Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi (with commentary) · Chapter 2

iti mahāmahopādhyāya śrīśālikanāthamiśrapraṇītāyāṃ
prakaraṇapañcikāyāṃ śāstramukhaṃ nāma prathamaṃ
prakaraṇaṃ samāptam //
nītipatho nāma dvitīyaṃ prakaraṇam /
prakaraṇārthapratijñā /
arthāsaṃsparśitāśaṅkā yathā śabdasya vāryate /
prabhākaraguroḥ śiṣyaistathā yatno vidhīyate

pūrvapakṣaḥ /
atra laukikavākyānāṃ vyabhicārābhimānataḥ /
arthāsaṃsparśitāṃ kecidāhuḥ śabdasya vādinaḥ

niścayo 'rthasya saṃsparśaḥ sa cārthāvyabhicāriṇāḥ /
pratyakṣādereva bhavecchabdastu vyabhicāravān

vināpyarthaṃ hi śabdena pratītirupajāyate /
aṅgulyagre 'sti kariṇāṃ yūthamityevamādinā

nacātra śakyate vaktuṃ śuktau rajatabodhavat /
agrahād bhrāntireṣeti kāraṇasyāviśeṣataḥ

duṣṭā hi 30hetavaḥ kāryaṃ sampūrṇaṃ kartumakṣamāḥ /
tena bhedāgraho yuktaḥ śuktikārajatādiṣu

iha tu jñānaheturyaḥ śabdaḥ sa na viśiṣyate /
viśiṣyate yastu vaktā sa jñānasya na kāraṇam

vaktāpi yadi vijñānahetuḥ syādindrinayādivat /
tatastasyāpi doṣeṇa bhavedagrahaṇāṃ tadā

vaktā tu kevalaṃ śabdavyaktavevopayujyate /
jñānaṃ tu śabdamātreṇa nirapekṣeṇa janyate

na ca tasyeha duṣṭatvaṃ kiñcidapyupalabhyate /
doṣaścāgrahaṇe hetustadabhāve sphuṭo grahaḥ

tena śabdopajanitaṃ jñānamevedamīdṛśam /
arthaṃ vyatikrāmatīti kutastenārthaniścayaḥ?

yenāpi hi vinā yasya sadbhāva31 upapadyate /
niścayastatra teneti subhāṣitamidaṃ vacaḥ

nanvevamāptavākyebhyaḥ kathaṃ vyavahṛtirbhavet? /
vyavahāro hi lokasya kathaṃ syānniścayaṃ vinā?

ucyate vyavahāro hi saṃdehādapi laukikaḥ /
prāyaśo dṛśyate tena ca kiñcidiha duṣyati

api cāptatvamālocya vaktustatrārthaniścayaḥ /
mānāntaravaśenāpi kathañcidupapadyate

vedastvalaukikārthatvādabhāvādvaktureva ca /
aho bata daśāṃ kaṣṭāmupanīto hi paṇḍitaiḥ

siddhāntaḥ /
atra pratividhānāya yatante matiśālinaḥ /
jñānasya vyabhicāritvaṃ nayavīthyāṃ nivāritam

śrūyatāmavadhānena gatirnaragirāmapi /
anumānātpṛthagbhāvaṃ tāsāṃ necchanti sūrayaḥ

vākyaṃ hi puruṣādhīnaracanaṃ laukikaṃ sadā /
śaṅkyamānāyathārthatvaṃ nārthaniścāyakaṃ svataḥ

anyonyānanvitārthāni padānyapi hi mānavāḥ /
racayanto vilokyante tena nānvayaniścayaḥ

kecittāvad bhrameṇaiva kecidāśayadoṣataḥ /
pramādātke 'pyaśakteśca ke 'pyananvitavādinaḥ

taduktānāṃ padārthānāṃ yadyapyanvayayogyatā /
tathāpyananvitasyāpi dṛṣṭernānvayaniścayaḥ

tatra niścayaśabdena jñānamevābhidhīyate /
anvayāniścaye tena jñānamevāsti nānvaye

