Pradeśasaṃgraha · Part 2124

tathā ca aśanāyā eva aśanā tām aśanāṃ ā samantād rāti dadāti yaḥ sa aśanāraḥ |
asmin pradeśe jalaṃ yat pravahati tasya jalasyātyata pācakatayā bhuktasya caturvidhasyānnāder jīrṇayitṛtvaṃ |
sarve tatrasthā yad aṅgīkurvanti |
ata eva bubhukṣotpādakatvam aśanārety abhidhābhidhāsya mānamatvarthatayaiva pratibhāti |
ayam aśanārākhyaḥ pradeśo vyūhākhyapuragaṇe tiṣṭhati |
tasya ca vyūhākhyapuragaṇasya vihīpargaṇa iti grāmīṇaiḥ prakhyāpitaṃ nāma bhavati |
asyāpi adeśasya śār iti nāmata eva sarvato bruvāṇā darīdṛśyante |
asmin śārgrāme lohasya khanir api vartate |
yebhyaḥ pāṣāṇaviśeṣebhyaḥ pākādinā loham utpadyate tair eva pāṣāṇair upalakṣita ekaḥ parvato 'pi vartate |
ato 'sya grāmasya yaj jalaṃ lohakhaner utpannaṃ vartate tad avaśyaṃ pācakatamaṃ sarveṣu sthāneṣu bhavati |
ataḥ sarvathāśanāreti grāmasya nāmānvarthatayāsti |
asya śārgrāmasya maṇḍikhpāl iti grāmaḥ prathito nikaṭe 'sti luḍhavgrāmo 'py anyo 'sya nikaṭe bhavati ||
29. Śuṣkaletraḥ
ślokasaṃ 102 namba 29 aśokasya rājño varṇane śuṣkaletraḥ |
tatra śuṣkaletraniruktiḥ |
śuṣkāni śoṣaṃ prāptāni tṛṇaparṇādīni lāti ādatte iti śuṣkalo vāyuḥ |
lā ādāne ity asya dhāto rūpaṃ |
tathā ca lakṣmīr īkāra ucyate iti kośāt |
īr lakṣmī śuṣkalasya īḥ sampattiḥ śuṣkale vāyusampat |
mahān vāyusamūha iti yāvat |
tāṃ śuṣkale vāyusampattiṃ trāyate iti śuṣkaletraḥ traiṅ pālane dhātur atra |
yato 'yaṃ pradeśo marubhūmistho 'ta eva mahatyā vānyayāyuta ity arthaḥ |
ayam eva pradeśas tena rājñāśokena stūpapadavācyair bauddhānāṃ devāyatanair ācchāditaḥ |
asya śuṣkaletrākhyapradeśasyādhunike kāle grāmīṇaiḥ prakhyāpitaṃ hukhalitar iti nāma bhavati |
ayaṃ hukhalitarākhyo grāmaḥ daiñcho ityākhye puragaṇe vidyamāno 'sti |
kaśmīranagarāt krośacatuṣṭayadūratāyām evāyaṃ puragaṇo vartate |
asya ca hukhalitargrāmasya śīly pūr ity ādayo grāmā nikaṭe santi |
asmin sarvasminn eva puragaṇe sarvatra marubhūmisthe vāyoḥ pracalato 'nyabhūmibhya uccaistvenādhikyaṃ yato bhavaty ata eva śuṣkaletra iti vāyor ādhikyasadbhāvopalakṣitam anvartham eva nāmeti śam ||
30. Vitastātraḥ
ślokasaṃ 102 namba 30 aśokasya rājyakāle vitastātraḥ |
tatra vitastātraniruktiḥ |
aṃguṣṭham sa kaniṣṭhe syād vitastir dvādaśāṅgula ity amarokteḥ |
sarvasyāpi janasya svasya parimāṇamitā dvādaśa aṅgulā vitastiśabdābhidheyāḥ |
