પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 16

વાક્યાર્થપ્રતિપત્તૌ હિ પદાનામનુપાયત્વે તદન્યથાનુપપત્ત્યા, વાક્યમેકં તદુપાયભૂતં કલ્પ્યતે ।
યદ્યપિ વ્યુત્પત્ત્યનપેક્ષાચ્છબ્દાદર્થો નાવગમ્યતે ।
યદ્યપિ ચાઽનન્ત્યાદ્વાક્યાનામ્, તદર્થાનાઞ્ચ, વૈદિકસ્ય ચાર્ઽથસ્યાનન્યોપાયત્વાત્ વ્યુત્પત્તિરશક્યા ।
તથાપિ કાલ્પનિકપદ-પદાર્થવ્યુત્પત્તિસંસ્કૃતાત્ વાક્યાદ્વાક્યાર્થમવગચ્છતીત્યાશ્રીયતે ।
યદિ કાલ્પનિકત્વે પદ-પદાર્થાનાં પ્રમાણાભાવાદેકૈકવર્ણોચ્ચારણેર્ઽથાનવબોધાત્, ક્રમેણોચ્ચારિતાનાઞ્ચ યુગપચ્છવણાસમ્ભવાત્, પૂર્વપૂર્વવર્ણાનુભવજનિતસંસ્કારસહિતો ઽન્ત્યો વર્ણઃ પ્રત્યાયકઃ, તસ્ય ચ પારમાર્થિકપદ-પદાર્થવ્યુત્પત્તિસ્સહકારિણીતિ પક્ષસ્સ્વીક્રિયતે, યદિ વા પદૈસ્સુકરવ્યુત્પત્તયો ઽનન્વિતા એવ સ્વાર્થા અભિહિતા વાક્યાર્થમવબોધયન્તીત્યઙ્ગીક્રિયત, યદિ તુ પદાન્યેવાન્વિતાન્સ્વાર્થાનભિદધતીતિ શક્યતે સાધયિતુમ્, તદા વાક્યાર્થસ્યાવબુદ્ધત્વાન્નૈતાઃ કલ્પના આત્માનં લભન્તે

કથં પુનઃ પદાનામન્વિતસ્વાર્થમાત્રબોધકત્વે વાક્યાર્થાવગતિસ્સિદ્ધ્યતીત્યત્રાઽહ---
1075પ્રધાનગુણભાવેન લબ્ધાન્યોન્યસમન્વયાન્ ।
પદાર્થાનેવ વાક્યાર્થાન્ સઙ્ગિરન્તે વિપશ્ચિતઃ

નનુ તેષાં ભૂયસ્ત્વાદ્ ભૂયાંસો વાક્યાર્થાઃ, વાક્યાનિ ચ સ્યુરિત્યત્રાઽહ---
ભૂયાંસો યદ્યપિ સ્વાર્થાઃ પદાનાં તે પૃથક્પૃથક્ ।
પ્રયોજનતયા ત્વેકવાક્યાર્થં સમ્પ્રચક્ષતે

તત્પ્રતીત્યેકકાર્યત્વાદ્વાક્યમપ્યેકમુચ્યતે ।
કથં પુનરેકપ્રયોજનત્વમિત્યત્રાઽહ---
પ્રતિપત્તિર્ગુણાનાં હિ પ્રધાનૈકપ્રયોજના

યદ્ધિ પ્રધાનભૂતં, તદેવ કથન્નામ વિશિષ્ટં પ્રતીયતામિત્યેવમર્થં ગુણાનાં પ્રતિપાદનમ્, તેન તત્રૈવ તાત્પર્યમ્, તદેવ પ્રમેયમ્, તાત્પર્યવિષય એવ શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યાભ્યુપગમાત્, તસ્ય તથાભૂતસ્ય પ્રતિપત્તિર્નૈકપદનિબન્ધનેતિ, વાક્યમેવ તત્ર પ્રમાણમ્ ।
અત એવ ચ "1076ષષ્ઠાદ્યે ન પદં નામ કિઞ્ચન વાક્યે, ન પદાર્થા નામ કેચન વાક્યાર્થે" [બૃ. ટી. 6-1-1] ઇત્યુક્તમ્ ।
પૃથગ્ભૂતં પદં નામ ન કિઞ્ચન પ્રમાણમસ્તિ ।
પૃથગ્ભૂતાશ્ચ પદાર્થાઃ, ન પ્રમેયાસ્સન્તીત્યર્થઃ ।
એતચ્ચ તત્રૈવ સ્પષ્ટમુક્તમ્

1076 ॥
સમ્પ્રતિ વાક્યમેવ વાચકં વાક્યાર્થસ્યેતિ યે બ્રુવતે, 1077યે ચ વાક્યાન્ત્યવર્ણ એવેતિ ।
તન્નિરાકરણાયાઽહ---
વ્યવહારેષુ વૃદ્ધાનાં વાક્યશ્રવણભાવિષુ ।
આવાપે-દ્ધારભેદેન પદાનાં શક્તિનિશ્ચયઃ

યદ્યપિ વૃદ્ધવ્યવહારપૂર્વિકૈવ સર્વા શબ્દવ્યુત્પત્તિઃ, વાક્યૈરેવ ચ વ્યવહારઃ ।
તથાપિ યત્પદાવાપે યસ્યાર્ઽથસ્યાઽવાપઃ, યદુદ્ધારે ચોદ્ધારઃ, તસ્મિન્નેવાર્ઽથે તસ્ય પદસ્ય વાચકશક્તિરવસીયતે ।
ન ચ તથા સતિ વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિર્નોપપદ્યતે, વક્ષ્યમાણત્વાન્ન્યાયસ્ય ।
યેન કાર્યબલેન વાક્યમેકં પ્રત્યક્ષપરિદૃશ્યમાનવર્ણપદભેદાપહ્નવેન કલ્પ્યેત ।
1078કિઞ્ચ, "શિશો ! ગામાનય, શિશો ! ગાં બધાન, વત્સ ! ગામાનય, વત્સ ! ગાં બધાન, અર્ભક ! ગામાનય, અર્ભક ! ગાં બધાન, ડિમ્ભ ? ગામાનય, ડિમ્ભ ? ગાં બધાને"ત્યષ્ટાનાં વાક્યાનામષ્ટૌ વાચકશક્તયઃ કલ્પ્યાઃ ।
પદવાદિનસ્તુ, સપ્તાનાં પદાનાં સપ્તૈવ શક્તય ઇતિ કલ્પનાલાઘવમ્ ।
અનયૈવ દિશા શુક્લામિતિ પદપ્રેક્ષેપે વાક્યવાદિનો ઽષ્ટાવપરાઃ કલ્પ્યાઃ, 1079પદવાદિનસ્ત્વેકૈવ ।
અપારમાર્થિકે ચ 1080પદ-પદાર્થવિભાગે કિમાશ્રિતા વ્યુત્પત્તિરભ્યુપાયતામુપૈતીત્યપિ ચિન્તનીયમ્ ।
યે પુનઃ---વાક્યાન્ત્યવર્ણસ્ય વાચકતામાહુઃ, તન્મતે ઽપિ તાવત્ પદાર્થવિભાગસ્ય પારમાર્થિકત્વાત્ ઘટેતૈવ વ્યુત્પત્તિઃ ।
નનુ વાચ્યવાચકસમ્બન્ધગ્રહણમેવ વ્યુત્પત્તિરિત્યુચ્યતે ।
ન ચ વાક્યાન્ત્યવર્ણવાચકત્વવાદિનાં પદં પદાર્થસ્ય વાચકમ્ ।
અતસ્તન્મતે ઽપિ નિર્વિષયૈવ વ્યુત્પત્તિઃ ।
ઉચ્યતે ।
ન નિર્વિષયા, નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવસ્યાભ્યુપગતત્વાત્ ।
કેયમવાચકસ્ય નિમિત્તતા ? નૈષ દોષઃ ।
વાક્યાદ્ધિ યત્પદપ્રયોગે1081 સતિ, યત્પદાર્થાન્વિતો વાક્યાર્થઃ પ્રતીયતે, તત્પદં તસ્યાર્ઽથસ્યાવાચકમપિ ભવતિ નિમિત્તમ્ ।
કિન્તુ તન્મતે ઽપિ શક્તિકલ્પનાગૌરવં પૂર્વોક્તન્યાયેન તુલ્યમેવ ॥
યે ઽપ્યાહુઃ---વાક્યમેવ સ્મૃત્યારૂઢં વાક્યાર્થં પ્રતિપાદયતીતિ, તેષામપિ પ્રાચ્યમેવ શક્તિકલ્પનાગૌરવલક્ષણ1082 દૂષણમશક્યપરિહારમ્ ।
1083ભાષ્યકારવચનઞ્ચ "પૂર્વવર્ણનિતસંસ્કારસહિતો ઽન્ત્યો વર્ણઃ પ્રત્યાયકઃ" [શા. ભા. પૃ. 46] ઇતિ નિર્વિષયમ્ ।
અશક્યઞ્ચ મહાવાક્યસ્ય સકૃત્સ્મરણમ્ ।
તસ્માત્પદાનામેવ વાચકશક્તિરાશ્રયણીયા ।
અત્ર કેચિચ્ચોદયન્તિ---નનુ વૃદ્ધવ્યવહારપ્રયુક્તે વાક્યે પદાનાં વાચકશક્ત્યવધારણમેવ નોપપદ્યતે ।
પુરુષવાક્યનામર્થં પ્રતિ લિઙ્ગભાવેન પ્રમાણત્વાભ્યુપગમાત્ ।
વાક્યાદ્ધિ કાર્યભૂતાત્પ્રતીતસ્ય વક્તુસ્તદર્થવિષયં પૂર્વવિજ્ઞાનં 1084કારણભૂતમનુમીયતે ।
તસ્ય વ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાવ્યભિચારિત્વાત્ જ્ઞેયભૂતાર્થનિશ્ચય ઇતિ, ન વાચકશક્ત્યવગમઃ ।
ઉચ્યતે ।
ન નૂનં ભવાન્ 1085નીતિપથોક્તમર્થં સમ્યગાકલયતિ ।
પરિહૃતં હિ તત્રેદમ્---બાલો હિ વ્યુત્પદ્યમાનઃ પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય શબ્દશ્રવણસમનન્તરભાવિનીં વિશિષ્ટચેષ્ટાનુમિતામર્થપ્રતીતિં શબ્દકારણિકામવગચ્છતિ ।
સ તથા વ્યુત્પન્નઃ કદાચિત્કસ્યચિદનન્વિતાર્થપદરચનં વાક્યમુપલભતે, તથોપલભમાનસ્ય ચૈવ વિમાર્શો જાયતે---સમ્ભાવ્યમાનાનન્વિતાર્થપદરચનમિદં વાક્યં કથં પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય અર્થનિશ્ચયં કૃતવત્ ? વૃદ્ધસ્યાપિ પુરુષાયત્તે વાક્યે ઽનન્વિતાર્થપદરચનશઙ્કા મમેવ સમ્ભવતીતિ ।
તસ્યૈવં વિચિકિત્સોદયે પુનરેષ નિશ્ચયો જાયતે---
નૂનમનેનાયં પ્રયોક્તેત્થમવધારિતો યદન્વિતાર્થાન્યેવ પદાન્યયં પ્રયુઙ્ક્તે-ઇતિ ।
તથાવિધાપદપ્રયોગનિયમશ્ચાસ્યાનુપલબ્ધે ઽન્વયે નોપપદ્યતે ઇત્યેવમન્વયોપલમ્ભમનુમિમાનેનાન્વયો નિશ્ચીયતે ।
નિશ્ચિતે ચાન્વયે વાક્યમેતદનુવાદભૂત186 મર્થસ્યેતિ ।
એવઞ્ચેદનુવાદકતયા તસ્યાર્ઽથસ્ય તદ્વાક્યં વાચકમેવેતિ, પૂર્વવાચકશક્તિજ્ઞાનં નાયથાર્થમિતિ મન્યતે ।
યદિ પરં મયા પ્રાગનુમાનપુરસ્સરોર્ઽથનિશ્ચો ઽસ્યેતિ નાવગતમ્ ।
યાપિ ચેયમર્થસ્યાનિશ્ચિતે ઽન્વયે વિશિષ્ટવક્તૃજ્ઞાનાનુમા, સાપિ પદાનાં સ્વરૂપમાત્રાવગમાદેવ નોપપદ્યતે, કિનતુ વિશેષાવગમાત્ ।
ન ચ શક્તેરન્યઃ પદાનાં વિશેષો ઽવગમ્યતે ।
તતો મયેવાનેનાપિ પદાનાં વાચકશક્તિરવધારિતા ।
તેન વિશિષ્ટાન્વયવાચકપદપ્રયોગાત્તદ્વિષયં વક્તુઃ પૂર્વજ્ઞાનમનુમિતવાન્, ઇતિ ગમ્ભીરો ઽયં નીતિમહાહ્વદઃ ।
અન્વિતાભિધાનાનુપપત્તિશઙ્કા ।
અત્ર 1087કેચિદાચક્ષતે---ભવતુ પદાનાં પદાર્થેષુ શક્તિજ્ઞાનમ્, તથાપ્યન્વિતાભિધાનં ન સિધ્યતિ---ઇતિ ।
તથાહિ---પ્રતિયોગિનામનન્તતયા અન્વયાનામાનન્ત્યાત્, તદાનન્ત્યે ચાન્વિતાનામપ્યાનન્ત્યાત્સમ્બન્ધગ્રહણં દુષ્કરમ્ ।
અગૃહીતસમ્બન્ધસ્ય ચ પદસ્ય વાચકત્વે, એકસ્માચ્છબ્દાત્સર્વાર્થપ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ1088 ।
સામાન્યાન્વયાભિધાનઞ્ચ નાઽશઙ્કનીયમેવ, વાક્યેભ્યો વિશેષાન્વયાવગમાત્ ।
સ્વરૂપમાત્રાભિધાનેનાપિ ચ વાક્યાર્થપ્રતિપત્ત્યુપ1089 - પત્તાવન્વિતાભિધાનાશ્રયણે શક્તિકલ્પનાગૌરવમ્1090 ।
તથા1091 પદેનાન્વિતસ્સ્વાર્થો ઽભિધીયમાનઃ--કિમભિહિતેન પદાર્ર્થાન્તરેણાન્વિતો ઽભિધીયતે ? ઉત, અનભિહિતેનેતિ ? વિકલ્પનીયમ્ ।
અનભિહિતેન ચેત્, 1092પદાન્તરપ્રયોગવૈયર્થ્યમ્ ।
એકસ્માચ્ચ 1093સર્વાન્વયપ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ ।
અભિહિતેન ચેત્, તદપિ તર્હિ પદમન્વિતાભિધાયિતયા 1094પદાન્તરોપાત્તમર્થમભિધાનાયાપેક્ષત---ઇતિ, ઇતરેતરાશ્રયઃ પ્રાપ્નોતિ ।
તસ્માત્પદાન્તરાભિધાનાનપેક્ષસ્વરૂપમાત્રાભિધાનમેવાર્ઽથાનાં પદૈઃ ક્રિયતે ।
તે ચ તથાભૂતાઃ પદૈરભિહિતાઃ પદાર્થા આકાઙ્ક્ષા-સન્નિધિ-યોગ્યતાવન્તો વાક્યાર્થમવગમયન્તિ ।
ન તેષાં સમ્બન્ધગ્રહણાપેક્ષા શઙ્કનીયા ।
યતઃ પદધર્મો ઽયમ્, નાયમર્થધર્મઃ ।
તદાહ ભાષ્યકારઃ---
"1095પદાનિ હિ સ્વં સ્વમર્થમભિધાય નિવૃત્તવ્યાપારાણિ ।
અથેદાનીં અવગતાસ્સન્ત વાક્યાર્થમવગમયન્તી" [પૂ. મી. 1. 1. 25.] તિ

