Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi (with commentary) · Chapter 16

vākyārthapratipattau hi padānāmanupāyatve tadanyathānupapattyā, vākyamekaṃ tadupāyabhūtaṃ kalpyate /
yadyapi vyutpattyanapekṣācchabdādartho nāvagamyate /
yadyapi cā'nantyādvākyānām, tadarthānāñca, vaidikasya cār'thasyānanyopāyatvāt vyutpattiraśakyā /
tathāpi kālpanikapada-padārthavyutpattisaṃskṛtāt vākyādvākyārthamavagacchatītyāśrīyate /
yadi kālpanikatve pada-padārthānāṃ pramāṇābhāvādekaikavarṇoccāraṇer'thānavabodhāt, krameṇoccāritānāñca yugapacchavaṇāsambhavāt, pūrvapūrvavarṇānubhavajanitasaṃskārasahito 'ntyo varṇaḥ pratyāyakaḥ, tasya ca pāramārthikapada-padārthavyutpattissahakāriṇīti pakṣassvīkriyate, yadi vā padaissukaravyutpattayo 'nanvitā eva svārthā abhihitā vākyārthamavabodhayantītyaṅgīkriyata, yadi tu padānyevānvitānsvārthānabhidadhatīti śakyate sādhayitum, tadā vākyārthasyāvabuddhatvānnaitāḥ kalpanā ātmānaṃ labhante

kathaṃ punaḥ padānāmanvitasvārthamātrabodhakatve vākyārthāvagatissiddhyatītyatrā'ha---
1075pradhānaguṇabhāvena labdhānyonyasamanvayān /
padārthāneva vākyārthān saṅgirante vipaścitaḥ

nanu teṣāṃ bhūyastvād bhūyāṃso vākyārthāḥ, vākyāni ca syurityatrā'ha---
bhūyāṃso yadyapi svārthāḥ padānāṃ te pṛthakpṛthak /
prayojanatayā tvekavākyārthaṃ sampracakṣate

tatpratītyekakāryatvādvākyamapyekamucyate /
kathaṃ punarekaprayojanatvamityatrā'ha---
pratipattirguṇānāṃ hi pradhānaikaprayojanā

yaddhi pradhānabhūtaṃ, tadeva kathannāma viśiṣṭaṃ pratīyatāmityevamarthaṃ guṇānāṃ pratipādanam, tena tatraiva tātparyam, tadeva prameyam, tātparyaviṣaya eva śabdasya prāmāṇyābhyupagamāt, tasya tathābhūtasya pratipattirnaikapadanibandhaneti, vākyameva tatra pramāṇam /
ata eva ca "1076ṣaṣṭhādye na padaṃ nāma kiñcana vākye, na padārthā nāma kecana vākyārthe" [bṛ. ṭī. 6-1-1] ityuktam /
pṛthagbhūtaṃ padaṃ nāma na kiñcana pramāṇamasti /
pṛthagbhūtāśca padārthāḥ, na prameyāssantītyarthaḥ /
etacca tatraiva spaṣṭamuktam

1076 //
samprati vākyameva vācakaṃ vākyārthasyeti ye bruvate, 1077ye ca vākyāntyavarṇa eveti /
tannirākaraṇāyā'ha---
vyavahāreṣu vṛddhānāṃ vākyaśravaṇabhāviṣu /
āvāpe-ddhārabhedena padānāṃ śaktiniścayaḥ

yadyapi vṛddhavyavahārapūrvikaiva sarvā śabdavyutpattiḥ, vākyaireva ca vyavahāraḥ /
tathāpi yatpadāvāpe yasyār'thasyā'vāpaḥ, yaduddhāre coddhāraḥ, tasminnevār'the tasya padasya vācakaśaktiravasīyate /
na ca tathā sati vākyārthapratipattirnopapadyate, vakṣyamāṇatvānnyāyasya /
yena kāryabalena vākyamekaṃ pratyakṣaparidṛśyamānavarṇapadabhedāpahnavena kalpyeta /
1078kiñca, "śiśo ! gāmānaya, śiśo ! gāṃ badhāna, vatsa ! gāmānaya, vatsa ! gāṃ badhāna, arbhaka ! gāmānaya, arbhaka ! gāṃ badhāna, ḍimbha ? gāmānaya, ḍimbha ? gāṃ badhāne"tyaṣṭānāṃ vākyānāmaṣṭau vācakaśaktayaḥ kalpyāḥ /
padavādinastu, saptānāṃ padānāṃ saptaiva śaktaya iti kalpanālāghavam /
anayaiva diśā śuklāmiti padaprekṣepe vākyavādino 'ṣṭāvaparāḥ kalpyāḥ, 1079padavādinastvekaiva /
apāramārthike ca 1080pada-padārthavibhāge kimāśritā vyutpattirabhyupāyatāmupaitītyapi cintanīyam /
ye punaḥ---vākyāntyavarṇasya vācakatāmāhuḥ, tanmate 'pi tāvat padārthavibhāgasya pāramārthikatvāt ghaṭetaiva vyutpattiḥ /
nanu vācyavācakasambandhagrahaṇameva vyutpattirityucyate /
na ca vākyāntyavarṇavācakatvavādināṃ padaṃ padārthasya vācakam /
atastanmate 'pi nirviṣayaiva vyutpattiḥ /
ucyate /
na nirviṣayā, nimittanaimittikabhāvasyābhyupagatatvāt /
keyamavācakasya nimittatā ? naiṣa doṣaḥ /
vākyāddhi yatpadaprayoge1081 sati, yatpadārthānvito vākyārthaḥ pratīyate, tatpadaṃ tasyār'thasyāvācakamapi bhavati nimittam /
kintu tanmate 'pi śaktikalpanāgauravaṃ pūrvoktanyāyena tulyameva //
ye 'pyāhuḥ---vākyameva smṛtyārūḍhaṃ vākyārthaṃ pratipādayatīti, teṣāmapi prācyameva śaktikalpanāgauravalakṣaṇa1082 dūṣaṇamaśakyaparihāram /
1083bhāṣyakāravacanañca "pūrvavarṇanitasaṃskārasahito 'ntyo varṇaḥ pratyāyakaḥ" [śā. bhā. pṛ. 46] iti nirviṣayam /
aśakyañca mahāvākyasya sakṛtsmaraṇam /
tasmātpadānāmeva vācakaśaktirāśrayaṇīyā /
atra keciccodayanti---nanu vṛddhavyavahāraprayukte vākye padānāṃ vācakaśaktyavadhāraṇameva nopapadyate /
puruṣavākyanāmarthaṃ prati liṅgabhāvena pramāṇatvābhyupagamāt /
vākyāddhi kāryabhūtātpratītasya vaktustadarthaviṣayaṃ pūrvavijñānaṃ 1084kāraṇabhūtamanumīyate /
tasya va jñānasya jñeyāvyabhicāritvāt jñeyabhūtārthaniścaya iti, na vācakaśaktyavagamaḥ /
ucyate /
na nūnaṃ bhavān 1085nītipathoktamarthaṃ samyagākalayati /
parihṛtaṃ hi tatredam---bālo hi vyutpadyamānaḥ prayojyavṛddhasya śabdaśravaṇasamanantarabhāvinīṃ viśiṣṭaceṣṭānumitāmarthapratītiṃ śabdakāraṇikāmavagacchati /
sa tathā vyutpannaḥ kadācitkasyacidananvitārthapadaracanaṃ vākyamupalabhate, tathopalabhamānasya caiva vimārśo jāyate---sambhāvyamānānanvitārthapadaracanamidaṃ vākyaṃ kathaṃ prayojyavṛddhasya arthaniścayaṃ kṛtavat ? vṛddhasyāpi puruṣāyatte vākye 'nanvitārthapadaracanaśaṅkā mameva sambhavatīti /
tasyaivaṃ vicikitsodaye punareṣa niścayo jāyate---
nūnamanenāyaṃ prayoktetthamavadhārito yadanvitārthānyeva padānyayaṃ prayuṅkte-iti /
tathāvidhāpadaprayoganiyamaścāsyānupalabdhe 'nvaye nopapadyate ityevamanvayopalambhamanumimānenānvayo niścīyate /
niścite cānvaye vākyametadanuvādabhūta186 marthasyeti /
evañcedanuvādakatayā tasyār'thasya tadvākyaṃ vācakameveti, pūrvavācakaśaktijñānaṃ nāyathārthamiti manyate /
yadi paraṃ mayā prāganumānapurassaror'thaniśco 'syeti nāvagatam /
yāpi ceyamarthasyāniścite 'nvaye viśiṣṭavaktṛjñānānumā, sāpi padānāṃ svarūpamātrāvagamādeva nopapadyate, kinatu viśeṣāvagamāt /
na ca śakteranyaḥ padānāṃ viśeṣo 'vagamyate /
tato mayevānenāpi padānāṃ vācakaśaktiravadhāritā /
tena viśiṣṭānvayavācakapadaprayogāttadviṣayaṃ vaktuḥ pūrvajñānamanumitavān, iti gambhīro 'yaṃ nītimahāhvadaḥ /
anvitābhidhānānupapattiśaṅkā /
atra 1087kecidācakṣate---bhavatu padānāṃ padārtheṣu śaktijñānam, tathāpyanvitābhidhānaṃ na sidhyati---iti /
tathāhi---pratiyogināmanantatayā anvayānāmānantyāt, tadānantye cānvitānāmapyānantyātsambandhagrahaṇaṃ duṣkaram /
agṛhītasambandhasya ca padasya vācakatve, ekasmācchabdātsarvārthapratītiprasaṅgaḥ1088 /
sāmānyānvayābhidhānañca nā'śaṅkanīyameva, vākyebhyo viśeṣānvayāvagamāt /
svarūpamātrābhidhānenāpi ca vākyārthapratipattyupa1089 - pattāvanvitābhidhānāśrayaṇe śaktikalpanāgauravam1090 /
tathā1091 padenānvitassvārtho 'bhidhīyamānaḥ--kimabhihitena padārrthāntareṇānvito 'bhidhīyate ? uta, anabhihiteneti ? vikalpanīyam /
anabhihitena cet, 1092padāntaraprayogavaiyarthyam /
ekasmācca 1093sarvānvayapratītiprasaṅgaḥ /
abhihitena cet, tadapi tarhi padamanvitābhidhāyitayā 1094padāntaropāttamarthamabhidhānāyāpekṣata---iti, itaretarāśrayaḥ prāpnoti /
tasmātpadāntarābhidhānānapekṣasvarūpamātrābhidhānamevār'thānāṃ padaiḥ kriyate /
te ca tathābhūtāḥ padairabhihitāḥ padārthā ākāṅkṣā-sannidhi-yogyatāvanto vākyārthamavagamayanti /
na teṣāṃ sambandhagrahaṇāpekṣā śaṅkanīyā /
yataḥ padadharmo 'yam, nāyamarthadharmaḥ /
tadāha bhāṣyakāraḥ---
"1095padāni hi svaṃ svamarthamabhidhāya nivṛttavyāpārāṇi /
athedānīṃ avagatāssanta vākyārthamavagamayantī" [pū. mī. 1. 1. 25.] ti