tena vitastimānena parimitā yā nadī sā vitastāpadavācyā |
tathā ca nīlamatasthe satīdevyā vitastārūpāvirbhāvavarṇane bṛhadaśvaḥ iti tathyaṃ viditvā sā kṣamayā parayādhutā |
uvāca devī bhartāraṃ cārucandranibhānanā rasātale nadīrūpaṃ kariṣyāmi jagadguro kuruś calaprahāraṃ tvaṃ nīlaveśmasamīpataḥ ya cāsīl lāṅgalamukhaṃ prākprabhoḥ śailadāraṇe tena śūlaprahāreṇa niṣkramyāhaṃ rasātalāt śūlamārgeṇa yāsyāmi yāvat sindhumahānadam |
tathā kṛte śarveṇa tathā cakre satī śubhā |
tasyā nāma vitasteti kṛtavāñ śaṅkaraḥ svayam |
vitastimātraṃ gartaṃ tu śūlena kṛtavān haraḥ |
rasātalagatā yena niṣkrāntā sā saridvarā tasmād vitasteti kṛtaṃ nāma tasyāḥ |

svayambhuvā tato 'pi sarvadeśeṣu vārttābhūd iyam utthitā maheśvarī muneḥ prītyā punar deśaṃ vyapīpavat |
teṣu teṣu ca deśeṣu lokāḥ śuśruvur utkayā satī devī nadī bhūtvā kaśmīrebhyo vinirgatā iti kathanenāsyā nadyā vitastāyā vitaleti nāmānvartham evāstīti siddham |
kiṃ tv atra vitastiparimitau pañcaviṃśativarṣavayasaḥ puṃsa ete dvādaśa aṅgulāgrāsyā iti bodhyam |
enām eva varṇitāṃ vitastāṃ ya ākaratayādhiṣvānatayā ca trāyate |
srotorūpeṇa jalapūraṇenāpy āyayati so vitastātraḥ |
atrāpi pūrvat traiṅ eva dhātuḥ |
asmin vitastātrākhye pradeśe nadyām nākarībhūte yadyapy alpasaṃkhyākaiḥ kiyadbhir eva varṣair atīte kāle vitastiparimitam eva gartaṃ dṛṣṭacaram abhūt tathāpy etarhi nākasthaśrīraṇavīrasiṃhābhidhakaśmīradeśādhipasampādito mahāñ jalāśayo dṛśyate |
paraṃ tu asya rājño navīnanirmāṇajīrṇoddhārādikālāt pūrvaṃ dvādaśāṅgulamitam eva gartaṃ babhūva |
ato nīlamatapurāṇavitastāmāhātmyādivacanāni yāni nadīparimāṇavācakāni tāni saṃgatāni samīcīnāni ca bhānti |
asya vitastātrākhyasya pradeśasyādhunike kāle vithavatur iti nāma nāgarīkā grāmīṇāś ca kathayanti |
tatra vith vitastāyāḥ vatur ākaraḥ iti kaśmīrabhāṣayāpy arthasaṃgatiḥ |
ayaṃ vithavaturākhyo grāmaḥ śāhūbād iti devasarasa iti cākhyayo puragaṇayoḥ sandhyau vartate |
tatrāsya śāhūbādpuragaṇasya śrīraṇavīrasiṃghapur iti asyāpi devasarasapuragaṇasya divasarpargaṇa iti nāmadvayaṃ prakhyātam anayor ādhunike kāle sarve vadanti |
kecana pārisekānuvādakartāro 'sya vitastātrākhyasya pradeśasya vatarahel iti nāma svapustakeṣu likhanti |
so vatarahel iti grāmaḥ daiñcho ityākhye puragaṇe vartate |
ato yo 'yaṃ śuṣkaletra |
atha vā hukhalitarākhyo grāmaḥ pūrvaṃ varṇitas tenāsya vitastātra |