તદેતન્નિરાકર્તુમુપક્રમતે---
ઓપ્યન્તે, ચોદ્ધ્રિયન્તે ચ સ્વાર્થા અન્વયશાલિનઃ ।
અન્વિતેષ્વેવ સામર્થ્ય પદાનાં તેન 1096ગમ્યતે

તત્રૈવ વાર્તિકમતેન શઙ્કા ।
અત્રાઽહ---સત્યમન્વિતપદાર્થવિષયાવેવાઽવાપોદ્ધારૌ, તથાપ્યન્વિતાભિધાનમશક્યમ્ ।
પારમ્પર્યેણાપિ તદુપપત્તેઃ ।
તથાહિ---પદૈરનન્વિતો ઽપ્યભિહિતોર્ઽથો ઽન્વિતાર્થપ્રતિપત્તેર્નિમિત્તં ભવતીતિ, પદાનાં પારમ્પર્યેણાન્વિતેષ્વપિ હેતુત્વમ્ ।
તદાહુર્વાર્તિકકારભિશ્રાઃ---
"ન વિમુઞ્ચનિત સામર્થ્યં વાક્યાર્થે ઽપિ પદાનિ નઃ ।
તન્માત્રાવસિતેષ્વેષુ પદાર્થેભ્યસ્સ ગમ્યતે" ॥
[શ્લો. વા. અધિ. 7. શ્લો. 229] ઇતિ ।
પદાર્થપ્રતિપાદનઞ્ચ વાક્યાર્થપ્રતિપત્તયે પ્રયુક્તાનાં પદાનામવાન્તરવ્યાપાર ઇતિ ચ, તેષામેવ વ્યવહારઃ---
"વાક્યાર્થમિતયે તેષાં પ્રવૃત્તૌ નાન્તરીયકમ્ ।
પાકે જ્વાલેવ કાષ્ઠાનાં 1097પદાર્થપ્રતિપાદનમ્" ॥
[શ્લો. વા. અધિ. 7. શ્લો. 343.] ઇતિ ।
એતામાશઙ્કામુપેક્ષ્યૈવ તાવદ્દોષાન્તરં પરિહરતિ---
આકાઙ્ક્ષા-સન્નિધિપ્રાપ્તયોગ્યાર્થાન્તરસઙ્ગતાન્ ।
સ્વાર્થાનહુઃ પદાનીતિ વ્યુત્પત્તિસ્સંશ્રિતા1097 યદા

આનન્ત્ય-વ્યભિચારાભ્યાં તદા દોષો ન કશ્ચન ।
યત્તાવદુક્તમ્---આનન્ત્યાચ્છબ્દશક્ત્યવધારણાનુપપત્તિઃ, અગૃહીતશક્તેશ્ચ વાચકત્વે વ્યભિચારપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
ઉપલક્ષણાશ્રયણેનાપિ 1098સમ્બન્ધબોધઃ, સૌકાર્યાદાકાઙ્ક્ષિતેન યોગ્યેન સન્નિહિતેન ચાન્વિતં સ્વાર્થં પદં વક્તીતિ વ્યુત્પત્તિરાશ્રીયતે ।
તેન---
1099યદ્યદાકાઙ્ક્ષિતં યોગ્યં સન્નિધાનં પ્રપદ્યતે ।
તદન્વિતઃ પદેનાર્ઽથસ્સ્વકીયઃ પ્રતિપાદ્યતે ॥
ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ ।
આકાઙ્ક્ષવિષયે ન્યાયમતોપન્યાસ-નિરોસૌ ।
કા પુનરિયમાકાઙ્ક્ષા ? પ્રતિપત્તુર્જિજાસા ।
કિન્નિબન્ધના પુનરસૌ ? 1100અવિનાભાવનિબન્ધનેતિ કેચિત્ ।
ક્રિયા હિ કારકાવિનાભાવિનીતિ તાં પ્રતીત્ય, કારકં જિજ્ઞાસતે, એવં કારકમપિ બુધ્વા, ક્રિયામિતિ ।
1101તદયુક્તમિતિ મન્યામહે ?, જિજ્ઞાસાવિરામાનુપપત્તેઃ ।
તથાહિ---યદા તાવત્ કારકજિજ્ઞાસા, તદા તદીયજનક--તદ્ગુણ--તત્ક્રિયા--તત્કારકાન્તરાદિજિજ્ઞાસાપ્યાપદ્યતે ।
અથ પ્રયોજનાભાવાત્ કારકાતિરિક્તમન્યન્ન જિજ્ઞાસ્યતે, તર્હિ ક્રિયામાત્રાવગમે ઽપિ યત્ર કારકજ્ઞાનેન પ્રયોજનં નાસ્તિ, તત્ર જિજ્ઞાસા ન સ્યાત્ ।
અનુષ્ઠેય તયા હિ ક્રિયાયામવગતાયાં કારકમન્તરેણ તદનુષ્ઠાનાનુપપત્તેઃ, કારકજ્ઞાનં ન પ્રયોજનવત્ ।
વર્તમાનાપદેશાદૌ ત્વનનુષ્ઠેયતયા નાસ્તિ ન કારકજ્ઞાનેન પ્રયોજનમ્ ।
અથ ચ યત્રાપિ વાક્યમપરિપૂર્ણં મન્યન્તે, સાકાઙ્ક્ષાર્થાભિધાયિતયા ચાપરિપૂર્ણતા ।
અત એવ તત્રાધ્યાહારમપિ કુર્વન્તિ ।
યત્રાપિ ચાનુષ્ઠેયક્રિયાવગમઃ, તત્રાપિ નિશ્શેષકારકજિજ્ઞાસા સ્યાત્ ।
યથા-દેવદત્ત ! "ગામાનયે"તિ 1102કરણાનુપાદાનાદપરિપૂર્ણતા સ્યાત્ ।
અથૈકકારકજ્ઞાનેનાપિ તાવદનુષ્ઠાનોપપત્તેર્ન કારકાન્તરજિજ્ઞાસા, તર્હિ દેવદત્ત ! "ગામાનય દણ્ડેને"તિ પ્રયુક્તે ઽપિ દણ્ડશબ્દે, તદાકાઙ્ક્ષા ન સ્યાત્ ।
તતશ્ચ અનાકાઙ્ક્ષિતત્વાત્ તસ્ય, તદન્વયો ન સ્યાદ્વાક્યાર્થે ।
અથ દણ્ડપદોચ્ચારણાત્ તત્રાઽકાઙ્ક્ષા પરિકલ્પ્યતે ।
1103અન્યથા દણ્ડપદાર્થસ્યાનન્વયે તત્પદોચ્ચારણમનર્થકં સ્યાત્ ।
એવમ "પ્યરુણયૈકહાયન્યા પિઙ્ગાક્ષ્યા સોમં ક્રીણાતી" [તૈ. સં. 6.1.9] ત્યત્રાપ્યનન્વયપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હિ વેદપદોચ્ચારણેનાનર્થકેન ન ભવિતવ્યમિતિ કિઞ્ચન પ્રમાણમસ્તિ, અતો ન તત્રાઽકાઙ્ક્ષોદયે કિઞ્ચિત્કારણમસ્તીતિ, "સોમં ક્રીણાતી"ત્યતો ઽધિકસ્યાનન્વિતતા સ્યાત્ ।
અપિ ચ લૌકિકત્વાત્ ક્રિયાકારકયોઃ, યત્કિઞ્ચિત્ક્રિયા-કારકોપાદાને ઽપિ તત્સિદ્ધેરવિઘાતાન્નઽતીવ વિશેષજિજ્ઞાસા ઘટતે ।
અજ્ઞાતે હિ જ્ઞાનેચ્છા ઘટતે, ન પુનર્જ્ઞાતે ઽપિ ।
સ્વમતેનાઽકાઙ્ક્ષાકથનમ્ ।
1104અત્રોચ્યતે---અભિધાનાપર્યવસાનમ્, અભિધેયાપર્યવસાનઞ્ચ જિજ્ઞાસોદયે નિબન્ધનમ્ ।
એકપદપ્રયોગે હિ 1105દ્વારમિત્યાદાવભિધાનમેવ ન પર્યવસ્યતિ ।
ન હ્યનુચ્ચરિતે પ્રતિયોગિસન્નિધાપકે1106 પદે ઽન્વિતાભિધાનં શક્યતે વક્તુમ્ ।
વૃદ્ધવ્યવહારવશેનાન્વિતાર્થપ્રતિપાદનપરતા પદાનામવધારિતેતિ, તદર્થં યુક્તૈવ પ્રતિયોગિજિજ્ઞાસા ।
યસ્યાપ્યભિહિતાન્વય ઇતિ રાદ્ધાન્તઃ, તન્મતે ઽપિ પદાર્થસ્ય 1107પદાર્થાન્તરમન્તેરણાન્વયાસામર્થ્યાત્, તદુપપત્તયે યુક્તૈવ 1108પ્રતિયોગિજિજ્ઞાસા ।
તસ્યાઞ્ચ સત્યામપરિપૂર્ણવાક્યપરિપૂરકતયા લોકે ઽધ્યાહારસ્ય1109 1110વિદિતત્વાત્, પ્રકરણાદિવશેન યોગ્યપ્રતિયોગ્યધ્યાહારઃ ક્રિયતે ।
"અમાવાસ્યાયામપરાહ્ણે પિણ્ડપિતૃયજ્ઞેન ચરન્તી" [આ.શ્રૌ.1.3.7.સૂ.1.2.] ત્યાદિષ્વનેકપદપ્રયોગાદન્વિતાભિધાને ઽપિ, અભિહિતસ્નય કાર્યસ્યાપૂર્વાત્મનો ઽનુષ્ઠાનં વિના કાર્યત્વાનુપપત્તેઃ, કર્ત્રા ચ વિના તદસમ્ભવાત્, અધિકારાદૃતે ચ તદયોગાત્, નિયોજ્યમન્તરેણ ચતસ્યાનવકલ્પનાત્, તદુપપત્તયે યુક્તૈવ તદન્વયયોગ્યનિયોજ્યજિજ્ઞાસા ।
તસ્યાં સત્યામપરિપૂર્ણત્વાવગમાત્, લોકવદધ્યાહારે કર્તવ્યે સત્યપિ, 1111જીવનસ્યાઽવશ્યકત્વે ઽન્તરઙ્ગત્વે ચ 1112વિધેરનુષ્ઠાનાક્ષેપો ન કલ્પેતેતિ, તત્પરિત્યાગેન કામ્યે નિયોજ્યવિશેષણે સ્થિતે સર્વકામિપુરુષવ્યાપિસ્વર્ગસ્યૈવ નિયોજ્યવિશેષણત્વયોગ્યત્વાત્, સ્વર્ગકામો નિયોજ્યો ઽધ્યાહ્વિયતે ।
1113તથાધ્યયનવિધાવન્યપ્રયુક્તાનુષ્ઠાનનિર્વાહિતકાર્યભાવે નિયોજ્યો નાધ્યાહ્વિયતે ।
1114અલૌકિકત્વાચ્ચાપૂર્વે કાર્યે નિયોજ્યસ્યાધ્યાહારમન્તરેણાઽકાઙ્ક્ષા ન નિવર્તતે ।
અલૌકિકત્વાદેવ ચ "સૌર્યં ચરું1115 નિર્વપેત્ ઘૃતે શુક્લાનાં વ્રીહીણાં બ્રહ્મવર્ચસકામઃ" [મૈ. સં. 2. 2. 2] ઇત્યાદૌ કરણોપકારમન્તેરણ વિધેસ્સિદ્ધ્યસમ્ભવાત્ તજ્જિજ્ઞાસા, તજ્જનકપદાર્થજિજ્ઞાસા ચ ।
અત એવ તદભાવે ભાષ્યકારો વાક્યાનાં 1116ન્યૂનતામાશઙ્ક્ય પરિહૃતવાન્1117 ।
નન્વેવં તર્હિ તત્ર પદત્રયં પ્રયુજ્યતે---"ગામાનય શુક્લામિ"તિ લોકે, તત્ર હિ કારકદ્વયસ્યાસમ્ભવાન્નાઽકાઙ્ક્ષાસ્તીતિ કથમન્વિતાભિધાનમ્ ।
"ગામાનયેત્યે" તાવતૈવ પરિપૂર્ણત્વાદ્વાક્યસ્ય ।
સત્યમ્ ।
પદાન્તરાનુચ્ચારણ એવમ્, ઉચ્ચરિતે તુ તસ્મિન્, તસ્યાપ્યાનયતિસન્નિધાનાદેકવાક્યત્વાવગમાદાનયત્યન્વિતસ્વાર્થાભિધાય્ ઇત્વાત્, આકાઙ્ક્ષાં વિના ચ તદસમ્ભવાત્, આનયતેરાકાઙ્ક્ષા પરિકલ્પ્યતે ।
તથા ચોક્તં 1118ભાષ્યકારેણ---
"ભવતિ ચ રક્તં પ્રત્યાકાઙ્ક્ષે" [શા. ભા. પૃ. 117.ટતિ ।
તેનાત્રાપ્યન્વિતાભિધાનસિદ્ધ્યર્થમેવાઽકાઙ્ક્ષા ।
યદિ પરમયં વિશેષઃ, "દ્વારમિ"ત્યાદૌ તસ્યૈવ પદસ્યાન્વિતાભિધાનાયાઽકાઙ્ક્ષા, "ગામાનય શુક્લામિ"ત્યાદૌ તુ 1119પદાન્તરસ્યેતિ ।
અન્વિતસ્યાભિધાનાર્થમુક્તાર્થઘટનાય વા ।
પ્રતિયોગિનિ જિજ્ઞાસા યા સાઽકાઙ્ક્ષેતિ ગીયતે ॥
ઇતિ સઙ્ગ્રહશ્લોકઃ ॥
સા ચેયમાકાઙ્ક્ષા 1120ભવન્તી વ્યુત્પત્તાવુપલક્ષણમાશ્રીયતે ।
કિમિતિ પુનસ્સન્નિધિ-યોગ્યત્વ એવ 1121નાઽશ્રીયતે, નિરાકાઙ્ક્ષાણામન્વિતાભિધાનાદર્શનાત્ ।
"અયમેતિ પુત્રો રાજ્ઞઃ, પુરુષો ઽયમપનીયતામિ"ત્યાદૌ પુત્રપદસમ્બન્ધનિરાકાઙ્ક્ષો રાજા ન પુરુષેણાન્વીયતે ।
કસ્માત્પુનરનયોઃ પુત્ર-પુરુષ-યોસ્સન્નિધિ-યોગ્યત્વાવિશેષે ઽપિ પુત્રેણૈવ રાજ્ઞસ્સમ્બન્ધઃ, ન પુરુષેણ ।
ઉચ્યતે---વાક્યાત્ 1122વાક્યાર્થપ્રતિપત્તેર્ન્યાયસાપેક્ષત્વાત્, નિત્યસાપેક્ષેણ પુત્રેણૈવ રાજા સમ્બધ્યતે, તત્સમ્બન્ધનિરાકાઙ્ક્ષશ્ચ ન પુરુષસમ્બન્ધમનુભવતીત્યાકાઙ્ક્ષાપિ વ્યુત્પત્ત્યુપલક્ષણમાશ્રીયતે ।
પરિપૂર્ણેન યોગ્યસ્ય સમીપસ્યાપ્યનન્વયઃ1123 ।
વ્યુત્પત્તૌ તેન શબ્દાનામાકાઙ્ક્ષાપ્યુપલક્ષણમ્ ॥
ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ ॥
સા ચેયમાકાઙ્ક્ષા પ્રતિયોગિષુ સર્વેષુ ન સહસૈવોપજાયતે, કિન્તુ કારણોપનિપાતક્રમેણ ।
તથાહિ---વિષયમન્તરેણાપૂર્વં કાર્યં પ્રત્યેતુમેવ ન શક્યત ઇતિ, પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધભૂતવિષયાપેક્ષા પ્રથમં વિધેઃ ।
અથ પ્રતિપન્ને વિષયસમ્બન્ધિનિ વિધ્યર્થે, નિયોજ્યમન્તરેણ તત્સિદ્ધ્યસમ્ભવાન્નિયોજ્યાકાઙ્ક્ષા ।
તથા વિષયીભૂતે ભાવાર્થે કરણે લબ્ધે, વૈકૃતાપૂર્વાણાં કરણોપકારાકાઙ્ક્ષા, લબ્ધે ચ તસ્મિન્, તજ્જનકપદાર્થાકાઙ્ક્ષેતિ ।
તથા ચાઽહુ ઃ---
"પ્રતિયોગિષુ સર્વેષુ નાઽકાઙ્ક્ષોદેતિ તત્ક્ષણાત્ ।
કારણોપનિપાતાનુપૂર્વ્યેણ તુ યથાયથમ્" ॥
ઇતિ ॥
તત્ક્રમેણાન્વિતાભિધાનમપિ ક્રમેણૈવ ।
શ્લોકશ્ચાત્ર ભવતિ---