śaṅkyamānāyathārthatvaracanaṃ tena puṃvacaḥ /
śrutamātrakamevārthe na tāvanniścayāvaham

yāvadvakturavijñātaṃ pūrvabhāvipramāntaram /
vivakṣitārthaviṣayamindrinayārthanibandhanam

tasya jñānaṃ ca vākyena liṅgabhūtena gamyate /
jñātvaivārthaṃ bravītīti ya evamavadhāritaḥ

tasya jñānena niyataṃ vākyaṃ jñānānumāpakam /
jñānaṃ cārthāvinābhāvi tenārthe dyapi viniścayaḥ

tatrārthe niścite paścātso 'rtho vākyena gamyate /
tasyāṃ daśāyāṃ vākyasya tasya syādanuvādatā

pūrvaṃ tu32 liṅgabhūtaṃ tat vakturjñānāvadhāraṇe /
vaktṛjñānaprasūtaṃ hi vākyaṃ tatkāryamiṣyate

kāryātkāraṇasiddhiśca sarveṣāmanumānataḥ33 /
pauruṣeyamato vākyaṃ na śāstramabhidhīyate

evañca sati liṅgasya vyabhicāro 'yamīkṣyate /
na śāstrasyeti tasya syādarthāsaṃsparśitā kutaḥ?

liṅgasyāpi na caivāyaṃ vyabhicāro 'sti kintu yaḥ /
liṅgāliṅge na śaknoti vivektuṃ mūgcetanaḥ

tasyāliṅge liṅgarūpasādhāraṇyanibandhanaḥ /
liṅgasaṃvyavahāro 'yaṃ viparītaḥ pravartate

śrutiliṅgādhikaraṇe vistareṇaitadīritam /
tena na vyabhicāro 'sti dvayorlaiṅgikaśāstrayoḥ

nanvartha eva prathamaṃ puṃvākyemyo 'vagamyate /
anyathā hi kathaṃ vakturdhīrviśiṣṭānumīyate?

arthenaiva viśeṣo hi nirākāratayā dhiyām /
nacāpratītenārthena viśeṣaścāvakalpate

atra brūmo 'yathārthatvaśaṅkayārtho na niścitaḥ /
aniścitaśca na jñāta iti tāvadvyavasthitam

kintvajñāte 'pi 34vākyārthe padajāte śrute sati /
vimarśo35 jāyate śroturīdṛśo matiśālinaḥ

anyonyānvayayogyārthaṃ padajātaṃ bravītyayam /
āptastenāmunā nūnaṃ jñātasteṣāṃ samanvayaḥ

na kadācidasaṃbaddhānarthāneṣa vivakṣati /
na vāpratītasambandhāniti doṣo na kaścana

nanvevaṃ turagārūḍhasturaṅgaṃ vismṛto bhavān /
vedaprāmāṇyasiddhyarthamutthitastatprahīṇavān

lokāvagataśaktirhi vede śabdo 'vabodhakaḥ /
loke ca liṅgabhāvena pratītirbhavatā'śritā

svayaṃ tviha samādhānamācāryeṇa36 pradarśitam /
śabdasyārthena sambandha iti darśayatā satā

anvitārthābhidhāyitve padānāṃ hi sthite sati /
viśiṣṭā vaktṛdhīrjñātu śakyate nānyathā yataḥ

jñāteṣu hi padārtheṣu śrotā vaktari kalpayet /
anyonyānvayavijñānaṃ nānyathetyupadarśitam

padānāṃ tatpadārtheṣu śaktiḥ svābhāvikī sthitā /
puṃvākyeṣu visaṃvādaśaṅkayā sā tirohitā

vedeṣu tvasmaryamāṇakartṛkeṣu svarūpataḥ /
pramāṇāntarasaṃsparśarahitārthāvabodhiṣu

na karturanumānaṃ syādvākyatvāditi liṅgataḥ /
na kartā śaknuyādvākyaṃ kartuṃ kārye hyalaukike

tena vede visaṃvādaśaṅkā nāsti kathañcana /
arthaniścayahetutvādarthasaṃsparśitā sthitā

vyapagatavāṅmalapaṅkaḥ proddhṛtaparayuktikaṇṭakaprakaraḥ /
sṛṣṭaḥ praguṇataro 'yaṃ śālikanāthena nītipathaḥ