atha vā vithavaturgrāmasya sahoktatvāt athobhayor eva pradeśayor ekasyaivāśokābhidhasya rājño nirmāṇakartṛkatvāc cāmuṃ vitastātram api pradeśaṃ śuṣkaletravaddaiñchopuragaṇe sthitam uktabhrameṇa manyamānā vitastātraṃ vatarahel ity eva svamate sthāpayanti |
tatra daiñchopuragaṇe sarvasmin vitastāyā nāmno 'py asattvena katham iva vitastātrasya vatarahel iti nāma kathayituṃ śaknumaḥ |
atas teṣāṃ tal likhanaṃ svakapolakalpitam eva bhātīty āstām |
anye kecana tanmatānuyāyino 'muṃ vitastātrākhyaṃ pradeśaṃ vithanār iti bhrameṇa manyamānā vatarahelpradeśād vibhinnaṃ vithanār ity eva vitastātrasyāsya nāma kathayanto darīdṛśyante |
tatra vith vitastāyā nār praṇālīty arthaḥ |
asti cāyaṃ vithanārākhyaḥ pradeśaḥ kaśmīranagarād ekakrośadūravartī vitastānadītīrasthaḥ |
atra vṛddhāḥ kathayantīti pūrvasmin kāle yadā prativarṣaṃ jalasamūhair udīpajanmabhir eṣā vitastā nadī pūryamāṇā satī sarvam evāmuṃ maṇḍalaṃ bruḍanonmukhaṃ sampādayanty āsīt tadā tatkālīnaiḥ kaśmīrāt pālayadbhir bhūpair ekāṃ kulyātulyāṃ praṇālīṃ sampādayituṃ kārava |
ādiṣṭāḥ tair eva kārubhir yā praṇālīkulyārūpodīpotthajalāplāvanabhayaṃ nivārayantī sampāditā |
tasyā eva kulyāyā vithanār iti varṇitarītyā nāma saṃlagnam |
atra kaveḥ kalhaṇasya śuṣkaletra-vitastātrai tastāra stūpamaṇḍalair ityādi kathanena yo 'yaṃ vatarahel-ākhyaḥ pradeśo yaś cāyaṃ vithanārabhidhaḥ pradeśaś cāsti |
tāv ubhāv eva stūpapadavācyabauddhāyatanāc chādanānarhau bhātaḥ |
ekasya vatarahel ity asya vitastānadyā anāśrayatvena vitastātra iti nāma karmaṇo 'tyanaucityāt |
dvitīyasya vithanār ity asya kulyārūpapraṇālīmayatvena stūpādhiṣṭhānarhatvāc ca |
ato 'yaṃ vithavaturgrāma eva vitastātra-śabdābhidheya iti siddham |
yatas tasyaiva stūpādhiṣṭhānasambhavatvam asti na tv anyasyeti śam ||
31. Dharmāraṇyaṃ Vihāraḥ
śloka 103 namba 31 pūrvavarṇitasyāsyāśokasya rājye dharmāraṇyavihārāntaḥ vitastātrapure yatkṛtaṃ caityaṃ |
tatra pūrvam asya dharmāraṇyavihāraśabdasya niruktiḥ |
rāgadveṣarahitais sadvidvadbhir [...] dayenānumataḥ svargāpavargādisādhakaḥ kriyākalāpodharmaḥ |
dharmasya araṇyaṃ dharmāraṇyam |
aṭavy-araṇyaṃ vipinaṃ gahanaṃ kānanaṃ vanam ity amarokte |
yathā vane sarveṣāṃ vanyānāṃ paśupakṣitarugulmaśaṣyādīnāṃ sambhavaḥ |
tathaiva yatra sarveṣāṃ dharmasyāṅgabhūtānāṃ śaucasnānādīnāṃ sadbhāvaḥ ato dharmāraṇyaṃ dharmavanam iti yāvat |