જિજ્ઞાસા જાયતે બોદ્ધુસ્સમ્બન્ધિષુ યથા યથા ।
તથા તથૈવ શબ્દાનામન્વિતાર્થાભિધાયિતા ॥
સન્નિધિનિરૂપણમ્ ।
અથ 1124સન્નિધિઃ કઃ ? 1125યસ્યાર્ઽથસ્ય શ્રવણાનન્તરમાકાઙ્ક્ષા-યોગ્યતાભ્યામર્થાન્તરે બુદ્ધિ વિપરિવૃત્તિઃ ।
સા ચ ન શબ્દનિબન્ધનૈવ કેવલમન્વિતાભિધાનવ્યુત્પત્તાવુપલક્ષણમ્ 1126 અધ્યાહૃતેનાપિ લોકે અન્વિતાભિધાનદર્શનાત્ ।
ન ચ વાચ્યં---શબ્દ એવાધ્યાહ્વિયતે, સચાર્ઽથમુપસ્થાપયતિ---ઇતિ, અનુપયોગાત્, અપ્રમાણકત્વાચ્ચ ।
યદ્યપ્યર્થાપત્તિપ્રમાણકો ઽધ્યાહારઃ, તથાપિ શબ્દકલ્પનમનુપપન્નમ્ ।
યેન હિ વિનાનુપપત્તિઃ, તદેવાર્ઽથાપત્તિપ્રમેયમ્ ।
ન ચાર્ઽથાનાં શબ્દમન્તરેણાનુપપત્તિઃ ।
સ્યાન્મતમ્ ।
અર્થકલ્પનાયૈવાર્ઽથાપત્તિઃ પ્રવર્ત્તમાનાં તસ્યાર્ઽથસ્ય સવિકલ્પકજ્ઞાનવેદ્યત્વાત્, સવિકલ્પકજ્ઞાનાનાઞ્ચ શબ્દપુરસ્સરત્વાત્ પુરોવર્તિતિ શબ્દ એવ પર્યવસ્યતિ---ઇતિ ।
તદસત્ ।
યથૈવ શબ્દપુરસ્સરે ઽપિ સવિકલ્પકજ્ઞાને લિઙ્ગસ્ય, ઇન્દ્રિયાણાઞ્ચ નિર્વિકલ્પકદશાયામર્થ એવાવધારિતશક્તિત્વાન્ન શબ્દમાત્રે પર્યવસાનમ્, તથા દૃષ્ટાર્થાપત્તૌ સાક્ષાદુપપાદકેર્ઽથ એવાર્ઽથાપત્તેઃ પ્રામાણ્યાભ્યુપગમાત્, શ્રુતાર્થાપત્તવપિ તત્રૈવ તસ્યાઃ પ્રામાણ્યં યુક્તમ્, ન શબ્દે ।
તસ્ય સાક્ષાદનુપપત્તિશમનાસમર્થત્વાત્ ।
કિઞ્ચ સર્વત્ર સવિકલ્પકજ્ઞાને શબ્દસ્સ્મરણવિપરિવર્તી ન પ્રમેયતાં પ્રતિપત્તુમર્હતિ ।
સવિકલ્પકલ્પકજ્ઞાનેષુ પૂર્વપ્રતીયમાનતા ચ શબ્દસ્ય નાતીવ પ્રમાણવતી, કિન્ત્વર્થપ્રતીતાવેવ સમાનકાલં શબ્દસ્મરણમિતિ પ્રતીત્યારૂઢમ્ ।
તેન ન શ્રુતાર્થાપત્તિશ્શબ્દવિષયા ।
ન ચ શબ્દાનુપપત્ત્યા શબ્દકલ્પનૈવોચિતા, તસ્ય સ્વાતે ઽનુપપત્ત્યભાવાત્ ।
અન્વિતાભિધાનાનુપપત્ત્યા તુ કલ્પના પ્રસરન્તી યોગ્યપ્રતિયોગ્યર્થવિષયૈવાવતિષ્ઠતે, તસ્યૈવાઽકાઙ્ક્ષિતત્વાત્, 1127દશમાદ્યન્યાયેન પદાર્થવત્ પૂર્વપ્રતીતસ્યાપિ શબ્દસ્યોપેક્ષણીયત્ત્વાત્ ।
ન ચ "દ્વારમિ"તિ યત્રાધ્યાહારઃ, તત્રાપ્યાવ્રિયતામ્, સંવ્રિયતામિતિ વા કલ્પયિતુમર્થાપત્તેઃ પ્રભવિષ્ણુતા, સામાન્યકલ્પનામાત્રહેતુત્વાત્ ।
તસ્માદપરિપૂર્ણપરિપૂરકતયા લોકત એવાધ્યાહારસ્યાપ્યુપપત્તિઃ1128 ।
તત્ર યૌગ્યતયા, પ્રકરણાદિવશેન ચ વિશેષાવધારણાદર્થ એવ ચ પરિપૂરક ઇતિ, અનુપયોગી શબ્દસ્યાધ્યાહારઃ ।
અતો વિશ્વજિદાદૌ નિયોજ્યેન, સર્વત્ર ચ કરણોપકારેણ, વિકૃતિષુ ચ પ્રાકૃતપદાર્થૈરશબ્દોપસ્થાપિતૈરપિ સિદ્ધમન્વિતાભિધાનમ્ ।
આકાઙ્ક્ષાવચ્ચ સન્નિધાવપિ સન્નિધાપકક્રમેણૈવ ક્રમો વેદિતવ્યઃ, તદનુસારેણ ચાન્વિતાભિધાનમપિતથૈવ---ઇતિ ।
સન્નિધિશ્શબ્દજન્મૈવ વ્યુત્પત્તૌ નોપલક્ષણમ્ ।
અધ્યાહૃતેનાપ્યર્થેન લોકે સમ્બન્ધદર્શનાત્ ॥
સહસૈવ ન સર્વેષાં સન્નિધિઃ પ્રતિયોગિનામ્ ।
સન્નિધાપકસામગ્રીક્રમેણ ક્રમવાનસૌ ॥
યથા યથા સન્નિધાનં જાયતે પ્રતિયોગિનામ્ ।
તથા તથા ક્રમેણૈવ શબ્દૈરન્વિતબોધનમ્ ॥
ઇતિ સઙ્ગ્રહશ્લોકાઃ ।
અતો યથોક્તાકાઙ્ક્ષા---સન્નિધિપ્રાપ્તમાકાઙ્ક્ષિતં સન્નિહિતં યોગ્યઞ્ચ યત્ પદાર્થાન્તરમ્, તેન સઙ્ગતમિત્યર્થઃ ।
યોગ્યતાનિરૂપણમ્ ।
કિં પુરરિદં યોગ્યત્વં નામ ? ઉચ્યતે--યત્ 1129સમ્બન્ધાર્હમ્ ।
સમ્બન્ધાર્હમિદમિતિ કથમવગમ્યતે, સમ્બન્ધિત્વેન દૃષ્ટત્વાત્ ।
નન્વેવં તર્હિ કથમપૂર્વે કાર્યે ઽન્વિતાભિધાનં વેદે, તેન સહ કસ્ય ચિત્ સમ્બન્ધસ્યાદર્શનાત્ ।
ઉચ્યતે---સામાન્યતો યોગ્યતાવધારણં વિશૈષપ્રતિત્તાવુપાય ઇત્યદોષઃ ।
યદપિ તદપૂર્વમ્, તદપિ કાર્યમેવેતિ દૃષ્ટચરકાર્યસમ્બન્ધં યત્, તદ્યોગ્યમિત્યવસીયતે ।
સામાન્યેનૈવ યોગ્યત્વં લોકે યદવધારિતમ્ ।
તદન્વિતાભિધાનસ્ય વ્યુત્પત્તાવુપલક્ષણમ્ ॥
ઇતિ સઙ્ગ્રહશ્લોકઃ ।
યોગ્યતાવિષયે મતાન્તરોપન્યાસ---નિરાસૌ ।
અન્યે તુ---યદયોગ્યતયા નાવધારિતમ્, તદ્ યોગ્યમ્ ।
તેનાલૌકિકેનાપિ વિધ્યર્થેનાન્વિતાભિધાનં સિદ્ધ્યતીત્યાહુઃ ।
તદિદમસારમ્ ।
યથાપ્રમાણાન્તરાવેદ્યે વસ્તનિ કસ્યચિદ્ યોગ્યતાવધારયિતું ન શક્યતે, તથૈવાયોગ્યતાપીતિ, સર્વસ્યાપ્રતીતેનાપિ સર્વપ્રકારેણ તસ્મિન્નન્વયસ્સ્યાત્ ।
ભાવાર્થસ્યૈવ વિષયત્વેનાન્વયઃ, અનુપાદેયવિશેષણવિશિષ્ટસ્યૈવ સ્વર્ગકામાદેઃ નિયોજ્યતયાન્વય ઇતિ નિયમો નોપપદ્યત ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન

નન્વન્વિતાભિધાનપક્ષે વ્યુત્પત્તાવુપલક્ષણાશ્રયણમેવ ગૌરવમિત્યત્રાઽહ---
પદાર્થેષ્વપિ ચૈવૈષા સામગ્ર્યન્વયબોધને

યસ્યાપિ મતે પદાર્થા એવાન્યોન્યાન્વયમવગમયન્તિ, તેનાપિ પ્રતિનિયતાન્વયબોધસિદ્ધ્યર્થમિદમાશ્રયણીયમેવ--આકાઙ્ક્ષા--સન્નિધિ--યોગ્યતાવન્ત એવ પદાર્થા 1133વાકયાર્થ બોધયન્તિ, નાન્ય ઇતિ, એતદેવ કથમિતિ પર્યનુયુક્તેન વૃદ્ધવ્યવહારે તથાદર્શનાદિતિ પરિહારો વાચ્યઃ ।
તસ્માદુભયપક્ષસાધારણત્વાન્નેદં દૂષણમ્

નન્વેવમપિ કેન વિશેષેણાભિહિતાન્વયં પરિત્યજ્ય, અન્વિતાભિધાનમાશ્રિતમિતિ ।
1134અત્રાઽહ---
કિન્તુ તેષામદૃષ્ટૈષા શક્તિર્માનાન્તરાદ્ગતૌ ।
કલ્પ્યા વિશિષ્ટાર્થપરપદસંસ્પર્શભાવિતા

પદાર્થાનાં હિ શબ્દાદન્યતઃ પ્રમાણાત્ પ્રતીયમાનાનામન્યોન્યાન્વયબોધકત્વં ન પ્રતીતમિતિ, શબ્દાભિધેયાનાં તદવગમશક્તિઃ કલ્પયિતવ્યા ।
તસ્યાશ્ચોત્પત્તૌ શબ્દસંસ્પર્શ એવ હેતુરિત્યાશ્રયણીયમ્ ।
શબ્દો હિ વિશિષ્ટાર્થપ્રતિપત્તિપરતયા લોકવ્યવહારેષુ પ્રયુજ્યમાનો દૃષ્ટઃ ।
ન ચો ઽસૌ સાક્ષાદ્વાક્યાર્થપ્રતિપાદને સમર્થ ઇતિ, પદાર્થાનવાન્તરવ્યાપારીકરોતિ ।
તે ચ યદ્યન્યોન્યાન્યાન્વયબોધને સમર્થાસ્સ્યુઃ, તદા તેષામવાન્તરવ્યાપારતા સ્યાન્નાન્યથેતિ, વિશિષ્ટાર્થાવબોધપરશબ્દસંસ્પર્શાદેવ તેષામેષા શક્તિરાવિર્ભવતીતિ, શબ્દસ્યાપિ પદાર્થગતાન્વયબોધકત્વ1135 શક્ત્યાધાનશક્તિરાશ્રયણીયા ।
સ્યાદેવમ્---યદિ માનાન્તરાવસેયાનાં પદાર્થાનામન્યોન્યાન્વયાવગમે સામર્થ્યં ન સ્યાત્ ।
અસ્તિ તુ તત્ શ્વૈત્યસ્યાનવધારિતાશ્રયવિશેષસ્ય પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસ્ય,અશ્વસ્યાપ્રતિપન્નગુણવિશેષસ્ય પ્રત્યક્ષહ્વેષાશબ્દાનુમિતસ્ય પદનિક્ષેપશબ્દાનુમિતસ્ય, અજ્ઞાતકર્તૃભેદસ્ય ધાવનસ્ય, "શ્વેતો ઽશ્વો ધાવતી"ત્યન્વયબોધકત્વદર્શનાત્ ।
1136તદાહુર્વાર્ત્તિકકારમિશ્રાઃ---
"પશ્યતશ્શ્વેતમારૂપં હ્વેષાશબ્દઞ્ચ શૃણ્વતઃ ।
ખુરનિક્ષેપશબ્દઞ્ચ શ્વેતો ઽશ્વો ધાવતીતિ ધીઃ ॥
દૃષ્ટાવાક્યવિનિર્મુક્તા" ઇતિ ।
[શ્લો. વા. વા. અધિ. શ્લો. 358] આરૂપમ્---અવ્યક્તરૂપમિત્યર્થઃ ।
તેન ગુણવિશેષો ન પ્રત્યક્ષમવસીયત ઇત્યર્થઃ ।
અત્રોચ્યતે---કિં યેનૈવ પુરુષેણ શ્વૈત્યસમાનાશ્રયૌ હ્વેષાધ્વનિ-પદનિક્ષેપશબ્દાવવગતૌ, તસ્યૈવેયં "શ્વેતો ઽશ્વો ધાવતી"તિ ધીઃ ? ઉત યસ્યઽપાદાનાનધ્યવસાયઃ, તસ્યાપિ---ઇતિ ? કિમતઃ ।
યદિ તાવદપ્રત્યાકલિતહ્વેષાધ્વતિન-પદવિહારનિર્ધોષાપાદાનસ્યેત્યુચ્યતે, તદાપ્રતીતિવિરોધઃ ।
સ હ્યેવં પ્રતિપદ્યતે---ભવિતવ્યમસ્મિન્ દેશે નૂનમશ્વેન, ભવિતવ્યઞ્ચ કેનચિદ્ધાવતેતિ ।
અથાશ્વસંબન્ધિનમેવ સુરપુટટઙ્કારરવમભ્યાસપાટવવશાદવૈતિ, તદાસાવશ્વવર્તિનીમેવ વેગવતીં ગતિમનુમિનોતીતિ, ન પુનઃ કેવલામેવાવગમ્ય, તસ્યાન્વયં પદાર્થસામર્થ્યેનાવબુદ્ધ્યતે ।
યો ઽપિ તસ્મિન્ દેશે નાસ્ત્યન્યો ઽશ્વાદિતિ નિશ્ચિત્ય, પારિશેષ્યાદપાદાનાધ્યવસાયે ઽપિ હ્વેષાધ્વનેશ્શ્વૈત્યસમાનાધિકરણમશ્વત્વમપ્યધ્યવસ્યતિ, ।
તસ્યાપિ ગૃહાભાવદર્શનમિવ બહિર્ભાવાવગતાવર્થાપત્તિઃ---"યો ઽયં શ્વેતઃ, સ એષો ઽશ્વઃ" ઇત્યત્ર પ્રમાણમ્ ।
યસ્તુ શ્વૈત્યસમાનાધિકરણૌ હ્વેષાધ્વનિ-ખુરપુટટઙ્કારાવધ્યવસ્યતિ,તસ્યાપ્યશ્વત્વે વેગવતિ ચ ગમને શ્વેતવર્તિન્યેવાનુમાનમ્, ન સ્વતન્ત્રયોઃ ।
અતઃ પ્રમાણાન્તરેણાસમ્બદ્ધાવભાતાનાં પદાર્થાનાં ન ક્વચિદન્યોન્યસમ્બન્ધબોધકત્વમનુમાનાર્થાપત્તિવ્યતિરેકેણ પ્રતીતમ્ ।
અપિ ચ યદિ પદાર્થાવગતિમાત્રાદેવ પરસ્પરાન્વયાવગમઃ, તદા કસ્મિન્ પ્રમાણે તસ્યાન્તર્ભાવ ઇતિ વાચ્યમ્ ? ન તાવચ્છાબ્દે, શબ્દાભાવાત્ ।
પદાથાભિધાનાવાન્તરવ્યાપારેણ હિ 1138યચ્છબ્દાદન્વયજ્ઞાનમ્, તચ્છાબ્દમિત્યેષ વો રાદ્ધાન્તઃ ।
1139તસ્માન્નાસ્ય શાબ્દે ઽન્તર્ભાવઃ ।
પ્રમાણાન્તરાભ્યુપગમે તુ શાબ્દસ્યોચ્છેદઃ, શબ્દાવગતપદાર્થવિષયે ઽપિ તસ્યૈવ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માચ્છબ્દાભિહિતાનાં પદાર્થાનામન્યત્રાદૃષ્ટં વાક્યાર્થબોધનસામર્થ્યં કલ્પયિતવ્યમ્ ।
તદાધાનશક્તિશ્ચ શબ્દાનામપીતિ કલ્પનાલાઘવાચ્છબ્દાનામેવાન્વિતસ્વાર્થાવબોધનશક્તિમાત્રં કલ્પયિતું ન્યાય્યમ્ ।
તેન પારમ્પર્યેણ પદાનામન્વિતેષુ સામર્થ્યમિતિ નિરસ્તમ્ ।
1140નન્વનન્તપ્રતિયોગ્યન્વિતસ્વાર્થબોધનવિષયા અનન્તા એવ શબ્દસ્ય શક્તયઃ કલ્પયિતવ્યાસ્સ્યુઃ ।
અભિહિતાન્વયવાદે ત્વેકસ્મિન્નર્થે એકસ્ય શબ્દસ્યૈકૈવ શક્તિરિતિ ।
1141તન્ન---એકયૈવાઽકાઙ્ક્ષિત-સન્નિહિત-1142યોગ્યાર્થાન્વિતસ્વાર્થાભિધાનશક્ત્યા પ્રતિયોગિભેદેન કાર્યભેદોપપત્તેશ્ચક્ષુરાદીનામિવ ।
ચક્ષુર્યથૈવૈકયા દર્શનશક્ત્યા ઘટાદિપ્રતિયોગિસહાયભેદાજ્જ્ઞાનાનિ ભિન્નાનિ જનયતિ, તથા શબ્દો ઽપિ પ્રતિયોગિભેદાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
કિઞ્ચ પદાર્થેષ્વપિ તુલ્યમેતદિતિ ન કિઞ્ચિદેતત્ ।
અન્યે ત્વાહુઃ---આકાઙ્ક્ષા-સન્નિધિ-યોગ્યતાવન્તઃ પદાર્થા વાકયાર્થીભવન્તિ, ન પુનર્વાક્યાર્થમેવ બોધયન્તીતિ ।
તદિદમતિમન્દમ્---વાક્યાર્થાવગતેઃ કારણાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અનુપાયત્વે પદાનામન્વયપ્રતીતૌ પદાર્થા અપિ ચેન્ન કારણમ્, અકારણિકૈવા ।
દ્યપદ્યેત ।
સ્યાન્મતમ્ ।
ક્રિયાપદેન, કારકપદેન વા સાકાઙ્ક્ષેર્ઽથે ઽભિહિતે, યદેવ પદાન્તરેણ યોગ્યપ્રતિયોગિપદાર્થાન્તરં સન્નિધાપ્યતે, તદવે તસ્ય સમ્બન્ધિત્વેનાવતિષ્ઠતે--ઇતિ ।
સત્યમેવમ્ ।
અવગતિસ્તુ તત્સમ્બન્ધસ્ય કિન્નિબન્ધનેતિ વાચ્યમ્ ।
અથ પૂર્વપદાર્થે સાકાઙ્ક્ષે અભિહિતે, યત્ પદાન્તરમુચ્ચરિતમ્, તત્ તત્સમ્બન્ધિતયૈવ સ્વાર્થમુપનયતિ પ્રત્યયવત્ ।
યથા પ્રકૃત્યર્થે પૂર્વપ્રતીતે પ્રત્યય ઉચ્ચાર્યમાણસ્સ્વર્થં તદ્વિશિષ્ટમેવાભિધત્તે, તથા પદાન્તરમપિ ।
તદુક્તં, "પ્રકૃતિપ્રત્યયૌ પ્રત્યયાર્થં સહ બ્રૂતઃ" [મ. ભા.] ઇતિ ।
પ્રકૃતિ સ્વાર્થં પ્રત્યયાર્થવિશૈષણત્વેનોપનયતીતિ, પ્રત્યયેન તદર્થમાહેત્યર્થઃ ।
તથા ચોક્તમ્---
"નિત્યં વિશિષ્ટ એવાર્ઽથે પ્રત્યયો યત્પ્રયુજ્યતે ।
તત્પૂર્વતરવિજ્ઞાતપ્રકૃત્યર્થવિશેષણાત્" ॥
ઇતિ ।
અઙ્ગીકૃતં તર્હિ દ્વિતીયસ્ય પદસ્યાન્વિતાભિધાનમ્, પ્રથમસ્ય તથાપિ નાસ્તીતિ ચેન્ન ।
વાક્યે પાદાનાં પ્રયોગક્રમનિયમાભાવાત્ ।
યદેવ કદાચિત્ પ્રથમમ્, તદેવ કદાચિત્ દ્વિતીયમિતિ, સર્વપદાનામેવાન્વિતાભિધાનમાપતિતમ્ ।
અભિહિતાન્વયવાદી ચ પ્રકૃતિ-પ્રત્યયયોરપ્યન્વય-વ્યતિરેકાવધારિતવ્યતિરિક્તશક્તિકયોરભિહિતાન્વયમેવ પદવદિચ્છતિ ।
તથા ચ---
"પ્રકૃતિપ્રત્યયૌ બ્રૂતઃ પ્રત્યયાર્થં સહેતિ યત્ ।
ભેદેનૈવાભિધાને ઽપિ પ્રાધાન્યેન તથોચ્યતે" ॥
"પાકં તુ પચિરેવાઽહ કર્તારં પ્રત્યયો ઽપ્યકઃ ।
પાકયુક્તઃ પુનઃ કર્તા વાચ્યો નૈકસ્ય કસ્યચિદ્"