tadetannirākartumupakramate---
opyante, coddhriyante ca svārthā anvayaśālinaḥ /
anviteṣveva sāmarthya padānāṃ tena 1096gamyate

tatraiva vārtikamatena śaṅkā /
atrā'ha---satyamanvitapadārthaviṣayāvevā'vāpoddhārau, tathāpyanvitābhidhānamaśakyam /
pāramparyeṇāpi tadupapatteḥ /
tathāhi---padairananvito 'pyabhihitor'tho 'nvitārthapratipatternimittaṃ bhavatīti, padānāṃ pāramparyeṇānviteṣvapi hetutvam /
tadāhurvārtikakārabhiśrāḥ---
"na vimuñcanita sāmarthyaṃ vākyārthe 'pi padāni naḥ /
tanmātrāvasiteṣveṣu padārthebhyassa gamyate" //
[ślo. vā. adhi. 7. ślo. 229] iti /
padārthapratipādanañca vākyārthapratipattaye prayuktānāṃ padānāmavāntaravyāpāra iti ca, teṣāmeva vyavahāraḥ---
"vākyārthamitaye teṣāṃ pravṛttau nāntarīyakam /
pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ 1097padārthapratipādanam" //
[ślo. vā. adhi. 7. ślo. 343.] iti /
etāmāśaṅkāmupekṣyaiva tāvaddoṣāntaraṃ pariharati---
ākāṅkṣā-sannidhiprāptayogyārthāntarasaṅgatān /
svārthānahuḥ padānīti vyutpattissaṃśritā1097 yadā

ānantya-vyabhicārābhyāṃ tadā doṣo na kaścana /
yattāvaduktam---ānantyācchabdaśaktyavadhāraṇānupapattiḥ, agṛhītaśakteśca vācakatve vyabhicāraprasaṅga iti /
tadanupapannam /
upalakṣaṇāśrayaṇenāpi 1098sambandhabodhaḥ, saukāryādākāṅkṣitena yogyena sannihitena cānvitaṃ svārthaṃ padaṃ vaktīti vyutpattirāśrīyate /
tena---
1099yadyadākāṅkṣitaṃ yogyaṃ sannidhānaṃ prapadyate /
tadanvitaḥ padenār'thassvakīyaḥ pratipādyate //
iti saṃgrahaślokaḥ /
ākāṅkṣaviṣaye nyāyamatopanyāsa-nirosau /
kā punariyamākāṅkṣā ? pratipatturjijāsā /
kinnibandhanā punarasau ? 1100avinābhāvanibandhaneti kecit /
kriyā hi kārakāvinābhāvinīti tāṃ pratītya, kārakaṃ jijñāsate, evaṃ kārakamapi budhvā, kriyāmiti /
1101tadayuktamiti manyāmahe ?, jijñāsāvirāmānupapatteḥ /
tathāhi---yadā tāvat kārakajijñāsā, tadā tadīyajanaka--tadguṇa--tatkriyā--tatkārakāntarādijijñāsāpyāpadyate /
atha prayojanābhāvāt kārakātiriktamanyanna jijñāsyate, tarhi kriyāmātrāvagame 'pi yatra kārakajñānena prayojanaṃ nāsti, tatra jijñāsā na syāt /
anuṣṭheya tayā hi kriyāyāmavagatāyāṃ kārakamantareṇa tadanuṣṭhānānupapatteḥ, kārakajñānaṃ na prayojanavat /
vartamānāpadeśādau tvananuṣṭheyatayā nāsti na kārakajñānena prayojanam /
atha ca yatrāpi vākyamaparipūrṇaṃ manyante, sākāṅkṣārthābhidhāyitayā cāparipūrṇatā /
ata eva tatrādhyāhāramapi kurvanti /
yatrāpi cānuṣṭheyakriyāvagamaḥ, tatrāpi niśśeṣakārakajijñāsā syāt /
yathā-devadatta ! "gāmānaye"ti 1102karaṇānupādānādaparipūrṇatā syāt /
athaikakārakajñānenāpi tāvadanuṣṭhānopapatterna kārakāntarajijñāsā, tarhi devadatta ! "gāmānaya daṇḍene"ti prayukte 'pi daṇḍaśabde, tadākāṅkṣā na syāt /
tataśca anākāṅkṣitatvāt tasya, tadanvayo na syādvākyārthe /
atha daṇḍapadoccāraṇāt tatrā'kāṅkṣā parikalpyate /
1103anyathā daṇḍapadārthasyānanvaye tatpadoccāraṇamanarthakaṃ syāt /
evama "pyaruṇayaikahāyanyā piṅgākṣyā somaṃ krīṇātī" [tai. saṃ. 6.1.9] tyatrāpyananvayaprasaṅgaḥ /
na hi vedapadoccāraṇenānarthakena na bhavitavyamiti kiñcana pramāṇamasti, ato na tatrā'kāṅkṣodaye kiñcitkāraṇamastīti, "somaṃ krīṇātī"tyato 'dhikasyānanvitatā syāt /
api ca laukikatvāt kriyākārakayoḥ, yatkiñcitkriyā-kārakopādāne 'pi tatsiddheravighātānna'tīva viśeṣajijñāsā ghaṭate /
ajñāte hi jñānecchā ghaṭate, na punarjñāte 'pi /
svamatenā'kāṅkṣākathanam /
1104atrocyate---abhidhānāparyavasānam, abhidheyāparyavasānañca jijñāsodaye nibandhanam /
ekapadaprayoge hi 1105dvāramityādāvabhidhānameva na paryavasyati /
na hyanuccarite pratiyogisannidhāpake1106 pade 'nvitābhidhānaṃ śakyate vaktum /
vṛddhavyavahāravaśenānvitārthapratipādanaparatā padānāmavadhāriteti, tadarthaṃ yuktaiva pratiyogijijñāsā /
yasyāpyabhihitānvaya iti rāddhāntaḥ, tanmate 'pi padārthasya 1107padārthāntaramanteraṇānvayāsāmarthyāt, tadupapattaye yuktaiva 1108pratiyogijijñāsā /
tasyāñca satyāmaparipūrṇavākyaparipūrakatayā loke 'dhyāhārasya1109 1110viditatvāt, prakaraṇādivaśena yogyapratiyogyadhyāhāraḥ kriyate /
"amāvāsyāyāmaparāhṇe piṇḍapitṛyajñena carantī" [ā.śrau.1.3.7.sū.1.2.] tyādiṣvanekapadaprayogādanvitābhidhāne 'pi, abhihitasnaya kāryasyāpūrvātmano 'nuṣṭhānaṃ vinā kāryatvānupapatteḥ, kartrā ca vinā tadasambhavāt, adhikārādṛte ca tadayogāt, niyojyamantareṇa catasyānavakalpanāt, tadupapattaye yuktaiva tadanvayayogyaniyojyajijñāsā /
tasyāṃ satyāmaparipūrṇatvāvagamāt, lokavadadhyāhāre kartavye satyapi, 1111jīvanasyā'vaśyakatve 'ntaraṅgatve ca 1112vidheranuṣṭhānākṣepo na kalpeteti, tatparityāgena kāmye niyojyaviśeṣaṇe sthite sarvakāmipuruṣavyāpisvargasyaiva niyojyaviśeṣaṇatvayogyatvāt, svargakāmo niyojyo 'dhyāhviyate /
1113tathādhyayanavidhāvanyaprayuktānuṣṭhānanirvāhitakāryabhāve niyojyo nādhyāhviyate /
1114alaukikatvāccāpūrve kārye niyojyasyādhyāhāramantareṇā'kāṅkṣā na nivartate /
alaukikatvādeva ca "sauryaṃ caruṃ1115 nirvapet ghṛte śuklānāṃ vrīhīṇāṃ brahmavarcasakāmaḥ" [mai. saṃ. 2. 2. 2] ityādau karaṇopakāramanteraṇa vidhessiddhyasambhavāt tajjijñāsā, tajjanakapadārthajijñāsā ca /
ata eva tadabhāve bhāṣyakāro vākyānāṃ 1116nyūnatāmāśaṅkya parihṛtavān1117 /
nanvevaṃ tarhi tatra padatrayaṃ prayujyate---"gāmānaya śuklāmi"ti loke, tatra hi kārakadvayasyāsambhavānnā'kāṅkṣāstīti kathamanvitābhidhānam /
"gāmānayetye" tāvataiva paripūrṇatvādvākyasya /
satyam /
padāntarānuccāraṇa evam, uccarite tu tasmin, tasyāpyānayatisannidhānādekavākyatvāvagamādānayatyanvitasvārthābhidhāy itvāt, ākāṅkṣāṃ vinā ca tadasambhavāt, ānayaterākāṅkṣā parikalpyate /
tathā coktaṃ 1118bhāṣyakāreṇa---
"bhavati ca raktaṃ pratyākāṅkṣe" [śā. bhā. pṛ. 117.ṭati /
tenātrāpyanvitābhidhānasiddhyarthamevā'kāṅkṣā /
yadi paramayaṃ viśeṣaḥ, "dvārami"tyādau tasyaiva padasyānvitābhidhānāyā'kāṅkṣā, "gāmānaya śuklāmi"tyādau tu 1119padāntarasyeti /
anvitasyābhidhānārthamuktārthaghaṭanāya vā /
pratiyogini jijñāsā yā sā'kāṅkṣeti gīyate //
iti saṅgrahaślokaḥ //
sā ceyamākāṅkṣā 1120bhavantī vyutpattāvupalakṣaṇamāśrīyate /
kimiti punassannidhi-yogyatva eva 1121nā'śrīyate, nirākāṅkṣāṇāmanvitābhidhānādarśanāt /
"ayameti putro rājñaḥ, puruṣo 'yamapanīyatāmi"tyādau putrapadasambandhanirākāṅkṣo rājā na puruṣeṇānvīyate /
kasmātpunaranayoḥ putra-puruṣa-yossannidhi-yogyatvāviśeṣe 'pi putreṇaiva rājñassambandhaḥ, na puruṣeṇa /
ucyate---vākyāt 1122vākyārthapratipatternyāyasāpekṣatvāt, nityasāpekṣeṇa putreṇaiva rājā sambadhyate, tatsambandhanirākāṅkṣaśca na puruṣasambandhamanubhavatītyākāṅkṣāpi vyutpattyupalakṣaṇamāśrīyate /
paripūrṇena yogyasya samīpasyāpyananvayaḥ1123 /
vyutpattau tena śabdānāmākāṅkṣāpyupalakṣaṇam //
iti saṃgrahaślokaḥ //
sā ceyamākāṅkṣā pratiyogiṣu sarveṣu na sahasaivopajāyate, kintu kāraṇopanipātakrameṇa /
tathāhi---viṣayamantareṇāpūrvaṃ kāryaṃ pratyetumeva na śakyata iti, pratipattyanubandhabhūtaviṣayāpekṣā prathamaṃ vidheḥ /
atha pratipanne viṣayasambandhini vidhyarthe, niyojyamantareṇa tatsiddhyasambhavānniyojyākāṅkṣā /
tathā viṣayībhūte bhāvārthe karaṇe labdhe, vaikṛtāpūrvāṇāṃ karaṇopakārākāṅkṣā, labdhe ca tasmin, tajjanakapadārthākāṅkṣeti /
tathā cā'hu ḥ---
"pratiyogiṣu sarveṣu nā'kāṅkṣodeti tatkṣaṇāt /
kāraṇopanipātānupūrvyeṇa tu yathāyatham" //
iti //
tatkrameṇānvitābhidhānamapi krameṇaiva /
ślokaścātra bhavati---

