પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

ઇતિ મહામહોપાધ્યાય શ્રીશાલિકનાથમિશ્રપ્રણીતાયાં
પ્રકરણપઞ્ચિકાયાં શાસ્ત્રમુખં નામ પ્રથમં
પ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥
નીતિપથો નામ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ।
પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા ।
અર્થાસંસ્પર્શિતાશઙ્કા યથા શબ્દસ્ય વાર્યતે ।
પ્રભાકરગુરોઃ શિષ્યૈસ્તથા યત્નો વિધીયતે

પૂર્વપક્ષઃ ।
અત્ર લૌકિકવાક્યાનાં વ્યભિચારાભિમાનતઃ ।
અર્થાસંસ્પર્શિતાં કેચિદાહુઃ શબ્દસ્ય વાદિનઃ

નિશ્ચયો ઽર્થસ્ય સંસ્પર્શઃ સ ચાર્થાવ્યભિચારિણાઃ ।
પ્રત્યક્ષાદેરેવ ભવેચ્છબ્દસ્તુ વ્યભિચારવાન્

વિનાપ્યર્થં હિ શબ્દેન પ્રતીતિરુપજાયતે ।
અઙ્ગુલ્યગ્રે ઽસ્તિ કરિણાં યૂથમિત્યેવમાદિના

નચાત્ર શક્યતે વક્તું શુક્તૌ રજતબોધવત્ ।
અગ્રહાદ્ ભ્રાન્તિરેષેતિ કારણસ્યાવિશેષતઃ

દુષ્ટા હિ 30હેતવઃ કાર્યં સમ્પૂર્ણં કર્તુમક્ષમાઃ ।
તેન ભેદાગ્રહો યુક્તઃ શુક્તિકારજતાદિષુ

ઇહ તુ જ્ઞાનહેતુર્યઃ શબ્દઃ સ ન વિશિષ્યતે ।
વિશિષ્યતે યસ્તુ વક્તા સ જ્ઞાનસ્ય ન કારણમ્

વક્તાપિ યદિ વિજ્ઞાનહેતુઃ સ્યાદિન્દ્રિનયાદિવત્ ।
તતસ્તસ્યાપિ દોષેણ ભવેદગ્રહણાં તદા

વક્તા તુ કેવલં શબ્દવ્યક્તવેવોપયુજ્યતે ।
જ્ઞાનં તુ શબ્દમાત્રેણ નિરપેક્ષેણ જન્યતે

ન ચ તસ્યેહ દુષ્ટત્વં કિઞ્ચિદપ્યુપલભ્યતે ।
દોષશ્ચાગ્રહણે હેતુસ્તદભાવે સ્ફુટો ગ્રહઃ

તેન શબ્દોપજનિતં જ્ઞાનમેવેદમીદૃશમ્ ।
અર્થં વ્યતિક્રામતીતિ કુતસ્તેનાર્થનિશ્ચયઃ?

યેનાપિ હિ વિના યસ્ય સદ્ભાવ31 ઉપપદ્યતે ।
નિશ્ચયસ્તત્ર તેનેતિ સુભાષિતમિદં વચઃ

નન્વેવમાપ્તવાક્યેભ્યઃ કથં વ્યવહૃતિર્ભવેત્? ।
વ્યવહારો હિ લોકસ્ય કથં સ્યાન્નિશ્ચયં વિના?

ઉચ્યતે વ્યવહારો હિ સંદેહાદપિ લૌકિકઃ ।
પ્રાયશો દૃશ્યતે તેન ચ કિઞ્ચિદિહ દુષ્યતિ

અપિ ચાપ્તત્વમાલોચ્ય વક્તુસ્તત્રાર્થનિશ્ચયઃ ।
માનાન્તરવશેનાપિ કથઞ્ચિદુપપદ્યતે

વેદસ્ત્વલૌકિકાર્થત્વાદભાવાદ્વક્તુરેવ ચ ।
અહો બત દશાં કષ્ટામુપનીતો હિ પણ્ડિતૈઃ

સિદ્ધાન્તઃ ।
અત્ર પ્રતિવિધાનાય યતન્તે મતિશાલિનઃ ।
જ્ઞાનસ્ય વ્યભિચારિત્વં નયવીથ્યાં નિવારિતમ્