ઇત્યાહ ।
કિઞ્ચ પ્રતયયશ્ચેદન્વિતાભિધાયી, તદા તદવિશેષાત્ પદાનામપ્યન્વિતાભિધાયિતા કિમિતિ નાભ્યુપેયતે, કિમર્ધવૈશસેન ।
યદિ પ્રકૃતિ-પ્રત્યયયોરપ્યન્વિતાભિધાનમસ્તિ, ન તર્હિ દ્વારમિત્યત્રાન્વિતાભિધાનાનુપપત્તિનિબન્ધયાઽકાઙ્ક્ષયા વિવ્રિયતાં, સંવ્રિતયાં વેત્યધ્યાહારઃ ।
ઉચ્યતે ।
દ્વારમિતિ પ્રથમેયં પ્રાતિપદિકાર્થાવ્યતિરિક્તાર્થાભિધાયિની ।
તેનાત્ર કેન સહાન્વિતસ્યાભિધાનમ્ ।
વ્યતિરિક્તાર્થે પ્રત્યયે પ્રવિશેત્યાદૌ યો ઽધ્યાહારઃ, સો ઽભિહિતાર્થાનુપપત્ત્યૈવ વિશ્વજિદાદિવદિતિ ન દોષઃ ।
વાક્યાર્થવિષયે ભટ્ટપાદમતમ્ ।
1144વાર્તિકકારમિશ્રાસ્તુ-લાક્ષણિકાન્ સર્વવાક્યાર્થાનિચ્છન્તઃ પદાર્થાનામન્વયાવબોધશક્તિકલ્પનાં નિરાકુર્વન્તિ ।
અનન્વિતાવસ્થો હિ પદાર્થો ઽભિહિતો ઽન્વિતાવસ્થાં સ્વસમ્બન્ધિનીં લક્ષયતિ ।
અવસ્થા-વસ્થાવતોર્હિ સમ્બન્ધાત્, અવસ્થાવત્યભિહિતે, ભવત્યેવાવસ્થાપિ બુદ્ધિસ્થા ॥
સર્વત્ર ચ સમ્બન્ધિનિ દૃષ્ટે, સમ્બન્ધ્યન્તરે બુદ્ધિર્ભવતીતિ કૢપ્તમેવ ।
તેન નાસ્તિ પદાનામન્વિતબોધને શક્તિકલ્પનેતિ ।
તદાહુઃ---
"વાક્યાર્થો લક્ષ્યમાણો હિ સર્વત્રૈવેતિ નસ્સ્થિતિઃ ।
" અત્રાપરે બ્રુવતે---નેયં લક્ષણા, સ્વાર્થાપરિત્યાગાત્ ।
સ્વાર્થપરિત્યાગેન હિ ગઙ્ગાદિષુ લક્ષણા દૃષ્ટા-ઇતિ ।
તે તુ મીમાંસાતન્ત્રાન્તઃપાતવૈકલ્યેનૈવમાહુઃ ।
લક્ષણીયવશેન હિ ક્વચિત્ સ્વાર્થસ્ય ત્યાગઃ, સંગ્રહો વા ।
"સૃષ્ટીરૂપદધાતી"તિ 1145લક્ષણાયાસ્સ્વીકારઃ, 1146ગુણિનાં તદ્ગણપઠિતાનાં સૃષ્ટિશબ્દરહિતાનામપિ લક્ષ્યમાણત્વાત્, તદન્તર્ગતત્વાચ્ચ સૃષ્ટ્યર્થસ્રૂ ।
તથા "પૌર્ણમાસીં યજતે" ઇત્યેકવચનાનુપપત્ત્યા પૌર્ણમાસીશબ્દો યાગવચનો યાગસમુદાયલક્ષણાર્થઃ1147 ।
ન ચ સમુદાયપરિગ્રહે સમુદાયિત્યાગઃ, તદાશ્રયત્વાત્તસ્રૂ ।
તથૈતરેતરયોગદ્વન્દ્વે દ્વિવચન-બહુવચનાનુપપત્તેરર્થાન્તરસહિતાવસ્થા લક્ષણયાઽશ્રીયતે, ન ચાવસ્થાવત્પરિત્યાગઃ ।
તથા નિષાદસ્થપત્યધિકરણ [મી. દ. 6. 1-10] પૂર્વપક્ષે ષષ્ઠ્યર્થલક્ષણા સ્યાદિત્યુચ્યતે, ન તત્ર પ્રકૃત્યર્થસ્ય ત્યાગો ઽપ્યાપદ્યતે ।
તથા 1148રથઘોષેણેત્યત્ર રથસ્યાપરિત્યાગઃ ।
તથા "મેધપતયે 1149મેધમિ"ત્યેકવચનાન્તસ્ય મન્ત્રસ્ય લક્ષણયા પ્રકૃતૌ નિવેશઃ ।
ન ચ ગુણિનોરગ્નીષોમયોસ્તત્ર હાનમિતિ, 1150સ્વાર્થાપરિત્યાગે ઽપિ યુક્તૈવ લક્ષણા ।
ગુરુમતેન લક્ષણાનિરૂપણમ્ ।
અત્રોચ્યતે ।
કથં પુનરિયં લક્ષણા ? ।
વાચ્યસ્યાર્ઽથસ્ય વાક્યાર્થે સમ્બન્ધાનુપપત્તિતઃ ।
તત્સમ્બન્ધવશપ્રાપ્તસ્યાન્વયાલ્લક્ષણોચ્યતે

ઇતિ સઙ્ગ્રહશ્લોકઃ1152 ।
"ગઙ્ગાયાં ઘાષઃ," ઇત્યાદિષુ શ્રૌતસ્ય ગઙ્ગાપદાર્થસ્ય વાક્યાર્થે ઽન્વયાસમ્ભવાત્, તં પરિત્યજ્ય તત્સમ્બન્ધાલ્લબ્ધબુદ્ધિસન્નિધેઃ કૂલાદ્યર્થસ્ય વાક્યાર્થાન્વયિતાધ્યવસીયતે ।
અત એવાઽહુઃ---
"અનુપપત્ત્યા, સમ્બન્ધેન ચ લક્ષણા ભવતી"તિ ।
ઇહ ચ "ગામાનયે"ત્યાદૌ ન શ્રૌતસ્યાર્ઽથસ્યાન્વયાયોગ્યત્વં, નાપ્યન્વિતાવસ્થસ્યાઽનયનસમ્બન્ધાર્હતા1153 ।
અન્વિતાર્થસ્યાન્વયાન્તરાસમ્ભવાત્ ।
અથ મા ભૂદેષા લક્ષણા, કિનતુ ક્રિયાવગત કારકાન્વયિનીમાત્મનો દશામવગમયતિ, અવિનાભાવાદિતિ ।
ઉચ્યતે---શાબ્દત્વં તાવદિત્થમપહ્નુતમન્વયાવગમસ્ય, કિન્તુ સામાન્યતોદૃષાનુમાનગોચરતાભ્યુપગતા ભવતિ ।
તથા વિશિષ્ટાન્વયાવગતિરનુપપદ્યમાના 1154નિર્મૂલાઽપદ્યતે ।
અથ વિશેષાન્વયં વિના વ્યવહારાનવકલ્પનાદનર્થકં શબ્દોચ્ચારણમિતિ તદાશ્રયણમ્, એવમપિ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણાં1165 સાર્થકવાક્યમાત્રપ્રયોગિણાં વચનાદ્વિશેષાન્વયાવગમઃ ।
વેદે ત્વાનર્થક્યેન ન ભવિતવ્યમિતિ, પ્રમાણાભાવાન્ન શક્યતે વિશેષાન્વયો ઽવગન્તુમ્ ।
ન ચ લોકે ઽપ્યાનર્થક્યમાપદ્યત ઇત્યેતાવતા કારણેનોપાયાદ્વિનાપિ વિશેષાન્વયાધ્યવસાનં યુક્તમ્ ।
ન હિ દગ્ધુકામસ્યોદકોપાદાનમનર્થકમિતિ, જલસ્ય દાહશક્તિરાવિર્ભવતિ ।
કામમાનર્થક્યમ્ ।
ન પુનસ્સામાન્યતોદૃષ્ટસ્ય 1156વિશેષાન્વયાવસાયિતા ।
અથાઽકાઙ્ક્ષિત-સન્નિહિત-યોગ્યાન્યવપરતા વૃદ્ધવ્યવહારે પદાનામવગતેતિ, વ્યુત્પત્ત્યનુસારેણ વિશેષાન્વયાવગમઃ ।
તન્ન તત્ર વૃદ્ધવ્યવહાર એવ તત્પરતા પદાનામ્, પદાર્થાનાં વા ઉપાયાભાવેન કથં નામ નિર્વહતિ ?મે ચિન્તા સા હિ પદાનામ્, પદાર્થાનાં વા શક્તિકલ્પનાં વિનાનુપપન્નેતિ મન્યામહે

સા ચ પદાનામેવોચિતેત્યાહ---
1157પ્રાથમ્યાદભિધાતૃત્વાત્ તાત્પર્યાવગમાદપિ1158 ।
પદાનામેવ સા શક્તિર્વરમભ્યુપગમ્યતામ્

પ્રથમભાવીનિ પદાન્યતિલઙ્ઘ્ય, નાર્ઽથેષુ વાક્યાર્થબોધનશક્તિરાશ્રયિતું યુક્તા ।
કિઞ્ચ પદાનિ તાવદભિધાયકાનીતિ નિર્વિવાદમ્ ।
તેન તેષામભિધાનશક્તિસ્સમ્પ્રતિપન્નૈવેતિ, તસ્યા એવાન્વયપર્યન્તતયા કલ્પયિતું સુકરા ।
પદાર્થાનાન્તુ બોધનશક્તિરેવ કલ્પ્યા ।
તેન "ધર્મિકલ્પનાતો વરં ધર્મકલ્પના 1159લઘીયસી"ત્યન્વિતાભિધાનશક્તિઃ પદાનામેવ કલ્પયિતુમુચિતા ।
કિઞ્ચ પદાન્યભિધાયકાનીષ્યન્તે, તત્ર યદિ સ્વરૂપમાત્રવિષયામેવ પદાર્થબુદ્ધિમાદધ્યુઃ, તદાપ્યભિધાયકતા હીયેત, તસ્યા બુદ્ધેસ્સમ્બન્ધગ્રહણસમયજાતપદાર્થબોધકસંસ્કારોન્મેષપ્રભવત્વાત્ ।
અવશ્યં હિ સમ્બન્ધસ્મરણસિદ્ધ્યર્થં સમ્બન્ધિભૂતાર્થસ્મરણસંસ્કારોદ્બોધો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
તસ્માત્ સમ્બન્ધગ્રહણસમયાનધિગતાન્વિતાર્થપ્રતિપાદનાભ્યુપગમ એવ શબ્દાનામભિધાયકતેતિ, તામઙ્ગીકુર્વતા પદાનામન્વિતાભિધાયકતાઽશ્રયણીયા ।
યસ્તુ---
"પદમભ્યધિકાભાવાત્ સ્મારકાન્ન વિશિષ્યતે" ॥
[શ્લો. વા. અધિ. 6. 107.] ઇતિ ।
તથા---
"ભાવનાવચનસ્તાવત્ તાં સ્મારયતિ લોકવત્" ॥
[શ્લો. વા. અધિ. 7. શ્લો. 248] ઇતિ ચાઽચાર્યવચનદર્શનાત્ સ્મારકતામેવ પદાનામભિધાયકત્વમાહ, તં પ્રત્યાહ---
"તાત્પર્યોપગમાદપી"તિ ।
યેનાપિ વાદિના પદાનાં સ્મારકત્વમેવ પદાર્થેષ્વઙ્ગીકૃતમ્1160, સો ઽપિ વાક્યાથપ્રતિપત્તિપરતાં પદાનામભ્યુપૈત્યેવ, અન્યથા વાક્યાર્થસ્યાશાબ્દત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
એવઞ્ચેત્ પદાનામેવ સાક્ષાદ્વાક્યાર્થબોધનશક્તિરસ્તુ, કિં પરમપરાશ્રયણેન1161 ।
તેન પદાર્થેષુ પદાનાં સ્મારકત્વાતિરિક્તં યે ઽભિધાયકત્વમાહુઃ, તેષાં શક્તિત્રયકલ્પના ।
એકા તાવત્પદાનામભિધાયકત્વશક્તિઃ, અપરા ચ પદાર્થગતાન્વયબોધનશક્ત્યાધાનશક્તિઃ, પદાર્થાનાઞ્ચાન્વયજ્ઞાપનશક્તિરિતિ ।
સ્મારકત્વવાદિનસ્ત્વભિધાનશક્તિં હિત્વા શક્તિદ્વયકલ્પનાલાઘવાત્, ઉક્તેનૈવ ન્યાયેન પદાનામેવ શક્તિકલ્પનાયા 1162ઉચિતત્વાત્, અન્વિતાભિધાયીનિ પદાનીતિ સ્થાપિતમ્

સમ્પ્રતિ પૂર્વોક્તમિતરેતરાશ્રયદોષં પરિહર્તુમ્, યથા પદેભ્યો વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ, તથા દર્શયતિ---
1163પદજાતં શ્રુતં સર્વં સ્મારિતાનન્વિતાર્થકમ્ ।
1164ન્યાયસમ્પાદિતવ્યક્તિ પશ્ચાદ્વાક્યાર્થબોધકમ્