jijñāsā jāyate boddhussambandhiṣu yathā yathā /
tathā tathaiva śabdānāmanvitārthābhidhāyitā //
sannidhinirūpaṇam /
atha 1124sannidhiḥ kaḥ ? 1125yasyār'thasya śravaṇānantaramākāṅkṣā-yogyatābhyāmarthāntare buddhi viparivṛttiḥ /
sā ca na śabdanibandhanaiva kevalamanvitābhidhānavyutpattāvupalakṣaṇam 1126 adhyāhṛtenāpi loke anvitābhidhānadarśanāt /
na ca vācyaṃ---śabda evādhyāhviyate, sacār'thamupasthāpayati---iti, anupayogāt, apramāṇakatvācca /
yadyapyarthāpattipramāṇako 'dhyāhāraḥ, tathāpi śabdakalpanamanupapannam /
yena hi vinānupapattiḥ, tadevār'thāpattiprameyam /
na cār'thānāṃ śabdamantareṇānupapattiḥ /
syānmatam /
arthakalpanāyaivār'thāpattiḥ pravarttamānāṃ tasyār'thasya savikalpakajñānavedyatvāt, savikalpakajñānānāñca śabdapurassaratvāt purovartiti śabda eva paryavasyati---iti /
tadasat /
yathaiva śabdapurassare 'pi savikalpakajñāne liṅgasya, indriyāṇāñca nirvikalpakadaśāyāmartha evāvadhāritaśaktitvānna śabdamātre paryavasānam, tathā dṛṣṭārthāpattau sākṣādupapādaker'tha evār'thāpatteḥ prāmāṇyābhyupagamāt, śrutārthāpattavapi tatraiva tasyāḥ prāmāṇyaṃ yuktam, na śabde /
tasya sākṣādanupapattiśamanāsamarthatvāt /
kiñca sarvatra savikalpakajñāne śabdassmaraṇaviparivartī na prameyatāṃ pratipattumarhati /
savikalpakalpakajñāneṣu pūrvapratīyamānatā ca śabdasya nātīva pramāṇavatī, kintvarthapratītāveva samānakālaṃ śabdasmaraṇamiti pratītyārūḍham /
tena na śrutārthāpattiśśabdaviṣayā /
na ca śabdānupapattyā śabdakalpanaivocitā, tasya svāte 'nupapattyabhāvāt /
anvitābhidhānānupapattyā tu kalpanā prasarantī yogyapratiyogyarthaviṣayaivāvatiṣṭhate, tasyaivā'kāṅkṣitatvāt, 1127daśamādyanyāyena padārthavat pūrvapratītasyāpi śabdasyopekṣaṇīyattvāt /
na ca "dvārami"ti yatrādhyāhāraḥ, tatrāpyāvriyatām, saṃvriyatāmiti vā kalpayitumarthāpatteḥ prabhaviṣṇutā, sāmānyakalpanāmātrahetutvāt /
tasmādaparipūrṇaparipūrakatayā lokata evādhyāhārasyāpyupapattiḥ1128 /
tatra yaugyatayā, prakaraṇādivaśena ca viśeṣāvadhāraṇādartha eva ca paripūraka iti, anupayogī śabdasyādhyāhāraḥ /
ato viśvajidādau niyojyena, sarvatra ca karaṇopakāreṇa, vikṛtiṣu ca prākṛtapadārthairaśabdopasthāpitairapi siddhamanvitābhidhānam /
ākāṅkṣāvacca sannidhāvapi sannidhāpakakrameṇaiva kramo veditavyaḥ, tadanusāreṇa cānvitābhidhānamapitathaiva---iti /
sannidhiśśabdajanmaiva vyutpattau nopalakṣaṇam /
adhyāhṛtenāpyarthena loke sambandhadarśanāt //
sahasaiva na sarveṣāṃ sannidhiḥ pratiyoginām /
sannidhāpakasāmagrīkrameṇa kramavānasau //
yathā yathā sannidhānaṃ jāyate pratiyoginām /
tathā tathā krameṇaiva śabdairanvitabodhanam //
iti saṅgrahaślokāḥ /
ato yathoktākāṅkṣā---sannidhiprāptamākāṅkṣitaṃ sannihitaṃ yogyañca yat padārthāntaram, tena saṅgatamityarthaḥ /
yogyatānirūpaṇam /
kiṃ puraridaṃ yogyatvaṃ nāma ? ucyate--yat 1129sambandhārham /
sambandhārhamidamiti kathamavagamyate, sambandhitvena dṛṣṭatvāt /
nanvevaṃ tarhi kathamapūrve kārye 'nvitābhidhānaṃ vede, tena saha kasya cit sambandhasyādarśanāt /
ucyate---sāmānyato yogyatāvadhāraṇaṃ viśaiṣapratittāvupāya ityadoṣaḥ /
yadapi tadapūrvam, tadapi kāryameveti dṛṣṭacarakāryasambandhaṃ yat, tadyogyamityavasīyate /
sāmānyenaiva yogyatvaṃ loke yadavadhāritam /
tadanvitābhidhānasya vyutpattāvupalakṣaṇam //
iti saṅgrahaślokaḥ /
yogyatāviṣaye matāntaropanyāsa---nirāsau /
anye tu---yadayogyatayā nāvadhāritam, tad yogyam /
tenālaukikenāpi vidhyarthenānvitābhidhānaṃ siddhyatītyāhuḥ /
tadidamasāram /
yathāpramāṇāntarāvedye vastani kasyacid yogyatāvadhārayituṃ na śakyate, tathaivāyogyatāpīti, sarvasyāpratītenāpi sarvaprakāreṇa tasminnanvayassyāt /
bhāvārthasyaiva viṣayatvenānvayaḥ, anupādeyaviśeṣaṇaviśiṣṭasyaiva svargakāmādeḥ niyojyatayānvaya iti niyamo nopapadyata ityalamatiprasaṅgena

nanvanvitābhidhānapakṣe vyutpattāvupalakṣaṇāśrayaṇameva gauravamityatrā'ha---
padārtheṣvapi caivaiṣā sāmagryanvayabodhane