શ્રૂયતામવધાનેન ગતિર્નરગિરામપિ ।
અનુમાનાત્પૃથગ્ભાવં તાસાં નેચ્છન્તિ સૂરયઃ

વાક્યં હિ પુરુષાધીનરચનં લૌકિકં સદા ।
શઙ્ક્યમાનાયથાર્થત્વં નાર્થનિશ્ચાયકં સ્વતઃ

અન્યોન્યાનન્વિતાર્થાનિ પદાન્યપિ હિ માનવાઃ ।
રચયન્તો વિલોક્યન્તે તેન નાન્વયનિશ્ચયઃ

કેચિત્તાવદ્ ભ્રમેણૈવ કેચિદાશયદોષતઃ ।
પ્રમાદાત્કે ઽપ્યશક્તેશ્ચ કે ઽપ્યનન્વિતવાદિનઃ

તદુક્તાનાં પદાર્થાનાં યદ્યપ્યન્વયયોગ્યતા ।
તથાપ્યનન્વિતસ્યાપિ દૃષ્ટેર્નાન્વયનિશ્ચયઃ

તત્ર નિશ્ચયશબ્દેન જ્ઞાનમેવાભિધીયતે ।
અન્વયાનિશ્ચયે તેન જ્ઞાનમેવાસ્તિ નાન્વયે

શઙ્ક્યમાનાયથાર્થત્વરચનં તેન પુંવચઃ ।
શ્રુતમાત્રકમેવાર્થે ન તાવન્નિશ્ચયાવહમ્

યાવદ્વક્તુરવિજ્ઞાતં પૂર્વભાવિપ્રમાન્તરમ્ ।
વિવક્ષિતાર્થવિષયમિન્દ્રિનયાર્થનિબન્ધનમ્

તસ્ય જ્ઞાનં ચ વાક્યેન લિઙ્ગભૂતેન ગમ્યતે ।
જ્ઞાત્વૈવાર્થં બ્રવીતીતિ ય એવમવધારિતઃ

તસ્ય જ્ઞાનેન નિયતં વાક્યં જ્ઞાનાનુમાપકમ્ ।
જ્ઞાનં ચાર્થાવિનાભાવિ તેનાર્થે દ્યપિ વિનિશ્ચયઃ

તત્રાર્થે નિશ્ચિતે પશ્ચાત્સો ઽર્થો વાક્યેન ગમ્યતે ।
તસ્યાં દશાયાં વાક્યસ્ય તસ્ય સ્યાદનુવાદતા

પૂર્વં તુ32 લિઙ્ગભૂતં તત્ વક્તુર્જ્ઞાનાવધારણે ।
વક્તૃજ્ઞાનપ્રસૂતં હિ વાક્યં તત્કાર્યમિષ્યતે

કાર્યાત્કારણસિદ્ધિશ્ચ સર્વેષામનુમાનતઃ33 ।
પૌરુષેયમતો વાક્યં ન શાસ્ત્રમભિધીયતે

એવઞ્ચ સતિ લિઙ્ગસ્ય વ્યભિચારો ઽયમીક્ષ્યતે ।
ન શાસ્ત્રસ્યેતિ તસ્ય સ્યાદર્થાસંસ્પર્શિતા કુતઃ?