યસ્તાવદગૃહીતસમ્બન્ધઃ, યસ્ય ચ સમ્બન્ધગ્રહણસંસ્કારો નોત્પન્નઃ, પ્રધ્વસ્તો વા સ વાક્યાર્થપ્રતિપત્તૌ નાધિક્રિયતે ।
યસ્ત્વનપભ્રષ્ટસમ્બન્ધગ્રહણસંસ્કારઃ, સ પદં શ્રુત્વા નૂનં તાવદિદં સ્મરતિ---ઇદમસ્યાકાઙ્ક્ષિત-સન્નિહિત-યોગ્ય-પ્રતિયોગ્યન્વિતસ્ય વાચકમિતિ ।
એવઞ્ચ સ્મરતા સ્મૃતમેવ અનન્વિતમપિ1165 સ્વરૂપમનવયભાજામ્ ।
ન ચૈકપદશ્રવણે વાક્યાર્થાવગતિરિતિકશ્ચિન્મન્યતે ।
અભિહિતાન્વયવાદિનો ઽપિ યાવત્ પદાન્તરમર્થાન્તરં નોપસ્થાપયતિ, તાવદન્વયાવગમો નાસ્તિ ।
પદાર્થસ્યાન્વયાવબોધિનઃ પદાર્થાન્તરાપેક્ષત્વાત્, પ્રતિયોગિસાપેક્ષત્વાદન્વયસ્ય ।
અતસ્તન્મતે ઽપિ સર્વદૈરનન્વિતસ્વાર્થા 116અભિધાનીયાઃ ।
પશ્ચાત્તેભ્યસ્સર્વેભ્યસ્સ્મૃત્યારૂઢેભ્યો વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિરઙ્ગીકરણીયા ।
તદાહુર્વાર્તિકકારમિશ્રાઃ---
"તે ઽપિ1165 નેવાસ્મૃતા યસ્માદૃ વાક્યાર્થં ગમયન્તિ નઃ ।
તસ્માત્ તત્સ્મરણેષ્વેવ 1167સંહતેષુ પ્રમાણતા" ॥
[ બૃહટ્ટીકા ] ઇતિ ।
અત એવ તત્રભવત આચાર્યસ્ય વાક્યલક્ષણં "સંહત્યાર્ઽથમભિદધતિ પદાનિ વાક્યમિ" [શા. ભા. બલા. અ. પ. 824.] તિ ।
નન્વન્વિતાભિધાનવાદિનાં કથં વાક્યાર્થપતિપત્તિઃ ।
શ્રૂયમાણેન હિ પદેન યોર્ઽથો નાવબોધિતઃ, સ કથમન્તર્હિતે તસ્મિન્નવભાસેત ।
ઉચ્યતે---અભિહિતાન્વયવાદિનો ઽપિ નાયં નિયમઃ---શ્રૂયમાણ એવ પૂર્વપૂર્વવર્ણજનિતસંસ્કારસહિતો ઽન્ત્યો વર્ણઃ પદાર્થપ્રતિપાદક ઇતિ, બાલ્યદશાધીતાત્ પ્રાગનવધૃતાર્થાદઙ્ગપરિજ્ઞાનસંસ્કારાત્ પશ્ચાત્ સ્મૃતાદપિ વેદાદર્થાવગમદર્શનાત્ ।
તેન સ્મૃત્યારૂઢસ્યાવગમકત્વમદોષઃ ।
શ્રૂયમાણેન હિ પદેન પ્રતિયોગિસાપેક્ષત્વાદન્વિતાભિધાનસ્ય પ્રાક્ સહકારિવિરહાદર્થો નાભિહિતઃ, પશ્ચાદભિધીયત ઇતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
યે ઽપિ વાદિન એવમાહુઃ---એકમેવ પદમન્વિતાભિધાયકમસ્તુ, ઇતરાણિ ચ પદાનિ પ્રતિયોગિસન્નિધાપનમાત્ર એવ વ્યાપ્રિયન્તામ્ ।
ન ચાગૃહ્યમાણવિશેષતા, પ્રાથમ્યેન, પ્રધાનપદત્વેન વા વિશેષગ્રહણાત્ ।
અત એવ ચાઽહુઃ---
"પદમાદ્યં1168 વા વાક્યમ્, પ્રધાનં પદં વા વાક્યમિ" [વા. પ. કા. 2. શ્લો. 2.] તિ ।
તાન્પ્રત્યાહ-- "સર્વમિ"તિ ।
પ્રથમસ્યૈવ સ્યાદ્વાક્યતા યદિ, સર્વપદાર્થાનાં પ્રથમપદાર્થાન્વિતતા સ્યાત્ ।
ન ચાયં નિયમઃ ।
"અરુણયૈકહાયન્યા પિઙ્ગાક્ષ્યા સોમં ક્રીણાતી" [તૈ.સં. 6.1.9ટતિ ક્રયમાત્રાન્વયિતવાદારુણ્યસ્ય ।
કિઞ્ચ1169 વાક્યે પદાનામાનુપૂર્વ્યનિયમાભાવાત્, કદાચિત્તદેવ પ્રથમં સદન્વિતાભિધાયકમ્, અન્યદા નેતિ ન યુક્તમ્ ।
તથા પ્રધાનપદસ્યાપિ વાક્યત્વમયુક્તમ્, સોમપદાર્થેન1170 સહ સર્વેષામનન્વયાત્ ।
યદ્યપ્યારુણ્યાદીનાં સર્વેષાં સોમં પ્રત્યૈદમર્થ્યમસ્તિ ।
તથાપ્યસ્મિન્ વાક્યે ક્રય એવાઽરુણ્યાદીનામૈદમર્થ્યેન, ક્રિયા-કારકભાવેન ચાન્વયઃ ।
ક્રયદ્વાદેણ તુ સોમં પ્રત્યૈદમર્થ્યમાત્રમ્ ।
અથ યત્પ્રતિપાદનપરં વાક્યમ્, તત્ પ્રધાનમિત્યુચ્યતે ।
ઇહ તુ ક્રય એવ સર્વકર્મકરણાવચ્છિન્નઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
તેન ક્રીણાતીત્યેતદેવ1171 પ્રધાનં પદમ્, તદન્વયિતા ચ સર્વેષામારુણ્યાદીનામિતિ ।
અત્રોચ્યતે---વાક્યસ્ય યત્ તાવત્ તાત્પર્યં, 1172તન્ન વ્યવસ્થિતમ્ ।
ક્વચિદાખ્યાતપરત્વમેવ---"અગ્નિહોત્રં જુહોતી"તિ ।
ક્વચિદ્ ગુણવિધિપરત્વં, દધ્ના જુહોતી"તિ ।
તેન પ્રધાનપદત્વસ્યાપિ સર્વેષાં પદાનાં સમ્ભવાત્, સર્વેષામેવ પદાનામન્વિતાભિધાનશક્તિરાશ્રયણીયા ।
તથા સતિ યત્રાપિ ક્લૄપ્તશક્તિકતયા તદન્વિતાભિધાયકત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
પદાર્થેષ્વપિ ચૈતત્ તુલ્યમેવ ।
નન્વેવં "ગામાનયે"ત્યાદૌ પરસ્પરપર્યાયતા સર્વશબ્દાનાં સ્યાત્ ।
યથા "ગામિ"ત્યનેનાઽનયત્યન્વિતાભિધાનમ્, તથા "ઽઽનયે"ત્યનેનાપિ ગવાન્વિતાભિધાનમિતિ ।
ઉચ્યતે---દ્વાવેતાવર્થૌ, યદાનયનાન્વિતં ગોત્વમ્, ગવાન્વિતઞ્ચાઽનયનમિતિ ।
તેનૈકૈકેનૈકૈકસ્યાર્થસ્યાભિધાનાત્ કુતઃ પર્યાયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
પદાર્થેષ્વપિ ચૈતત્સમાનમ્ ।
નનુ ક્રીણાત્યર્થસ્યાઽરુણ્યાદ્યનેકાર્થાન્વિતાભિધાનાદાવૃત્તિલક્ષણો વાક્યભેદસ્સ્યાત્ ।
ન ।
તન્ત્રોચ્ચારણાત્ ।
વૈરૂપ્યે ચ તન્ત્રતાનુપપત્તેર્વાક્યભેદસ્સ્યાત્ ।
"ન્યાયસમ્પાદિતવ્યક્તી"તિ કિમિદમ્, યાવન્ન્યાયેન વચનવ્યક્તિર્નસમ્પાદ્યતે, તાવત્ પદજાતં વાક્યાર્થસ્યાવબોધકે ન ભવતિ ।
લોકવ્ય1173વહારવર્તિભિર્ન્યાયૈર્યાવત્---ઇદં વિધેયમ્, ઇદમનુવાદ્યમ્ ।
ઇદં પ્રધાનમ્, ઇદં ગુણભૂતમ્ ।
ઇદં વિવક્ષિતમ્, ઇદવિવક્ષિતમિત્યાદિ ન સમ્પ્રધાર્યતે, તાવન્ન ક્વચિદ્વેદવાક્યાર્થો ઽવબુદ્ધ્યતે ।
તદુક્તં વાર્તિકકારમિશ્રૈઃ---
"તાવદેવ હિ સન્દેહો વેદવાક્યે શ્રુતે ભવેત્ ।
યાવન્ન વચનવ્યક્તિસ્તસ્ય સ્પષ્ટાવધાર્યતે ॥
જ્ઞાત્વા તુ વચનવ્યક્તિં મીમાંસાન્યાયકાતરાઃ ।
પ્રતીયન્તે સમસ્તાશ્ચ વેદવાક્યાર્થસંશયાઃ" ॥
ઇતિ ।
અત એવ મીમાંસાયા વેદવાકયાર્થપ્રતિપત્તાવિતિકર્ત્તવ્યતાત્વમ્ ।
તદુક્તં તૈરેવ---
"ધર્મે પ્રમીયમાણે હિ વેદિન કરણાત્મના ।
ઇતિકર્તવ્યતાભાગં 1174મીમાંસા પૂરયિષ્યતિ" ॥
[બૃહટ્ટીકા ] ઇતિ ।
નનુ લોકે દ્રાગેવ વાક્યાર્થાવગતિર્નેયતીં સામગ્રીમપેક્ષતે ।
ઉચ્યતે---અત્યન્તાભ્યસ્તેષુ વાક્યેષુ સ્યાદેવમ્, અદૃષ્ટાર્થેષુ સ્મૃત્યાદિવાક્યેષુ, લોકે ઽપિ નાનાવિધવિવાદોત્થાનાત્ કુતો દ્રાગેવાર્ઽથનિશ્ચયઃ ।
અપિ ચ કારણાભાવેનાપિ લોકસ્યાયંવિવેકો નાસ્તિ ।
તદુક્તમ્---
"બહુજાતિ-ગુણ-દ્રવ્ય-કર્મભેદાવલમ્બિનઃ ।
પ્રત્યયાન્ સહસા જાતાન્ શ્રૌત-લાક્ષણિકાત્મકાન્ ॥
ન લોકઃ કારણાભાવાન્નિર્ધારયિતુમર્હતિ ।
બલા-બલાદિસિદ્ધ્યર્થં વાક્યજ્ઞાસ્તુ 1175વિચિન્વતે" ॥
[ તં. વા. પૃ-] ઇતિ ।
યચ્ચેદં સર્વપદાનામન્વિતાભિધાયિત્વમુચ્યતે, તત્ સર્વેષુ શ્રૌતાર્થેષુ પદેષુ ।
લાક્ષણિક-ગૌણાર્થપદપ્રયોગે તુ યદેવ તત્ર શ્રૌતાર્થ પદમ્ તદેવાન્વિતાભિધાયકમ્, ઇતરત્તુ પદં પ્રતિયોગિસન્નિધાપનપરમેવ ।
તત્ર વાચકત્વશક્ત્યનવધારણાત્ સ્વાર્થસ્યાપિ તત્તદાનીમવાચકમ્, અન્વયાયોગ્યત્વાત્ ।
કિન્તુ તદર્થેન સ્મૃતેન યત્ સ્વસમ્બન્ધિ, સ્વસદૃશં વા સ્વયમન્વયયોગ્યમુપસ્થાપ્યતે, તેનાન્વિતં શ્રૌતાર્થમેવ પદં સ્વાર્થમભિધત્ત ઇતિ દર્શનરહસ્યમિદમ્ ।
ન ચ સર્વપદાન્યેવ લાક્ષણિકાનિ, ગૌણાનિ વા વાક્યે સમ્ભવન્તીતિ નિરવદ્યમ્ ।
ક્વચિદભિધાનં નિમિત્તમ્, ક્વચિદભિહિતોર્ઽથ ઇતિ ચ યદુક્તમ્, તચ્છબ્દોપસ્થાપિતતાં દર્શયિતું ગૌણમભિહિતત્વગ્રહણમ્

કથં પુનરન્વિતાભિધાયિનાં પદેન સ્વરૂપમાત્રં સ્મારયિતું શક્યમિત્યાહ---
અન્વિતસ્યાભિધાને ઽપિ સ્વરૂપં વિદ્યતે સદા ।
તેન સ્વરૂપમાત્રે ઽપિ શબ્દો જનયતિ સ્મૃતિમ્

એવં તાવત્ સમ્બન્ધગ્રહણાન્તર્ગતં સ્વરૂપસ્મરણમુક્તમ્ ।
સમ્પ્રતિ સ્વરૂપમાત્રસ્મરણમપિ પદાદેવ નાનુપપન્નમિત્યાહ---
યથાર્ઽથેનાપ્રમાણેન સ્વપદં સ્માર્યતે ક્વચિત્ ।
પદેનાપ્યપ્રમાણેન તથાર્ઽથસ્સ્મારયિષ્યતે

ન હિ યત્પ્રમાણં, તદેવ સ્મરણકારણમ્, અપ્રમાણમેવ હિ તત્ ।
યસ્ય તુ યેન સહ કદાચિત્પ્રત્યાસત્તિઃ પ્રતીતપૂર્વા, સ તત્ર સંસ્કારોદ્બોધદ્ધારેણ શક્નોત્યેવ સ્મૃતિં જનયિતુમ્ ।
અસ્તિ ચ સ્વરૂપસ્યાપિ તદભિધેયાન્તર્ગત્યા શબ્દેન પ્રત્યાસત્તિરિતિ, શાક્નોતિ તત્રાપિ શબ્દસ્સ્મૃતિં જનયિતુમ્, અર્થવત્ ।
યથા નિર્વિકલ્પકદશાપ્રતીતમર્થસ્વરૂપમાત્રમનભિધેમપિ શબ્દં સ્મારયતિ, તથા શબ્દો ઽપ્યર્થમિતિ, કિમનુપપન્નમ્ ।
એતેન---પદોચ્ચારણાનન્તરં પદાર્થસ્વરૂપપ્રતીતિસ્સમર્થિતા ।
અભિહિતાન્વયવાદિનો ઽપિ સા ન પ્રમાણમ્, અભ્યધિકાર્થપરિચ્છેદાભાવાત્ ।
"અનધિગતાર્થગન્તૃ પ્રમાણમિ"તિ સિદ્ધાન્તાભ્યુપગમાત્ ।
તદુક્તમ્---
"સર્વસ્યાનુપલબ્ધેર્ઽથે પ્રામાણ્યં સ્મૃતિરન્યથા" [શ્લો. વા. ઔ. સૂ શ્લો. 11.] ઇતિ ।
અત એવ સ્મૃતિરિયમ્, યદિ પુનસ્સ્મૃતિરેષા નાભ્યુપેયેત, તદા પ્રમાણ-સ્મૃતિ-સંશય-વિપર્યયેભ્યઃ પ્રતિપત્ત્યન્તરાનભ્યુપગમાત્ પદાત્ પદાર્થપ્રતીતિઃ ક્વાન્તર્ભાવ્યતામિતિ વાચ્યમ્ ।
અત એવાભિહિતાન્વયવાદે ઽપિ સ્મારકત્વમેવાસ્મભ્યં રોચતે