yasyāpi mate padārthā evānyonyānvayamavagamayanti, tenāpi pratiniyatānvayabodhasiddhyarthamidamāśrayaṇīyameva--ākāṅkṣā--sannidhi--yogyatāvanta eva padārthā 1133vākayārtha bodhayanti, nānya iti, etadeva kathamiti paryanuyuktena vṛddhavyavahāre tathādarśanāditi parihāro vācyaḥ /
tasmādubhayapakṣasādhāraṇatvānnedaṃ dūṣaṇam

nanvevamapi kena viśeṣeṇābhihitānvayaṃ parityajya, anvitābhidhānamāśritamiti /
1134atrā'ha---
kintu teṣāmadṛṣṭaiṣā śaktirmānāntarādgatau /
kalpyā viśiṣṭārthaparapadasaṃsparśabhāvitā

padārthānāṃ hi śabdādanyataḥ pramāṇāt pratīyamānānāmanyonyānvayabodhakatvaṃ na pratītamiti, śabdābhidheyānāṃ tadavagamaśaktiḥ kalpayitavyā /
tasyāścotpattau śabdasaṃsparśa eva heturityāśrayaṇīyam /
śabdo hi viśiṣṭārthapratipattiparatayā lokavyavahāreṣu prayujyamāno dṛṣṭaḥ /
na co 'sau sākṣādvākyārthapratipādane samartha iti, padārthānavāntaravyāpārīkaroti /
te ca yadyanyonyānyānvayabodhane samarthāssyuḥ, tadā teṣāmavāntaravyāpāratā syānnānyatheti, viśiṣṭārthāvabodhaparaśabdasaṃsparśādeva teṣāmeṣā śaktirāvirbhavatīti, śabdasyāpi padārthagatānvayabodhakatva1135 śaktyādhānaśaktirāśrayaṇīyā /
syādevam---yadi mānāntarāvaseyānāṃ padārthānāmanyonyānvayāvagame sāmarthyaṃ na syāt /
asti tu tat śvaityasyānavadhāritāśrayaviśeṣasya pratyakṣadṛṣṭasya,aśvasyāpratipannaguṇaviśeṣasya pratyakṣahveṣāśabdānumitasya padanikṣepaśabdānumitasya, ajñātakartṛbhedasya dhāvanasya, "śveto 'śvo dhāvatī"tyanvayabodhakatvadarśanāt /
1136tadāhurvārttikakāramiśrāḥ---
"paśyataśśvetamārūpaṃ hveṣāśabdañca śṛṇvataḥ /
khuranikṣepaśabdañca śveto 'śvo dhāvatīti dhīḥ //
dṛṣṭāvākyavinirmuktā" iti /
[ślo. vā. vā. adhi. ślo. 358] ārūpam---avyaktarūpamityarthaḥ /
tena guṇaviśeṣo na pratyakṣamavasīyata ityarthaḥ /
atrocyate---kiṃ yenaiva puruṣeṇa śvaityasamānāśrayau hveṣādhvani-padanikṣepaśabdāvavagatau, tasyaiveyaṃ "śveto 'śvo dhāvatī"ti dhīḥ ? uta yasya'pādānānadhyavasāyaḥ, tasyāpi---iti ? kimataḥ /
yadi tāvadapratyākalitahveṣādhvatina-padavihāranirdhoṣāpādānasyetyucyate, tadāpratītivirodhaḥ /
sa hyevaṃ pratipadyate---bhavitavyamasmin deśe nūnamaśvena, bhavitavyañca kenaciddhāvateti /
athāśvasaṃbandhinameva surapuṭaṭaṅkāraravamabhyāsapāṭavavaśādavaiti, tadāsāvaśvavartinīmeva vegavatīṃ gatimanuminotīti, na punaḥ kevalāmevāvagamya, tasyānvayaṃ padārthasāmarthyenāvabuddhyate /
yo 'pi tasmin deśe nāstyanyo 'śvāditi niścitya, pāriśeṣyādapādānādhyavasāye 'pi hveṣādhvaneśśvaityasamānādhikaraṇamaśvatvamapyadhyavasyati, /
tasyāpi gṛhābhāvadarśanamiva bahirbhāvāvagatāvarthāpattiḥ---"yo 'yaṃ śvetaḥ, sa eṣo 'śvaḥ" ityatra pramāṇam /
yastu śvaityasamānādhikaraṇau hveṣādhvani-khurapuṭaṭaṅkārāvadhyavasyati,tasyāpyaśvatve vegavati ca gamane śvetavartinyevānumānam, na svatantrayoḥ /
ataḥ pramāṇāntareṇāsambaddhāvabhātānāṃ padārthānāṃ na kvacidanyonyasambandhabodhakatvamanumānārthāpattivyatirekeṇa pratītam /
api ca yadi padārthāvagatimātrādeva parasparānvayāvagamaḥ, tadā kasmin pramāṇe tasyāntarbhāva iti vācyam ? na tāvacchābde, śabdābhāvāt /
padāthābhidhānāvāntaravyāpāreṇa hi 1138yacchabdādanvayajñānam, tacchābdamityeṣa vo rāddhāntaḥ /
1139tasmānnāsya śābde 'ntarbhāvaḥ /
pramāṇāntarābhyupagame tu śābdasyocchedaḥ, śabdāvagatapadārthaviṣaye 'pi tasyaiva prāmāṇyaprasaṅgāt /
tasmācchabdābhihitānāṃ padārthānāmanyatrādṛṣṭaṃ vākyārthabodhanasāmarthyaṃ kalpayitavyam /
tadādhānaśaktiśca śabdānāmapīti kalpanālāghavācchabdānāmevānvitasvārthāvabodhanaśaktimātraṃ kalpayituṃ nyāyyam /
tena pāramparyeṇa padānāmanviteṣu sāmarthyamiti nirastam /
1140nanvanantapratiyogyanvitasvārthabodhanaviṣayā anantā eva śabdasya śaktayaḥ kalpayitavyāssyuḥ /
abhihitānvayavāde tvekasminnarthe ekasya śabdasyaikaiva śaktiriti /
1141tanna---ekayaivā'kāṅkṣita-sannihita-1142yogyārthānvitasvārthābhidhānaśaktyā pratiyogibhedena kāryabhedopapatteścakṣurādīnāmiva /
cakṣuryathaivaikayā darśanaśaktyā ghaṭādipratiyogisahāyabhedājjñānāni bhinnāni janayati, tathā śabdo 'pi pratiyogibhedāditi mantavyam /
kiñca padārtheṣvapi tulyametaditi na kiñcidetat /
anye tvāhuḥ---ākāṅkṣā-sannidhi-yogyatāvantaḥ padārthā vākayārthībhavanti, na punarvākyārthameva bodhayantīti /
tadidamatimandam---vākyārthāvagateḥ kāraṇābhāvaprasaṅgāt /
anupāyatve padānāmanvayapratītau padārthā api cenna kāraṇam, akāraṇikaivā /
dyapadyeta /
syānmatam /
kriyāpadena, kārakapadena vā sākāṅkṣer'the 'bhihite, yadeva padāntareṇa yogyapratiyogipadārthāntaraṃ sannidhāpyate, tadave tasya sambandhitvenāvatiṣṭhate--iti /
satyamevam /
avagatistu tatsambandhasya kinnibandhaneti vācyam /
atha pūrvapadārthe sākāṅkṣe abhihite, yat padāntaramuccaritam, tat tatsambandhitayaiva svārthamupanayati pratyayavat /
yathā prakṛtyarthe pūrvapratīte pratyaya uccāryamāṇassvarthaṃ tadviśiṣṭamevābhidhatte, tathā padāntaramapi /
taduktaṃ, "prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūtaḥ" [ma. bhā.] iti /
prakṛti svārthaṃ pratyayārthaviśaiṣaṇatvenopanayatīti, pratyayena tadarthamāhetyarthaḥ /
tathā coktam---
"nityaṃ viśiṣṭa evār'the pratyayo yatprayujyate /
tatpūrvataravijñātaprakṛtyarthaviśeṣaṇāt" //
iti /
aṅgīkṛtaṃ tarhi dvitīyasya padasyānvitābhidhānam, prathamasya tathāpi nāstīti cenna /
vākye pādānāṃ prayogakramaniyamābhāvāt /
yadeva kadācit prathamam, tadeva kadācit dvitīyamiti, sarvapadānāmevānvitābhidhānamāpatitam /
abhihitānvayavādī ca prakṛti-pratyayayorapyanvaya-vyatirekāvadhāritavyatiriktaśaktikayorabhihitānvayameva padavadicchati /
tathā ca---
"prakṛtipratyayau brūtaḥ pratyayārthaṃ saheti yat /
bhedenaivābhidhāne 'pi prādhānyena tathocyate" //
"pākaṃ tu pacirevā'ha kartāraṃ pratyayo 'pyakaḥ /
pākayuktaḥ punaḥ kartā vācyo naikasya kasyacid"