bauddhopayogigṛhaṃ bauddhānāṃ tu vihāro strīty amaraḥ |
etādṛśasya dharmāraṇyavihārasya antar madhya ity arthaḥ |
tathā ca vitastātrapure iti pūrvaṃ varṇito yo 'yaṃ vitastātrākhyaḥ pradeśaḥ asminn eva vitastātrapure tena aśokena rājñā dharmāraṇyākhyo vihāraḥ sampādita iti dharmāraṇyavihārasya tathā tadāśrayībhūtasya vitastātrapurasya ca siddhau saṃjātāyāṃ yatkṛtaṃ caityam iti yenāśokenaiva rājñā nirmitaṃ caityaṃ devatāyatanam iti yāvat |
caityam āyatanaṃ tulye vājiśālā tu mandurety amaraḥ |īdṛśam eva caityaṃ yasya caityasyautratyāvadhiṃ paśyatāṃ lokānām īkṣaṇāni nissāmarthyāni santi |
yatnenāpi na prāyuḥ tathātra paṇḍitakalhaṇasyāpi vṛttam dharmāraṇyavihārāntar vitastātrapure 'bhavat |
yatkṛtaṃ caityam utsedhāvadhiprāptyakṣamekṣaṇam iti kathanena |
vitastātrapure dharmāraṇyavihārābhidhaṃ bauddhopayogigṛhaṃ tad anusampādayitvā tatraiva vihāre tādṛśam ekaṃ caityam atyunnataṃ sa rājā nirmitavān |
yasya caityasyoccais tv adarśanābhilāṣiṇāṃ janānāṃ netrāṇi tadonnatyaṃ draṣṭuṃ paryāptāni na babhūvuḥ |
atyunnatatayā netramārgadūravarti tac caityam abhūd ity arthaḥ |
paraṃ tv ādhunike kāle 'sya nirmāṇasyāticirakālīnasya nāmāpi kvāpi na labhyate |
yato 'tra vitastātrapure darśadarśam api pūrva-nimāṇasya cihnādikam api kiṃcit nāsti |
yaiḥ kaiś cana bhrameṇāsya vitastātra-pradeśasya vatarahel iti yaiś cāsya pradeśasya vithanār iti ca svapustakeṣu nāma likhitam |
tayor ubhayoḥ pradeśayoḥ sūkṣmekṣikayāpi vihāracaityādi-nāmāpi naiva dṛśyate naiva śrūyate ca |
ato vitastātrapradeśasya vithavatur-nāma dānam asaṃgataṃ nāsti |
pratyutānvarthatathā samīcīnam eva yaddharmāraṇyavihārākhyavihāratatsthacaityādicihnābhāvo 'trāsti tadgatasya bahutithasya kālasya balavattayeti bodhyam ||
32. Śrīnagarī
ślokasaṃ 104 namba 32 asyaivāśokasya rājye śrīnagarīm |
tatrādau śrīnagarīśabdaniruktiḥ |
na gacchanti kvāpi ye te nagāḥ parvatāḥ nagaiḥ parvatair ātiśobhāṃ dadāti |
yat tat nagaraṃ alpaṃ nagaraṃ nagarī yathālpo ghaṭaḥ ghaṭīti |
pūḥ strī purīnagaryau vā pattanaṃ puṭabhedanam ity amarokter |
nagarīśabdo 'pi nagaravācakaḥ śrīmatī cāsau nagarī śrīnagarī |
etādṛśīṃ śrīnagaryabhidhāṃ nagarīṃ so 'śoko rājā nirmitavān ity arthaḥ |
tathā lakṣmyā śobhayā sāmagryādisampattyā ca sampakvenodgatadīptimanti tathānipuṇakārukṛtakāryāni puṇyagarīyastvaśālīni yāni ṣaḍadhikanavatilakṣyasaṃkhyākāni gehāni tair eva gehaiḥ pūrṇā samujjvalā ca nagarī tannirmitā babhūvety arthaḥ |