ઇતરેતરાશ્રયમિદાનીં પરિહરતિ---
સ્મૃતિસન્નિહિતૈરવમર્થૈરન્વિતમાત્મનઃ1176 ।
અર્થમાહ પદં સર્વમિતિ 1177નાન્યોન્યસંશ્રયઃ

સ્વાર્થસ્વરૂપમાત્રસ્મરણે હિ ન પદં પદાન્તરમપેક્ષતે ।
સ્મૃતિસન્નિહિતમપીદં ભવત્યેવ સન્નિહિતમ્ ।
નાસ્તિ તેનેતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
નનુ વૃદ્ધવ્યવહારેણ વ્યુત્પત્તિઃ, અન્વિતાર્થપ્રતિપત્તિનિબન્ધનશ્ચ વ્યવહારઃ, અતસ્તદ્દર્શનાત્ અન્વિતપ્રતિપત્તિરેવાનુમાતું શક્યા, ન ત્વનન્વિતપદાર્થમાત્રસ્મરણમ્ ।
ઉચ્યતે---વ્યવહારાનુમિતાન્વિતપ્રતિપત્ત્યન્યથાનુપપત્તિરેવાનન્વિતસ્વાર્થસ્મરણસમ્ભવે પ્રમાણમ્ ।
દર્શિતં હ્યેતત્---નાનન્વિતપ્રતિપત્તિમન્તરેણાન્વિતપ્રતિપત્તિરુપપદ્યત ઇતિ ।
1178અત્ર કશ્ચિદાહ---યદિ સ્મૃતિસન્નિહિતમાશ્રિત્યાન્વિતાભિધાનં પરૈઃ ક્રિયતે, તદા સ્મરણસ્ય પ્રત્યાસત્તિનિબન્ધનત્વાત્, અનેકેષાઞ્ચાર્ઽથાનાં પ્રત્યાસત્તિસમ્ભવાત્, તેષુ સ્મૃતિસન્નિહિતેષ્વગૃહ્યમાણવિશેષત્વાત્, "ઉરવાયાં પચતી"તિ નોખા પચતયર્થાન્વિતૈવ કેવલાભિધીયેત ।
સા હિ 1179કુલાલાદ્યન્વિતાપિ પ્રતિપન્નૈવેતિ, સ્મરણાત્ તદન્વિતાપ્યુરવાભિધીયેત ।
તથા પચત્યર્થો ઽપિ પિષ્ટકાદિકરણકો ઽવગત1180 ઇતિ તત્સ્મરણાન્નૌદનાન્વિત એવાભિધીયેત ।
અભિહિતાન્વયવાદે તુ નાયં દોષઃ ।
એકૈકસ્યાર્ઽથસ્યાભિધેયત્વાદિતિ ।
1181અત્રોચ્યતે---પદાત્તાવત્ પદાર્થપ્રતીતિસ્સ્મરણાદ્ ભિન્ના વદિતું ન શક્યતે ।
તેન સ્મૃતાનામેવાન્વયબોધકત્વમિત્યાશ્રયણીયમ્ ।
તથા ચ તુલ્યો દોષઃ ।
અથ શબ્દૈસ્સ્મારિતાનામન્વયબોધકત્વં1182 વૃદ્ધવ્યવહારે તથાદર્શનાદિત્યદોષઃ1183 ।
મતાન્તરે ઽપિ તુલ્યમેતત્ ।
ન ચાયમેકાન્તઃ, વૃદ્ધવ્યવહારે ઽધ્યાહૃતેનાપ્નયર્થેનાઽન્વિતાભિધાનદર્શનાદિત્યુક્તમ્ ।
અથ શબ્દૈર્બહવોર્ઽથાસ્સ્માર્યન્તે, કિન્તુ તેષાં કતમેનાન્વયાવબોધકત્વમિતિ ન વિદ્મઃ1184 ।
અભિહિતાન્વયવાદે ત્વભિહિતેનૈવાન્વયબોધકત્વં યુક્તમેવેતિ ।
તદસત્ ।
સ્મારકત્વાતિરેકિણી1185કાન્યાભિધાયકતા, યા વ્યવસ્થાનિબન્ધનમ્ ।
અથોચ્યેત-સ્મારકત્વં નામ પ્રત્યાસત્તિનિબન્ધનમ્ ।
તેન તદતિરેકિણ્યભિધેયા---
ભિધાયકતાલક્ષણા પ્રત્યાસત્તિરઙ્ગીકરણીયેતિ ।
નૈતદેવમ્ ।
સ્મારકત્વેનૈવ વૃદ્ધવ્યવહારે દર્શનાત્ સ્મારકત્વોપપત્તેઃ ।
1186પ્રત્યાય્ય-પ્રત્યાયકતા હિ વાચ્યવાચકતા, સા ચ યદ્યપ્યગ્નિ---ધૂમાદીનાં સમ્બન્ધાન્તરપૂર્વિકા દૃષ્ટા ।
તથાપિ શબ્દે તથા નાઽશ્રીયતે, કિન્તુ વાચકત્વાવગમાદેવ વાચકત્વમ્ ।
એવં સ્મારકત્વાવગમાદેવ સ્મારકત્વમિતિ, કિં પ્રત્યાસત્ત્યન્તરાશ્રયણેન ।
અપિ ચાન્વિતાર્થવાદિન એવેદં પ્રતિનિયતાન્વયિત્વમુપપદ્યતે---યત્પદાર્થાન્તરાન્વિતાભિધાયકતયા સ્માર્યતે, તદન્વિતસ્યૈવ વૃદ્ધવ્રૂવહ્વારે વાચ્યત્વદર્શનાત્ ।
યત્રાપ્યધ્યાહારઃ, તત્રાપિ સન્નિધાપકવશેન વિશેષાન્વિતાભિધાનલાભ ઇતિ લોકત એવ જ્ઞાતમિતિ, ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
અપિ ચ જ્ઞાતં તાવદેતદ્ યદનેન પદેનાયમર્થો ઽન્વિતો વાચ્ય ઇતિ, તત્ર યદ્યન્યેનાપ્યન્વિતાભિધાનં સ્યાત્, તદા વાક્યભેદો ભવેત્ ।
ન ચાસાવેકવાક્યત્વસમ્ભવે ન્યાય્યઃ ।
તદુક્તમ્---
"સમ્ભવત્યેકવાક્યત્વે વાક્યભેદસ્તુ નેષ્યતે" [શ્લો. વા. પ્ર. સૂ. શ્લો. 9.] ઇતિ ।
અત એવ યથાકથઞ્ચિદેકવાક્યત્વોપપત્તૌ વાક્યભેદસ્યાન્યાય્યત્વમ્ ।
લોકે ચ લક્ષણા, ગૌણી ચ વૃત્તિર્વાક્યભેદભયાદેવ1187 ।
અન્યથા વાક્યં ભિત્વા કિમિત્યધ્યાહૃત્ય યોગ્યમર્થાન્તરં સર્વપદાન્યેવ મુખ્યાર્થાનિ નાઽશ્રીયન્તે ।
વેદે ઽપ્યેકવાક્યત્વબલાદેવાર્1188ઽથવાદેષુ1189ગુણવાદાદ્યાશ્રયણમ્, 1190સમ્માર્ગાધિકરણે [મી. દ. 2. 1. 4.] વિભક્તિવ્યત્યયવર્ણનમ્ ।
ઔદુમ્બરાધિકરણપૂર્વપક્ષે ચ કથઞ્ચિત્ પશુફલકત્વાશ્રયણમ્ ।
ચિત્રાધિકરણે [મી. દ. 1. 4. 2.] રૂઢિપરિત્યાગેન "પઞ્ચદશાન્યાજ્યાનિ ભવન્તી" [તાં . વ્રા. 20. 1. 1.] તિકથઞ્ચિન્નામધેયત્વાશ્રયણમ્ ।
વાજપેયાધિકરણે [મી. દ. 1. 4. 5.] ચ વાક્યભેદભયાદેવ નામધેયત્વાશ્રયણમ્ ।
પૌર્ણમાસ્યધિકરણે [મી. દ. 2. 2. 3.] ચાનેકગુણવિધાને વાક્યભેદાપત્તેસ્સ્મુદાયાનુવાદકત્વસિદ્ધિઃ ।
પ્રકરણાન્તરાધિકરણે [મી. દ. 2. 3. 11.] ચ વાક્યભેદદોષાદેવાગ્નિહોત્રપદસ્ય ગૌણત્વવર્ણનમ્ ।
ગ્રહાધિકરણે [મી. દ. 1. 3. 7.] ચૈકત્વસ્યાવિવક્ષિતત્વમ્ ।
"અર્દ્ધમન્તર્વેદિ મિનોતિ, અર્દ્ધં બહિર્વેદી" [મૈ. સં. 3. 9. 4.] ત્યત્ર [મી. દ. 3. 7. 6.] દેશલક્ષણાપરત્વમ્ ।
ક્ષૌમાધિકરણૈ [મી. દ. 6. 1. 5.] ચ પુન્દ્વયવિધાનહાનમ્ ।
હવિરાર્ત્ત્યધિકરણે [મી. દ. 6. 4. 6.] ચોભયપદસ્યાવિવક્ષા ।
"વારુણ્યા નિષ્કાસેન તુષૈશ્ચાવભૃથં યન્તી" [મી. દ. 7. 3. 5.] ત્યત્ર નિરપેક્ષત્વત્યાગઃ ।
પર્યુદાસાધિકરણે [મી. દ. 10. 8. 7.] ચ નઞર્થસ્ય લાક્ષણિકત્વમિત્યાદ બહુતરં દૃશ્યતે ।
તત્ર યદિ સમભિવ્યાહ્વિયમાણસ્ય પદસ્યાભિધેયં પરિત્યજ્ય, અન્યેન સહાન્વયો લક્ષ્યતે, 1191તદા તદેકવાક્યતા હીયેત ।
1192તદર્થમેવેદમુક્તં, "ન્યાયસમ્પાદિતવ્યક્તીતિ" ।
એકવાક્યત્વં હિ ન્યાયઃ1193 ।
તદનુસારેણ યોર્ઽથઃ, સો ઽત્ર વાક્યસ્યાઽશ્રયણીયઃ ।
વૃદ્ધવ્યવહારચ્યુત્પત્તિનિયન્ત્રિતાયાં શબ્દાર્થાવગતૌ યે ન્યાયાઃ વૃદ્ધવ્યવહારે વાક્યાર્થાવગતિહેતુતયા વિદિતાઃ, તાનપરિજહતા વાક્યાર્થા બોદ્ધવ્યા ઇતિ-સર્વાસામેવાનુપપત્તીનામનવકાશઃ ।
ભવતુ તર્હિ પદાર્થાન્તરેણ તાવદન્વિતાભિધાનમેકવાક્યત્વબલાત્ તત્સ્મારિતેન, સ્વયં સ્મારિતેન ચ તદેકવાક્યત્વાનુગુણેનાર્ઽથાન્તરેણાપિ કિમિત્યન્વિતાભિધાનં ન ભવતિ ।
ઉચ્યતે---પદદ્વયેનૈવાન્વિતાભિધાનસિદ્ધેરાકાઙ્ક્ષોપશાન્તેઃ ।
અથ નોપશાન્તાઽકાઙ્ક્ષા, તર્હિ કો નામ તત્રાન્વિતાભિધાનં વારયેત્ ।
અત એવૈકપદોચ્ચારણે તદર્થસમ્બન્ધમુખેન બહુષ્વપિ સ્મૃતિસન્નિહિતેષુયસ્યાર્ઽથસ્ય કેનચિત્પ્રકારેણ વિશેષો ગૃહ્યતે, તેનૈવાન્વિતાભિધાનમ્, અગૃહ્યમાણે તુ વિશેષે ઽનધ્યવસાયાદપ્રતીતિરેવ ।
અત એવ વિકૃતિષુ તત્સાદૃશ્યેન યદપૂર્વં સ્મર્યમાણં સ્વોપકારકં સ્મારયતિ, તદીયેનૈવોપકારેણ પરિપૂરણ્મ્ ।
અતો યત્ર બહુતરધર્મસાધરણ્યનિબન્ધનં સાદૃશ્યમત્યન્તોદ્મટમ્1194, તત્રૈવ શીઘ્રં સ્મૃત્યુપપત્તેસ્તદીયોપકારપરિગ્રહ એવ ।
દર્વિહોમેષુ તુ સર્વાપૂર્વાણામવિશેષાદ્ વિશેષો ગ્રહીતુમશક્ય ઇત્યનધ્યવસાય એવ પ્રાકૃતસ્યોપકારસ્યએતિ, તત્રૈવોપકારકલ્પના ।
1195અપિ ચ યથાવૃદ્ધવ્યવહારાવગમં વાક્યાર્થાવબોધઃ ।
તત્ર તદેવ પદેન અનપભ્રષ્ટસમ્બન્ધગ્રહણસંસ્કારસ્ય પુરુષસ્ય નિયમેન સ્માર્યતે, તેનૈવાન્વિતાભિધાનં પદાન્તરસ્ય દૃશ્યતે, નાન્યેન ।
સર્વં પદં સ્વાર્થં હિ નિયમેન સમ્બન્ધગ્રહણાત્1196 સ્મારયતિ, નાર્ઽથાન્તરમ્ ।
તતશ્ચ 1197તેનૈવાન્વિતસ્વાર્થબોધકતેતિ, ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
કિઞ્ચ યદ્યભિહિતેનૈવાન્વિતસ્વાર્થબોધનાભ્યુપગમ એવ પ્રતિનિયતાન્વયબોધો ઘટતે, નાન્યથા, તર્હિ કલ્પ્યતાં પદાનામન્વિતાભિધાનશક્તિરપિ ।
દ્વિરભિધાનમાપદ્યત ઇતિ ચેદાપદ્યતામ્, ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
પૂર્વં કેવલં પદમનન્વિતં સ્વાર્થમભિધત્તે, પ્રતિયોગિપદાન્તરાભિહિતવસ્ત્વન્તરસહાયપ્રાપ્ત્યા તુ તત્તદન્વિતમર્થમાહ, ઇતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।