લિઙ્ગસ્યાપિ ન ચૈવાયં વ્યભિચારો ઽસ્તિ કિન્તુ યઃ ।
લિઙ્ગાલિઙ્ગે ન શક્નોતિ વિવેક્તું મૂગ્ચેતનઃ

તસ્યાલિઙ્ગે લિઙ્ગરૂપસાધારણ્યનિબન્ધનઃ ।
લિઙ્ગસંવ્યવહારો ઽયં વિપરીતઃ પ્રવર્તતે

શ્રુતિલિઙ્ગાધિકરણે વિસ્તરેણૈતદીરિતમ્ ।
તેન ન વ્યભિચારો ઽસ્તિ દ્વયોર્લૈઙ્ગિકશાસ્ત્રયોઃ

નન્વર્થ એવ પ્રથમં પુંવાક્યેમ્યો ઽવગમ્યતે ।
અન્યથા હિ કથં વક્તુર્ધીર્વિશિષ્ટાનુમીયતે?

અર્થેનૈવ વિશેષો હિ નિરાકારતયા ધિયામ્ ।
નચાપ્રતીતેનાર્થેન વિશેષશ્ચાવકલ્પતે

અત્ર બ્રૂમો ઽયથાર્થત્વશઙ્કયાર્થો ન નિશ્ચિતઃ ।
અનિશ્ચિતશ્ચ ન જ્ઞાત ઇતિ તાવદ્વ્યવસ્થિતમ્

કિન્ત્વજ્ઞાતે ઽપિ 34વાક્યાર્થે પદજાતે શ્રુતે સતિ ।
વિમર્શો35 જાયતે શ્રોતુરીદૃશો મતિશાલિનઃ

અન્યોન્યાન્વયયોગ્યાર્થં પદજાતં બ્રવીત્યયમ્ ।
આપ્તસ્તેનામુના નૂનં જ્ઞાતસ્તેષાં સમન્વયઃ

ન કદાચિદસંબદ્ધાનર્થાનેષ વિવક્ષતિ ।
ન વાપ્રતીતસમ્બન્ધાનિતિ દોષો ન કશ્ચન

નન્વેવં તુરગારૂઢસ્તુરઙ્ગં વિસ્મૃતો ભવાન્ ।
વેદપ્રામાણ્યસિદ્ધ્યર્થમુત્થિતસ્તત્પ્રહીણવાન્

લોકાવગતશક્તિર્હિ વેદે શબ્દો ઽવબોધકઃ ।
લોકે ચ લિઙ્ગભાવેન પ્રતીતિર્ભવતાઽશ્રિતા

સ્વયં ત્વિહ સમાધાનમાચાર્યેણ36 પ્રદર્શિતમ્ ।
શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધ ઇતિ દર્શયતા સતા

અન્વિતાર્થાભિધાયિત્વે પદાનાં હિ સ્થિતે સતિ ।
વિશિષ્ટા વક્તૃધીર્જ્ઞાતુ શક્યતે નાન્યથા યતઃ

જ્ઞાતેષુ હિ પદાર્થેષુ શ્રોતા વક્તરિ કલ્પયેત્ ।
અન્યોન્યાન્વયવિજ્ઞાનં નાન્યથેત્યુપદર્શિતમ્

પદાનાં તત્પદાર્થેષુ શક્તિઃ સ્વાભાવિકી સ્થિતા ।
પુંવાક્યેષુ વિસંવાદશઙ્કયા સા તિરોહિતા

વેદેષુ ત્વસ્મર્યમાણકર્તૃકેષુ સ્વરૂપતઃ ।
પ્રમાણાન્તરસંસ્પર્શરહિતાર્થાવબોધિષુ

ન કર્તુરનુમાનં સ્યાદ્વાક્યત્વાદિતિ લિઙ્ગતઃ ।
ન કર્તા શક્નુયાદ્વાક્યં કર્તું કાર્યે હ્યલૌકિકે

તેન વેદે વિસંવાદશઙ્કા નાસ્તિ કથઞ્ચન ।
અર્થનિશ્ચયહેતુત્વાદર્થસંસ્પર્શિતા સ્થિતા

વ્યપગતવાઙ્મલપઙ્કઃ પ્રોદ્ધૃતપરયુક્તિકણ્ટકપ્રકરઃ ।
સૃષ્ટઃ પ્રગુણતરો ઽયં શાલિકનાથેન નીતિપથઃ