ityāha /
kiñca pratayayaścedanvitābhidhāyī, tadā tadaviśeṣāt padānāmapyanvitābhidhāyitā kimiti nābhyupeyate, kimardhavaiśasena /
yadi prakṛti-pratyayayorapyanvitābhidhānamasti, na tarhi dvāramityatrānvitābhidhānānupapattinibandhayā'kāṅkṣayā vivriyatāṃ, saṃvritayāṃ vetyadhyāhāraḥ /
ucyate /
dvāramiti prathameyaṃ prātipadikārthāvyatiriktārthābhidhāyinī /
tenātra kena sahānvitasyābhidhānam /
vyatiriktārthe pratyaye praviśetyādau yo 'dhyāhāraḥ, so 'bhihitārthānupapattyaiva viśvajidādivaditi na doṣaḥ /
vākyārthaviṣaye bhaṭṭapādamatam /
1144vārtikakāramiśrāstu-lākṣaṇikān sarvavākyārthānicchantaḥ padārthānāmanvayāvabodhaśaktikalpanāṃ nirākurvanti /
ananvitāvastho hi padārtho 'bhihito 'nvitāvasthāṃ svasambandhinīṃ lakṣayati /
avasthā-vasthāvatorhi sambandhāt, avasthāvatyabhihite, bhavatyevāvasthāpi buddhisthā //
sarvatra ca sambandhini dṛṣṭe, sambandhyantare buddhirbhavatīti kḷptameva /
tena nāsti padānāmanvitabodhane śaktikalpaneti /
tadāhuḥ---
"vākyārtho lakṣyamāṇo hi sarvatraiveti nassthitiḥ /
" atrāpare bruvate---neyaṃ lakṣaṇā, svārthāparityāgāt /
svārthaparityāgena hi gaṅgādiṣu lakṣaṇā dṛṣṭā-iti /
te tu mīmāṃsātantrāntaḥpātavaikalyenaivamāhuḥ /
lakṣaṇīyavaśena hi kvacit svārthasya tyāgaḥ, saṃgraho vā /
"sṛṣṭīrūpadadhātī"ti 1145lakṣaṇāyāssvīkāraḥ, 1146guṇināṃ tadgaṇapaṭhitānāṃ sṛṣṭiśabdarahitānāmapi lakṣyamāṇatvāt, tadantargatatvācca sṛṣṭyarthasrū /
tathā "paurṇamāsīṃ yajate" ityekavacanānupapattyā paurṇamāsīśabdo yāgavacano yāgasamudāyalakṣaṇārthaḥ1147 /
na ca samudāyaparigrahe samudāyityāgaḥ, tadāśrayatvāttasrū /
tathaitaretarayogadvandve dvivacana-bahuvacanānupapatterarthāntarasahitāvasthā lakṣaṇayā'śrīyate, na cāvasthāvatparityāgaḥ /
tathā niṣādasthapatyadhikaraṇa [mī. da. 6. 1-10] pūrvapakṣe ṣaṣṭhyarthalakṣaṇā syādityucyate, na tatra prakṛtyarthasya tyāgo 'pyāpadyate /
tathā 1148rathaghoṣeṇetyatra rathasyāparityāgaḥ /
tathā "medhapataye 1149medhami"tyekavacanāntasya mantrasya lakṣaṇayā prakṛtau niveśaḥ /
na ca guṇinoragnīṣomayostatra hānamiti, 1150svārthāparityāge 'pi yuktaiva lakṣaṇā /
gurumatena lakṣaṇānirūpaṇam /
atrocyate /
kathaṃ punariyaṃ lakṣaṇā ? /
vācyasyār'thasya vākyārthe sambandhānupapattitaḥ /
tatsambandhavaśaprāptasyānvayāllakṣaṇocyate

iti saṅgrahaślokaḥ1152 /
"gaṅgāyāṃ ghāṣaḥ," ityādiṣu śrautasya gaṅgāpadārthasya vākyārthe 'nvayāsambhavāt, taṃ parityajya tatsambandhāllabdhabuddhisannidheḥ kūlādyarthasya vākyārthānvayitādhyavasīyate /
ata evā'huḥ---
"anupapattyā, sambandhena ca lakṣaṇā bhavatī"ti /
iha ca "gāmānaye"tyādau na śrautasyār'thasyānvayāyogyatvaṃ, nāpyanvitāvasthasyā'nayanasambandhārhatā1153 /
anvitārthasyānvayāntarāsambhavāt /
atha mā bhūdeṣā lakṣaṇā, kinatu kriyāvagata kārakānvayinīmātmano daśāmavagamayati, avinābhāvāditi /
ucyate---śābdatvaṃ tāvaditthamapahnutamanvayāvagamasya, kintu sāmānyatodṛṣānumānagocaratābhyupagatā bhavati /
tathā viśiṣṭānvayāvagatiranupapadyamānā 1154nirmūlā'padyate /
atha viśeṣānvayaṃ vinā vyavahārānavakalpanādanarthakaṃ śabdoccāraṇamiti tadāśrayaṇam, evamapi prekṣāpūrvakāriṇāṃ1165 sārthakavākyamātraprayogiṇāṃ vacanādviśeṣānvayāvagamaḥ /
vede tvānarthakyena na bhavitavyamiti, pramāṇābhāvānna śakyate viśeṣānvayo 'vagantum /
na ca loke 'pyānarthakyamāpadyata ityetāvatā kāraṇenopāyādvināpi viśeṣānvayādhyavasānaṃ yuktam /
na hi dagdhukāmasyodakopādānamanarthakamiti, jalasya dāhaśaktirāvirbhavati /
kāmamānarthakyam /
na punassāmānyatodṛṣṭasya 1156viśeṣānvayāvasāyitā /
athā'kāṅkṣita-sannihita-yogyānyavaparatā vṛddhavyavahāre padānāmavagateti, vyutpattyanusāreṇa viśeṣānvayāvagamaḥ /
tanna tatra vṛddhavyavahāra eva tatparatā padānām, padārthānāṃ vā upāyābhāvena kathaṃ nāma nirvahati ?me cintā sā hi padānām, padārthānāṃ vā śaktikalpanāṃ vinānupapanneti manyāmahe

sā ca padānāmevocitetyāha---
1157prāthamyādabhidhātṛtvāt tātparyāvagamādapi1158 /
padānāmeva sā śaktirvaramabhyupagamyatām

prathamabhāvīni padānyatilaṅghya, nār'theṣu vākyārthabodhanaśaktirāśrayituṃ yuktā /
kiñca padāni tāvadabhidhāyakānīti nirvivādam /
tena teṣāmabhidhānaśaktissampratipannaiveti, tasyā evānvayaparyantatayā kalpayituṃ sukarā /
padārthānāntu bodhanaśaktireva kalpyā /
tena "dharmikalpanāto varaṃ dharmakalpanā 1159laghīyasī"tyanvitābhidhānaśaktiḥ padānāmeva kalpayitumucitā /
kiñca padānyabhidhāyakānīṣyante, tatra yadi svarūpamātraviṣayāmeva padārthabuddhimādadhyuḥ, tadāpyabhidhāyakatā hīyeta, tasyā buddhessambandhagrahaṇasamayajātapadārthabodhakasaṃskāronmeṣaprabhavatvāt /
avaśyaṃ hi sambandhasmaraṇasiddhyarthaṃ sambandhibhūtārthasmaraṇasaṃskārodbodho 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
tasmāt sambandhagrahaṇasamayānadhigatānvitārthapratipādanābhyupagama eva śabdānāmabhidhāyakateti, tāmaṅgīkurvatā padānāmanvitābhidhāyakatā'śrayaṇīyā /
yastu---
"padamabhyadhikābhāvāt smārakānna viśiṣyate" //
[ślo. vā. adhi. 6. 107.] iti /
tathā---
"bhāvanāvacanastāvat tāṃ smārayati lokavat" //
[ślo. vā. adhi. 7. ślo. 248] iti cā'cāryavacanadarśanāt smārakatāmeva padānāmabhidhāyakatvamāha, taṃ pratyāha---
"tātparyopagamādapī"ti /
yenāpi vādinā padānāṃ smārakatvameva padārtheṣvaṅgīkṛtam1160, so 'pi vākyāthapratipattiparatāṃ padānāmabhyupaityeva, anyathā vākyārthasyāśābdatvaprasaṅgaḥ /
evañcet padānāmeva sākṣādvākyārthabodhanaśaktirastu, kiṃ paramaparāśrayaṇena1161 /
tena padārtheṣu padānāṃ smārakatvātiriktaṃ ye 'bhidhāyakatvamāhuḥ, teṣāṃ śaktitrayakalpanā /
ekā tāvatpadānāmabhidhāyakatvaśaktiḥ, aparā ca padārthagatānvayabodhanaśaktyādhānaśaktiḥ, padārthānāñcānvayajñāpanaśaktiriti /
smārakatvavādinastvabhidhānaśaktiṃ hitvā śaktidvayakalpanālāghavāt, uktenaiva nyāyena padānāmeva śaktikalpanāyā 1162ucitatvāt, anvitābhidhāyīni padānīti sthāpitam

samprati pūrvoktamitaretarāśrayadoṣaṃ parihartum, yathā padebhyo vākyārthapratipattiḥ, tathā darśayati---
1163padajātaṃ śrutaṃ sarvaṃ smāritānanvitārthakam /
1164nyāyasampāditavyakti paścādvākyārthabodhakam