ઇત્થમપિ ચાસ્મન્મતે શક્તિકલ્પનાલાઘવમસ્તિ, પદાર્થગતાન્વયબોધનશક્ત્યાધાનશક્તિકલ્પનાત્યાગાત્ ।
તુલ્યાયામપિ શક્તિકલ્પનાયામ્, પદાનામેવાન્વિતબોધનશક્તિરાશ્રયિતુમુચિતા,1198ન પદાર્થાનામ્, પ્રથમાવગતત્વાત્, વાક્યાર્થે ચ 1199 તાત્પર્યસ્યોપગમાદિતિ

કથં તર્હીદં ભાષ્યમ્---
"પદાનિ હી"ત્યાદિ ।
તત્રાઽહ---
અન્વિતેષુ પદૈરેવં બોધ્યમાનેષુ શક્તિભિઃ ।
અન્વયાર્થગૃહીતત્વાન્નાન્યાં શક્તિમપેક્ષતે

1200॥
આશઙ્કિતોત્તરમિદં ભાષ્યમ્ ।
કિમાશઙ્કિતમ્ ? યદ્યન્વિતાભિધાયીનિ પદાનિ, તર્હિ નાન્વયાભિધાયીનિ ।
તત્સિદ્ધ્યર્થં પદાનાં શક્ત્યન્તરં કલ્પ્યમિતિ ।
અત્રેદમુત્તરમ્ ।
યત્પદમન્વિતાભિધાયકમ્, તદન્વયાભિધાયકમેવ ।
1201અન્યથાન્વિત એવાસૌ નાભિહિતસ્સ્યાદિતિ, અન્વિતરૂપેણાર્ઽથેનાન્વયસ્સ્વીકૃતઃ ।
તં વિના તદસમ્ભવાદિતિ, નાપરા તદ્વિષયા પદાનાં શક્તિઃ કલ્પનીયા

કથં પુનરસાવર્થગૃહીત 1202ઇત્યત્રાઽહ---
પ્રતીયન્નન્વયં યસ્માત્ પ્રતીયાદન્વિતં પુમાન્ ।
વ્યક્તિં 1203જાતિમિવાર્ઽથે ઽસાવિતિ સમ્પરિકીર્ત્યતે

અન્વયવાને હ્યન્વિતઃ ।
સો ઽન્વયાપ્રતીતૌ ન પ્રતીત એવ સ્યાત્, કિન્તુ સ્વરૂપમાત્રમેવ ।
ન ચ તદન્વિતમુચ્યતે ।
તસ્માદન્વયં પ્રતિપદ્યમાન1204 એવાઽન્વિતં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા વ્યક્તિં પ્રતિપદ્યમાન એવ જાતિમ્ ।
અયન્તુ વિશેષઃ ।
અન્વયવાનેવાન્વિત ઉચ્યત ઇતિ, અન્વયો ઽપ્યભિધાનાનુપ્રવષ્ટિઃ ।
વ્યક્તિમત્તૈવ જાતિસ્વરૂપં ન ભવતિ, કિન્તુ વ્યક્તેરાકારાન્તરભૂતા જાતિસ્તતો ભિન્ના ।
સાચેદાકૃતિશ્શબ્દાભિધેયા, ન વ્યક્તિરપ્યભિધાનાનુપ્રવેશિની, કિન્ત્વાકારભૂતા જાતિર્વ્યક્તેર્વ્યતિરિક્તાપિ વસ્તુસ્વભાવેન વ્યક્તિમન્તરેણ ન પ્રતીતિમનુભવતિ, એતાવતા ચ સામ્યેન દૃષ્ટાન્તઃ, ન સર્વાત્મના ।
નન્વેકવિજ્ઞાનારૂઢા કથં વ્યક્તિરનભિધેયા ।
શબ્દોત્થાપિતવિજ્ઞાનવિષયતા હ્યભિધેયતા, અસ્તિ ચ વ્યક્તેરપિ તથાભાવ ઇતિ, કથમનમભિધેયતેતિ ।
1205શ્રૂયતામવધાનેન સર્વસ્વં પ્રાભાકરાણામ્ ।
સત્યમેકસંવિત્તિવિષયતા જાતિવ્યક્ત્યોઃ ।
તથાપિ ચિન્તનીયમિદમ્---કથમેષા સંવિત્તિરુભયવિષયા જાયત ઇતિ ।
કિમસ્યોભયવિષયત્વે શબ્દમાત્રસ્યૈવ વ્યાપારઃ ? ઉત જાતિમાત્રવિષયત્વે શબ્દસ્સ્વરૂપમાત્રેણ વ્યાપ્રિયતે ।
વ્યક્તિવિષયત્વે જાત્યનભિધાયકતયા જાતેરન્યથા બોધયિતુમશક્યત્વાત્---ઇતિ ।
તત્ર તાવદનન્તાસુ વ્યક્તિષુ સમ્બન્ઘગ્રહણાશક્તેઃ, આકૃત્યુપલક્ષિતાસુ ચ યદ્યપિ સમ્બન્ધગ્રહણં સુકરમ્, તથાપિ તદ્રૂપવત્ત્વેનૈવ શબ્દાદ્વ્યક્ત્યવગમાત્, ઉપલક્ષણત્વે કારણાભાવાત્, ચિહ્નાભાવેન ચ ક્રિયાન્વયાસમ્ભવાદાકૃતિવિષયત્વે શબ્દવ્યાપાર ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
તેનાઽકૃતિર્ન વ્યક્તિં ગમયતિ, કિન્તુ શબ્દ એવ તદભિધાયકતયેત્યાકૃતિતો વ્યક્તિરુચ્યતે ।
અતો ઽન્વિતાભિધાનાયાન્વયસ્યાર્ઽથગ્રહીતત્વાદસાવન્વયો નાભિધીયતે ।
તેન વ્યતિષક્તાભિધાનવન્ન વ્યતિષઙ્ગાભિધાનં, નિષ્કૃષ્ટામિધાનન્તુ ન ભવતિ ।
વ્યતિષક્તતો ઽવગતેર્વ્યતિષઙ્ગસ્ય, વ્યતિષક્તસ્ય વ્યતિષઙ્ગં વિનાભિધાનાનુપપત્તેઃ ।
1206ભાષ્યાક્ષરાણામયમર્થઃ---પદાન્યન્વિતમભિધાય નિવૃત્તવ્યાપારાણિ નાન્વયં પૃથગભિદધતિ ।
અથેદાનીમન્વિતાઃ પ્રતિપન્ના અન્વયમપિ પ્રતીતં સમ્પાદયન્તિ---ઇતિ ।
લોકે ચ પદાર્થાનાં સમ્બન્ધગ્રહણસમય એવ વિદિતત્વાત્, વાક્યાન્તરે ચાન્વયાન્તરસ્યૈવ પ્રતિપન્નત્વાત્, તત્પરતૈવ વાક્યસ્યેતિ ।
વાક્યાર્થશબ્દેન ભાષ્યકારો ઽન્વયમાહ ।
વેદે ત્વપૂર્વાત્માન્વિતો વાક્યાર્થ ઇતિ 1207વક્ષ્યામઃ ।
તસ્ય ચ સ્વરૂપમનવગતમિત્યસ્યૈવ વાક્યાર્થત્વમ્ ।
એવમુક્તેન ન્યાયેન વિશેષેણૈવાન્વિતાભિધાનં સમર્થિતમ્

યે ઽન્વિતાભિધાનવાદિન એવમાહુઃ---વૃદ્ધવ્યવહારપ્રસિદ્ધસમ્બન્ધશ્શબ્દોર્ઽથસ્ય વાચકઃ, અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યઞ્ચ સમ્બન્ધાવધારણમ્ ।
ન ચ વિશેષાન્વયવિષયૌ તૌ સમ્ભવતઃ ।
ક્રિયાપદં હિ કારકસામાન્યાવ્યભિચારિણ્યા ક્રિયયા સહાન્વય---વ્યતિરેકૌ ભજતે ।
1208વિશેષાન્વયાન્તરવ્યભિચારાત્ ।
એવં કારકપદે ઽપિ યોજ્યમ્ ।
તન્નિરાકરણાયાઽ---
સામાન્યેનાન્વિતં વાચ્યં પદાનાં યે પ્રચક્ષતે ।
નિયતેન વિશેષેણ તેષાં સ્યાદન્વયઃ કથમ્

દર્શિતમિદં---વિશેષાન્વયે ઽપ્યાકાઙ્ક્ષા-સન્નિધિ-યોગ્યતોપાધિવશેન સમ્બન્ધગ્રહણં સુકરમિતિ, તદભિધાયકતૈવ યુક્તા પદાનામ્ ।
યદિ ચાસૌ નેષ્યતે, તદા વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિરેવ નોપપદ્યતે, વિશેષાન્વયરૂપત્વાદ્વાક્યાર્થસ્રૂ

નનુ ચ સામાન્યાન્વયો ઽભિહિતો વિશેષાન્વયમાક્ષેપ્સ્યતિ, નિર્વિશેષસ્ય સામાન્યસ્ય 1209પ્રત્યેતુમશક્તેર્વિશેષાન્વયપ્રતિપત્તિરુપપન્નૈવેત્યત્રાઽહ---
યદ્યપ્યાક્ષિપ્યતે નામ વિશેષો વ્યક્તિજાતિવત્ ।
નિર્ધારિતવિશેષસ્તુ તદ્વદેવ ન ગમ્યતે

યથા---જાતિર્વ્યક્તિમાક્ષિપન્ત્યપિ, ન પ્રતિનિયતં વિશૈષમાક્ષિપતિ, તથાત્રાપિ પ્રતિનિયતવિશેષાલાભાન્નિયતવિશેષાત્મકવાક્યાર્થપ્રતિપથ્તતરનુપપન્ના

અથ વિશેષમાત્રાક્ષેપે ઽપ્યાકાઙ્ક્ષિતસ્સન્નિહિતો યોગ્યશ્ચ યોગવિશેષો યઃ પદાન્તરેણ સમર્પ્યતે, સ એવ ગૃહ્યતે ।
1210 તદતિક્રમે પ્રમાણાભાવાદિત્યત્રાઽહ---
યદ્યપ્યાકાઙ્ક્ષિતો યોગ્યો વિશેષસ્સન્નિધૌ શ્રુતઃ ।
સમ્બન્ધબોધકાભાવે1211 ગૃહ્યતે ન તથાપ્યસૌ

સામાન્યાન્વિતાભિધાનવાદિનો મતે પદાનિ તાવત્ તન્માત્ર એવ પર્યવસિતશક્તીનિ, પદાર્થાનામપ્યન્વયબોધનશક્તિર્નાઙ્ગીક્રિયતે ।
ન ચ સામાન્યાક્ષેપો ઽપિ 1212નિયતં વિશેષમાસ્કન્દતિ ।
તેનાઽકાઙ્ક્ષિતે યોગ્યે ચ વિશેષે પદાન્તરેણ1213 સન્નિધાપિતે ઽપિ, તદન્વયબોધકપ્રમાણાભાવાત્ તદન્વયો ન પ્રતીયેતૈવ ।
અત આકાઙ્ક્ષા-સન્નિધિ-યોગ્યત્વાન્યનુપયોગીન્યેવ ।
વિશેષાન્વયવાદિનસ્તુ મતે સમ્બન્ધગ્રહણં પ્રત્યુપાધિત્વેન પ્રવિષ્ટાનિ તાનિ 1214વાક્યાર્થપ્રતિપત્તાવુપયુજ્યન્તે

તદાહ---
સમ્બન્ધબોધે વ્યુત્પત્તાવુપાધિત્વે1210 સમવિશત્ ।
વિશેષાન્વયવાદે તુ યોગ્યત્વાદ્યુપકારકમ્

પદાનાં પદાર્થાન્તરસમ્બદ્ધસ્સ્વાર્થો બોધ્ય ઇત્યસ્યાં વ્યુપત્તાવુપાધિત્વેન યોગ્યત્વાદિકમનુપ્રવિષ્ટં1215 વિશેષાન્વિતાભિધાનવાદિપક્ષે ઉપકારકમ્, ન સામાન્યાન્વિતાભિધાને-ઇતિ દર્શિતં પ્રાક્

દૂષણાન્તરઞ્ચાઽહ---
કિઞ્ચ વસ્તુબલેનૈવ સિદ્ધે સામાન્યસઙ્ગમે ।
તસ્ય વાચ્યત્વમિચ્છદ્ભિર્વૃથા શબ્દઃ પ્રયાસિતઃ

ક્રિયા-કારકસ્વભાવાલોચનયાપિ કારકમાત્રેણ, ક્રિયામાત્રેણ ચાન્વયાવગમસિદ્ધેઃ, વૃથા સામાન્યાન્વયાભિધાયકતા શબ્દસ્યાઙ્ગીક્રિયત ઇતિ