબોધનાર્થં શાલિકનાથેન સઙ્ગ્રથિતા