yastāvadagṛhītasambandhaḥ, yasya ca sambandhagrahaṇasaṃskāro notpannaḥ, pradhvasto vā sa vākyārthapratipattau nādhikriyate /
yastvanapabhraṣṭasambandhagrahaṇasaṃskāraḥ, sa padaṃ śrutvā nūnaṃ tāvadidaṃ smarati---idamasyākāṅkṣita-sannihita-yogya-pratiyogyanvitasya vācakamiti /
evañca smaratā smṛtameva ananvitamapi1165 svarūpamanavayabhājām /
na caikapadaśravaṇe vākyārthāvagatiritikaścinmanyate /
abhihitānvayavādino 'pi yāvat padāntaramarthāntaraṃ nopasthāpayati, tāvadanvayāvagamo nāsti /
padārthasyānvayāvabodhinaḥ padārthāntarāpekṣatvāt, pratiyogisāpekṣatvādanvayasya /
atastanmate 'pi sarvadairananvitasvārthā 116abhidhānīyāḥ /
paścāttebhyassarvebhyassmṛtyārūḍhebhyo vākyārthapratipattiraṅgīkaraṇīyā /
tadāhurvārtikakāramiśrāḥ---
"te 'pi1165 nevāsmṛtā yasmādṛ vākyārthaṃ gamayanti naḥ /
tasmāt tatsmaraṇeṣveva 1167saṃhateṣu pramāṇatā" //
[ bṛhaṭṭīkā ] iti /
ata eva tatrabhavata ācāryasya vākyalakṣaṇaṃ "saṃhatyār'thamabhidadhati padāni vākyami" [śā. bhā. balā. a. pa. 824.] ti /
nanvanvitābhidhānavādināṃ kathaṃ vākyārthapatipattiḥ /
śrūyamāṇena hi padena yor'tho nāvabodhitaḥ, sa kathamantarhite tasminnavabhāseta /
ucyate---abhihitānvayavādino 'pi nāyaṃ niyamaḥ---śrūyamāṇa eva pūrvapūrvavarṇajanitasaṃskārasahito 'ntyo varṇaḥ padārthapratipādaka iti, bālyadaśādhītāt prāganavadhṛtārthādaṅgaparijñānasaṃskārāt paścāt smṛtādapi vedādarthāvagamadarśanāt /
tena smṛtyārūḍhasyāvagamakatvamadoṣaḥ /
śrūyamāṇena hi padena pratiyogisāpekṣatvādanvitābhidhānasya prāk sahakārivirahādartho nābhihitaḥ, paścādabhidhīyata iti kimanupapannam /
ye 'pi vādina evamāhuḥ---ekameva padamanvitābhidhāyakamastu, itarāṇi ca padāni pratiyogisannidhāpanamātra eva vyāpriyantām /
na cāgṛhyamāṇaviśeṣatā, prāthamyena, pradhānapadatvena vā viśeṣagrahaṇāt /
ata eva cā'huḥ---
"padamādyaṃ1168 vā vākyam, pradhānaṃ padaṃ vā vākyami" [vā. pa. kā. 2. ślo. 2.] ti /
tānpratyāha-- "sarvami"ti /
prathamasyaiva syādvākyatā yadi, sarvapadārthānāṃ prathamapadārthānvitatā syāt /
na cāyaṃ niyamaḥ /
"aruṇayaikahāyanyā piṅgākṣyā somaṃ krīṇātī" [tai.saṃ. 6.1.9ṭati krayamātrānvayitavādāruṇyasya /
kiñca1169 vākye padānāmānupūrvyaniyamābhāvāt, kadācittadeva prathamaṃ sadanvitābhidhāyakam, anyadā neti na yuktam /
tathā pradhānapadasyāpi vākyatvamayuktam, somapadārthena1170 saha sarveṣāmananvayāt /
yadyapyāruṇyādīnāṃ sarveṣāṃ somaṃ pratyaidamarthyamasti /
tathāpyasmin vākye kraya evā'ruṇyādīnāmaidamarthyena, kriyā-kārakabhāvena cānvayaḥ /
krayadvādeṇa tu somaṃ pratyaidamarthyamātram /
atha yatpratipādanaparaṃ vākyam, tat pradhānamityucyate /
iha tu kraya eva sarvakarmakaraṇāvacchinnaḥ pratipādyate /
tena krīṇātītyetadeva1171 pradhānaṃ padam, tadanvayitā ca sarveṣāmāruṇyādīnāmiti /
atrocyate---vākyasya yat tāvat tātparyaṃ, 1172tanna vyavasthitam /
kvacidākhyātaparatvameva---"agnihotraṃ juhotī"ti /
kvacid guṇavidhiparatvaṃ, dadhnā juhotī"ti /
tena pradhānapadatvasyāpi sarveṣāṃ padānāṃ sambhavāt, sarveṣāmeva padānāmanvitābhidhānaśaktirāśrayaṇīyā /
tathā sati yatrāpi klṝptaśaktikatayā tadanvitābhidhāyakatvamaviruddham /
padārtheṣvapi caitat tulyameva /
nanvevaṃ "gāmānaye"tyādau parasparaparyāyatā sarvaśabdānāṃ syāt /
yathā "gāmi"tyanenā'nayatyanvitābhidhānam, tathā "''naye"tyanenāpi gavānvitābhidhānamiti /
ucyate---dvāvetāvarthau, yadānayanānvitaṃ gotvam, gavānvitañcā'nayanamiti /
tenaikaikenaikaikasyārthasyābhidhānāt kutaḥ paryāyatvaprasaṅgaḥ /
padārtheṣvapi caitatsamānam /
nanu krīṇātyarthasyā'ruṇyādyanekārthānvitābhidhānādāvṛttilakṣaṇo vākyabhedassyāt /
na /
tantroccāraṇāt /
vairūpye ca tantratānupapattervākyabhedassyāt /
"nyāyasampāditavyaktī"ti kimidam, yāvannyāyena vacanavyaktirnasampādyate, tāvat padajātaṃ vākyārthasyāvabodhake na bhavati /
lokavya1173vahāravartibhirnyāyairyāvat---idaṃ vidheyam, idamanuvādyam /
idaṃ pradhānam, idaṃ guṇabhūtam /
idaṃ vivakṣitam, idavivakṣitamityādi na sampradhāryate, tāvanna kvacidvedavākyārtho 'vabuddhyate /
taduktaṃ vārtikakāramiśraiḥ---
"tāvadeva hi sandeho vedavākye śrute bhavet /
yāvanna vacanavyaktistasya spaṣṭāvadhāryate //
jñātvā tu vacanavyaktiṃ mīmāṃsānyāyakātarāḥ /
pratīyante samastāśca vedavākyārthasaṃśayāḥ" //
iti /
ata eva mīmāṃsāyā vedavākayārthapratipattāvitikarttavyatātvam /
taduktaṃ taireva---
"dharme pramīyamāṇe hi vedina karaṇātmanā /
itikartavyatābhāgaṃ 1174mīmāṃsā pūrayiṣyati" //
[bṛhaṭṭīkā ] iti /
nanu loke drāgeva vākyārthāvagatirneyatīṃ sāmagrīmapekṣate /
ucyate---atyantābhyasteṣu vākyeṣu syādevam, adṛṣṭārtheṣu smṛtyādivākyeṣu, loke 'pi nānāvidhavivādotthānāt kuto drāgevār'thaniścayaḥ /
api ca kāraṇābhāvenāpi lokasyāyaṃviveko nāsti /
taduktam---
"bahujāti-guṇa-dravya-karmabhedāvalambinaḥ /
pratyayān sahasā jātān śrauta-lākṣaṇikātmakān //
na lokaḥ kāraṇābhāvānnirdhārayitumarhati /
balā-balādisiddhyarthaṃ vākyajñāstu 1175vicinvate" //
[ taṃ. vā. pṛ-] iti /
yaccedaṃ sarvapadānāmanvitābhidhāyitvamucyate, tat sarveṣu śrautārtheṣu padeṣu /
lākṣaṇika-gauṇārthapadaprayoge tu yadeva tatra śrautārtha padam tadevānvitābhidhāyakam, itarattu padaṃ pratiyogisannidhāpanaparameva /
tatra vācakatvaśaktyanavadhāraṇāt svārthasyāpi tattadānīmavācakam, anvayāyogyatvāt /
kintu tadarthena smṛtena yat svasambandhi, svasadṛśaṃ vā svayamanvayayogyamupasthāpyate, tenānvitaṃ śrautārthameva padaṃ svārthamabhidhatta iti darśanarahasyamidam /
na ca sarvapadānyeva lākṣaṇikāni, gauṇāni vā vākye sambhavantīti niravadyam /
kvacidabhidhānaṃ nimittam, kvacidabhihitor'tha iti ca yaduktam, tacchabdopasthāpitatāṃ darśayituṃ gauṇamabhihitatvagrahaṇam

kathaṃ punaranvitābhidhāyināṃ padena svarūpamātraṃ smārayituṃ śakyamityāha---
anvitasyābhidhāne 'pi svarūpaṃ vidyate sadā /
tena svarūpamātre 'pi śabdo janayati smṛtim

evaṃ tāvat sambandhagrahaṇāntargataṃ svarūpasmaraṇamuktam /
samprati svarūpamātrasmaraṇamapi padādeva nānupapannamityāha---
yathār'thenāpramāṇena svapadaṃ smāryate kvacit /
padenāpyapramāṇena tathār'thassmārayiṣyate

na hi yatpramāṇaṃ, tadeva smaraṇakāraṇam, apramāṇameva hi tat /
yasya tu yena saha kadācitpratyāsattiḥ pratītapūrvā, sa tatra saṃskārodbodhaddhāreṇa śaknotyeva smṛtiṃ janayitum /
asti ca svarūpasyāpi tadabhidheyāntargatyā śabdena pratyāsattiriti, śāknoti tatrāpi śabdassmṛtiṃ janayitum, arthavat /
yathā nirvikalpakadaśāpratītamarthasvarūpamātramanabhidhemapi śabdaṃ smārayati, tathā śabdo 'pyarthamiti, kimanupapannam /
etena---padoccāraṇānantaraṃ padārthasvarūpapratītissamarthitā /
abhihitānvayavādino 'pi sā na pramāṇam, abhyadhikārthaparicchedābhāvāt /
"anadhigatārthagantṛ pramāṇami"ti siddhāntābhyupagamāt /
taduktam---
"sarvasyānupalabdher'the prāmāṇyaṃ smṛtiranyathā" [ślo. vā. au. sū ślo. 11.] iti /
ata eva smṛtiriyam, yadi punassmṛtireṣā nābhyupeyeta, tadā pramāṇa-smṛti-saṃśaya-viparyayebhyaḥ pratipattyantarānabhyupagamāt padāt padārthapratītiḥ kvāntarbhāvyatāmiti vācyam /
ata evābhihitānvayavāde 'pi smārakatvamevāsmabhyaṃ rocate

itaretarāśrayamidānīṃ pariharati---
smṛtisannihitairavamarthairanvitamātmanaḥ1176 /
arthamāha padaṃ sarvamiti 1177nānyonyasaṃśrayaḥ

svārthasvarūpamātrasmaraṇe hi na padaṃ padāntaramapekṣate /
smṛtisannihitamapīdaṃ bhavatyeva sannihitam /
nāsti tenetaretarāśrayatvam /
nanu vṛddhavyavahāreṇa vyutpattiḥ, anvitārthapratipattinibandhanaśca vyavahāraḥ, atastaddarśanāt anvitapratipattirevānumātuṃ śakyā, na tvananvitapadārthamātrasmaraṇam /
ucyate---vyavahārānumitānvitapratipattyanyathānupapattirevānanvitasvārthasmaraṇasambhave pramāṇam /
darśitaṃ hyetat---nānanvitapratipattimantareṇānvitapratipattirupapadyata iti /
1178atra kaścidāha---yadi smṛtisannihitamāśrityānvitābhidhānaṃ paraiḥ kriyate, tadā smaraṇasya pratyāsattinibandhanatvāt, anekeṣāñcār'thānāṃ pratyāsattisambhavāt, teṣu smṛtisannihiteṣvagṛhyamāṇaviśeṣatvāt, "uravāyāṃ pacatī"ti nokhā pacatayarthānvitaiva kevalābhidhīyeta /
sā hi 1179kulālādyanvitāpi pratipannaiveti, smaraṇāt tadanvitāpyuravābhidhīyeta /
tathā pacatyartho 'pi piṣṭakādikaraṇako 'vagata1180 iti tatsmaraṇānnaudanānvita evābhidhīyeta /
abhihitānvayavāde tu nāyaṃ doṣaḥ /
ekaikasyār'thasyābhidheyatvāditi /
1181atrocyate---padāttāvat padārthapratītissmaraṇād bhinnā vadituṃ na śakyate /
tena smṛtānāmevānvayabodhakatvamityāśrayaṇīyam /
tathā ca tulyo doṣaḥ /
atha śabdaissmāritānāmanvayabodhakatvaṃ1182 vṛddhavyavahāre tathādarśanādityadoṣaḥ1183 /
matāntare 'pi tulyametat /
na cāyamekāntaḥ, vṛddhavyavahāre 'dhyāhṛtenāpnayarthenā'nvitābhidhānadarśanādityuktam /
atha śabdairbahavor'thāssmāryante, kintu teṣāṃ katamenānvayāvabodhakatvamiti na vidmaḥ1184 /
abhihitānvayavāde tvabhihitenaivānvayabodhakatvaṃ yuktameveti /
tadasat /
smārakatvātirekiṇī1185kānyābhidhāyakatā, yā vyavasthānibandhanam /
athocyeta-smārakatvaṃ nāma pratyāsattinibandhanam /
tena tadatirekiṇyabhidheyā---
bhidhāyakatālakṣaṇā pratyāsattiraṅgīkaraṇīyeti /
naitadevam /
smārakatvenaiva vṛddhavyavahāre darśanāt smārakatvopapatteḥ /
1186pratyāyya-pratyāyakatā hi vācyavācakatā, sā ca yadyapyagni---dhūmādīnāṃ sambandhāntarapūrvikā dṛṣṭā /
tathāpi śabde tathā nā'śrīyate, kintu vācakatvāvagamādeva vācakatvam /
evaṃ smārakatvāvagamādeva smārakatvamiti, kiṃ pratyāsattyantarāśrayaṇena /
api cānvitārthavādina evedaṃ pratiniyatānvayitvamupapadyate---yatpadārthāntarānvitābhidhāyakatayā smāryate, tadanvitasyaiva vṛddhavrūvahvāre vācyatvadarśanāt /
yatrāpyadhyāhāraḥ, tatrāpi sannidhāpakavaśena viśeṣānvitābhidhānalābha iti lokata eva jñātamiti, na kaściddoṣaḥ /
api ca jñātaṃ tāvadetad yadanena padenāyamartho 'nvito vācya iti, tatra yadyanyenāpyanvitābhidhānaṃ syāt, tadā vākyabhedo bhavet /
na cāsāvekavākyatvasambhave nyāyyaḥ /
taduktam---
"sambhavatyekavākyatve vākyabhedastu neṣyate" [ślo. vā. pra. sū. ślo. 9.] iti /
ata eva yathākathañcidekavākyatvopapattau vākyabhedasyānyāyyatvam /
loke ca lakṣaṇā, gauṇī ca vṛttirvākyabhedabhayādeva1187 /
anyathā vākyaṃ bhitvā kimityadhyāhṛtya yogyamarthāntaraṃ sarvapadānyeva mukhyārthāni nā'śrīyante /
vede 'pyekavākyatvabalādevār1188'thavādeṣu1189guṇavādādyāśrayaṇam, 1190sammārgādhikaraṇe [mī. da. 2. 1. 4.] vibhaktivyatyayavarṇanam /
audumbarādhikaraṇapūrvapakṣe ca kathañcit paśuphalakatvāśrayaṇam /
citrādhikaraṇe [mī. da. 1. 4. 2.] rūḍhiparityāgena "pañcadaśānyājyāni bhavantī" [tāṃ . vrā. 20. 1. 1.] tikathañcinnāmadheyatvāśrayaṇam /
vājapeyādhikaraṇe [mī. da. 1. 4. 5.] ca vākyabhedabhayādeva nāmadheyatvāśrayaṇam /
paurṇamāsyadhikaraṇe [mī. da. 2. 2. 3.] cānekaguṇavidhāne vākyabhedāpattessmudāyānuvādakatvasiddhiḥ /
prakaraṇāntarādhikaraṇe [mī. da. 2. 3. 11.] ca vākyabhedadoṣādevāgnihotrapadasya gauṇatvavarṇanam /
grahādhikaraṇe [mī. da. 1. 3. 7.] caikatvasyāvivakṣitatvam /
"arddhamantarvedi minoti, arddhaṃ bahirvedī" [mai. saṃ. 3. 9. 4.] tyatra [mī. da. 3. 7. 6.] deśalakṣaṇāparatvam /
kṣaumādhikaraṇai [mī. da. 6. 1. 5.] ca pundvayavidhānahānam /
havirārttyadhikaraṇe [mī. da. 6. 4. 6.] cobhayapadasyāvivakṣā /
"vāruṇyā niṣkāsena tuṣaiścāvabhṛthaṃ yantī" [mī. da. 7. 3. 5.] tyatra nirapekṣatvatyāgaḥ /
paryudāsādhikaraṇe [mī. da. 10. 8. 7.] ca nañarthasya lākṣaṇikatvamityāda bahutaraṃ dṛśyate /
tatra yadi samabhivyāhviyamāṇasya padasyābhidheyaṃ parityajya, anyena sahānvayo lakṣyate, 1191tadā tadekavākyatā hīyeta /
1192tadarthamevedamuktaṃ, "nyāyasampāditavyaktīti" /
ekavākyatvaṃ hi nyāyaḥ1193 /
tadanusāreṇa yor'thaḥ, so 'tra vākyasyā'śrayaṇīyaḥ /
vṛddhavyavahāracyutpattiniyantritāyāṃ śabdārthāvagatau ye nyāyāḥ vṛddhavyavahāre vākyārthāvagatihetutayā viditāḥ, tānaparijahatā vākyārthā boddhavyā iti-sarvāsāmevānupapattīnāmanavakāśaḥ /
bhavatu tarhi padārthāntareṇa tāvadanvitābhidhānamekavākyatvabalāt tatsmāritena, svayaṃ smāritena ca tadekavākyatvānuguṇenār'thāntareṇāpi kimityanvitābhidhānaṃ na bhavati /
ucyate---padadvayenaivānvitābhidhānasiddherākāṅkṣopaśānteḥ /
atha nopaśāntā'kāṅkṣā, tarhi ko nāma tatrānvitābhidhānaṃ vārayet /
ata evaikapadoccāraṇe tadarthasambandhamukhena bahuṣvapi smṛtisannihiteṣuyasyār'thasya kenacitprakāreṇa viśeṣo gṛhyate, tenaivānvitābhidhānam, agṛhyamāṇe tu viśeṣe 'nadhyavasāyādapratītireva /
ata eva vikṛtiṣu tatsādṛśyena yadapūrvaṃ smaryamāṇaṃ svopakārakaṃ smārayati, tadīyenaivopakāreṇa paripūraṇm /
ato yatra bahutaradharmasādharaṇyanibandhanaṃ sādṛśyamatyantodmaṭam1194, tatraiva śīghraṃ smṛtyupapattestadīyopakāraparigraha eva /
darvihomeṣu tu sarvāpūrvāṇāmaviśeṣād viśeṣo grahītumaśakya ityanadhyavasāya eva prākṛtasyopakārasyaeti, tatraivopakārakalpanā /
1195api ca yathāvṛddhavyavahārāvagamaṃ vākyārthāvabodhaḥ /
tatra tadeva padena anapabhraṣṭasambandhagrahaṇasaṃskārasya puruṣasya niyamena smāryate, tenaivānvitābhidhānaṃ padāntarasya dṛśyate, nānyena /
sarvaṃ padaṃ svārthaṃ hi niyamena sambandhagrahaṇāt1196 smārayati, nār'thāntaram /
tataśca 1197tenaivānvitasvārthabodhakateti, na kaściddoṣaḥ /
kiñca yadyabhihitenaivānvitasvārthabodhanābhyupagama eva pratiniyatānvayabodho ghaṭate, nānyathā, tarhi kalpyatāṃ padānāmanvitābhidhānaśaktirapi /
dvirabhidhānamāpadyata iti cedāpadyatām, na kaściddoṣaḥ /
pūrvaṃ kevalaṃ padamananvitaṃ svārthamabhidhatte, pratiyogipadāntarābhihitavastvantarasahāyaprāptyā tu tattadanvitamarthamāha, iti na kaściddoṣaḥ /

itthamapi cāsmanmate śaktikalpanālāghavamasti, padārthagatānvayabodhanaśaktyādhānaśaktikalpanātyāgāt /
tulyāyāmapi śaktikalpanāyām, padānāmevānvitabodhanaśaktirāśrayitumucitā,1198na padārthānām, prathamāvagatatvāt, vākyārthe ca 1199 tātparyasyopagamāditi

kathaṃ tarhīdaṃ bhāṣyam---
"padāni hī"tyādi /
tatrā'ha---
anviteṣu padairevaṃ bodhyamāneṣu śaktibhiḥ /
anvayārthagṛhītatvānnānyāṃ śaktimapekṣate

1200//
āśaṅkitottaramidaṃ bhāṣyam /
kimāśaṅkitam ? yadyanvitābhidhāyīni padāni, tarhi nānvayābhidhāyīni /
tatsiddhyarthaṃ padānāṃ śaktyantaraṃ kalpyamiti /
atredamuttaram /
yatpadamanvitābhidhāyakam, tadanvayābhidhāyakameva /
1201anyathānvita evāsau nābhihitassyāditi, anvitarūpeṇār'thenānvayassvīkṛtaḥ /
taṃ vinā tadasambhavāditi, nāparā tadviṣayā padānāṃ śaktiḥ kalpanīyā

kathaṃ punarasāvarthagṛhīta 1202ityatrā'ha---
pratīyannanvayaṃ yasmāt pratīyādanvitaṃ pumān /
vyaktiṃ 1203jātimivār'the 'sāviti samparikīrtyate

anvayavāne hyanvitaḥ /
so 'nvayāpratītau na pratīta eva syāt, kintu svarūpamātrameva /
na ca tadanvitamucyate /
tasmādanvayaṃ pratipadyamāna1204 evā'nvitaṃ pratipadyate /
yathā vyaktiṃ pratipadyamāna eva jātim /
ayantu viśeṣaḥ /
anvayavānevānvita ucyata iti, anvayo 'pyabhidhānānupravaṣṭiḥ /
vyaktimattaiva jātisvarūpaṃ na bhavati, kintu vyakterākārāntarabhūtā jātistato bhinnā /
sācedākṛtiśśabdābhidheyā, na vyaktirapyabhidhānānupraveśinī, kintvākārabhūtā jātirvyaktervyatiriktāpi vastusvabhāvena vyaktimantareṇa na pratītimanubhavati, etāvatā ca sāmyena dṛṣṭāntaḥ, na sarvātmanā /
nanvekavijñānārūḍhā kathaṃ vyaktiranabhidheyā /
śabdotthāpitavijñānaviṣayatā hyabhidheyatā, asti ca vyakterapi tathābhāva iti, kathamanamabhidheyateti /
1205śrūyatāmavadhānena sarvasvaṃ prābhākarāṇām /
satyamekasaṃvittiviṣayatā jātivyaktyoḥ /
tathāpi cintanīyamidam---kathameṣā saṃvittirubhayaviṣayā jāyata iti /
kimasyobhayaviṣayatve śabdamātrasyaiva vyāpāraḥ ? uta jātimātraviṣayatve śabdassvarūpamātreṇa vyāpriyate /
vyaktiviṣayatve jātyanabhidhāyakatayā jāteranyathā bodhayitumaśakyatvāt---iti /
tatra tāvadanantāsu vyaktiṣu sambanghagrahaṇāśakteḥ, ākṛtyupalakṣitāsu ca yadyapi sambandhagrahaṇaṃ sukaram, tathāpi tadrūpavattvenaiva śabdādvyaktyavagamāt, upalakṣaṇatve kāraṇābhāvāt, cihnābhāvena ca kriyānvayāsambhavādākṛtiviṣayatve śabdavyāpāra iti niścīyate /
tenā'kṛtirna vyaktiṃ gamayati, kintu śabda eva tadabhidhāyakatayetyākṛtito vyaktirucyate /
ato 'nvitābhidhānāyānvayasyār'thagrahītatvādasāvanvayo nābhidhīyate /
tena vyatiṣaktābhidhānavanna vyatiṣaṅgābhidhānaṃ, niṣkṛṣṭāmidhānantu na bhavati /
vyatiṣaktato 'vagatervyatiṣaṅgasya, vyatiṣaktasya vyatiṣaṅgaṃ vinābhidhānānupapatteḥ /
1206bhāṣyākṣarāṇāmayamarthaḥ---padānyanvitamabhidhāya nivṛttavyāpārāṇi nānvayaṃ pṛthagabhidadhati /
athedānīmanvitāḥ pratipannā anvayamapi pratītaṃ sampādayanti---iti /
loke ca padārthānāṃ sambandhagrahaṇasamaya eva viditatvāt, vākyāntare cānvayāntarasyaiva pratipannatvāt, tatparataiva vākyasyeti /
vākyārthaśabdena bhāṣyakāro 'nvayamāha /
vede tvapūrvātmānvito vākyārtha iti 1207vakṣyāmaḥ /
tasya ca svarūpamanavagatamityasyaiva vākyārthatvam /
evamuktena nyāyena viśeṣeṇaivānvitābhidhānaṃ samarthitam

ye 'nvitābhidhānavādina evamāhuḥ---vṛddhavyavahāraprasiddhasambandhaśśabdor'thasya vācakaḥ, anvaya-vyatirekābhyañca sambandhāvadhāraṇam /
na ca viśeṣānvayaviṣayau tau sambhavataḥ /
kriyāpadaṃ hi kārakasāmānyāvyabhicāriṇyā kriyayā sahānvaya---vyatirekau bhajate /
1208viśeṣānvayāntaravyabhicārāt /
evaṃ kārakapade 'pi yojyam /
tannirākaraṇāyā'---
sāmānyenānvitaṃ vācyaṃ padānāṃ ye pracakṣate /
niyatena viśeṣeṇa teṣāṃ syādanvayaḥ katham

darśitamidaṃ---viśeṣānvaye 'pyākāṅkṣā-sannidhi-yogyatopādhivaśena sambandhagrahaṇaṃ sukaramiti, tadabhidhāyakataiva yuktā padānām /
yadi cāsau neṣyate, tadā vākyārthapratipattireva nopapadyate, viśeṣānvayarūpatvādvākyārthasrū

nanu ca sāmānyānvayo 'bhihito viśeṣānvayamākṣepsyati, nirviśeṣasya sāmānyasya 1209pratyetumaśakterviśeṣānvayapratipattirupapannaivetyatrā'ha---
yadyapyākṣipyate nāma viśeṣo vyaktijātivat /
nirdhāritaviśeṣastu tadvadeva na gamyate

yathā---jātirvyaktimākṣipantyapi, na pratiniyataṃ viśaiṣamākṣipati, tathātrāpi pratiniyataviśeṣālābhānniyataviśeṣātmakavākyārthapratipathtataranupapannā

atha viśeṣamātrākṣepe 'pyākāṅkṣitassannihito yogyaśca yogaviśeṣo yaḥ padāntareṇa samarpyate, sa eva gṛhyate /
1210 tadatikrame pramāṇābhāvādityatrā'ha---
yadyapyākāṅkṣito yogyo viśeṣassannidhau śrutaḥ /
sambandhabodhakābhāve1211 gṛhyate na tathāpyasau

sāmānyānvitābhidhānavādino mate padāni tāvat tanmātra eva paryavasitaśaktīni, padārthānāmapyanvayabodhanaśaktirnāṅgīkriyate /
na ca sāmānyākṣepo 'pi 1212niyataṃ viśeṣamāskandati /
tenā'kāṅkṣite yogye ca viśeṣe padāntareṇa1213 sannidhāpite 'pi, tadanvayabodhakapramāṇābhāvāt tadanvayo na pratīyetaiva /
ata ākāṅkṣā-sannidhi-yogyatvānyanupayogīnyeva /
viśeṣānvayavādinastu mate sambandhagrahaṇaṃ pratyupādhitvena praviṣṭāni tāni 1214vākyārthapratipattāvupayujyante

tadāha---
sambandhabodhe vyutpattāvupādhitve1210 samaviśat /
viśeṣānvayavāde tu yogyatvādyupakārakam

padānāṃ padārthāntarasambaddhassvārtho bodhya ityasyāṃ vyupattāvupādhitvena yogyatvādikamanupraviṣṭaṃ1215 viśeṣānvitābhidhānavādipakṣe upakārakam, na sāmānyānvitābhidhāne-iti darśitaṃ prāk

dūṣaṇāntarañcā'ha---
kiñca vastubalenaiva siddhe sāmānyasaṅgame /
tasya vācyatvamicchadbhirvṛthā śabdaḥ prayāsitaḥ

kriyā-kārakasvabhāvālocanayāpi kārakamātreṇa, kriyāmātreṇa cānvayāvagamasiddheḥ, vṛthā sāmānyānvayābhidhāyakatā śabdasyāṅgīkriyata iti