tathā cātra paṇḍitakalhaṇo likhitaḥ
sa ṣaṇnavatyā gehānāṃ lakṣyair lakṣmīsamujjvalaiḥ |
garīyasīṃ purī śrīmāṃś cakre śrīnagarīṃ tṛpa ||
ityādi |
ata evāsya rājño 'tisaṃkhyāyutanagaranirmāṇakartṛtvaṃ kavyuktyājñāyate |
asya śrīnagarīti khyātanagarasyādhunike kāle grāmīṇair nāgarikaiś ca khyāpitaṃ |
tathā sarvānyadeśaviditaṃ śrīnagar iti prasiddhataraṃ nāma sarvathā vartate |
asya śrīnagar iti nagarasya niyamitaḥ ko 'pi pradeśo na labhyate |
ato jñāyate asmāt kaśmīrākhyamaṇḍalād vibhinnaṃ tat kim api nagaraṃ nāsti |
asyaivāśokanirmitasya nagarasya nāmnaiva sarvam apīdaṃ maṇḍalaṃ prakhyātaṃ sampannam |
ata evāsya kaśmīradeśasya sarvāsu dikṣu prathitatām āptaṃ sarvādigdeśanivāsijanaiḥ kathyamānaṃ śrīnagar iti nāma sphuṭatayā vartate |
kāśmīrakair vinā sarve 'muṃ maṇḍalam anenaiva śrīnagar nāmnākārayanti ca ye kecana pārisekānuvādakartāras tanmatānu-yāyinaś ca te svapustakeṣu |
asya śrīnagaryākhyasya deśasyāśrayībhūtau dakṣiṇapārśvavāmapārśvau yāv ādhunike kāle dacchunporpargaṇa tathā khourporpargaṇa ityākhyau puragaṇau vartate tāv evāśrayībhūtau bhavata ityādi likhanti arthāt |
yāv etau dvau puragaṇau stas tayor eva śrīnagarīti nāmāsti |
atha vāgatasyātikālasya balavatayā tasya śrīnagaryākhyadeśasya cihnabhūtāv iva puragaṇau bhavata iti teṣām abhiprāyaḥ |
paraṃ tu kalhaṇa-paṇḍitaḥ svapustake dakṣiṇapārśvavāmapārśvāv eva śrīnagarīty ākhyāv ityādi kiṃcid api na likhati |

atas tat pārisekānuvādināṃ svakapolakalpanaiveti bhadram ||
33. Aśmamayaḥ Prākāraḥ
ślokasaṃ 105 namba 33 asyāśokasya rājye aśmamayaḥ prākāraḥ |
asya niruktiḥ |
aśmānaḥ prācuryeṇāsmin atha vā aśmānaḥ prakṛtir vāsyety aśmamayaḥ |
tad atra pracuraṃ sāsya prakṛtir vety arthe mayaṭ pratyayo 'tra |
aśmamayaḥ yaḥ prākāraḥ sāla ity arthaḥ |
prākāro varaṇaḥ sāla ity amaraḥ |
etādṛśaḥ prākāras tena rājñāśokena sampāditaḥ |
atra pūrvaṃ nambarapadābhidheyo dvādaśasaṃkhyāko vijayeśvarābhidho yo 'yaṃ pradeśo varṇito 'sti tasminn eva vijayeśvare pūrvakālīnai rājabhiḥ sudhamayaḥ prākāro nirmita āsīt |
taṃ sudhāmayaṃ prākāraṃ nivārya sa rājā navīnam aśmamayaṃ prākāraṃ kārayām āsa |
tathā ca paṇḍitakalhaṇaḥ
jīrṇaṃ śrīvijayeśasya vinivārya sudhāmayam |
niṣkalmaṣeṇāśmamayaḥ prākāro yena kārita ||
iti |
asya prākārasyādhunike kāle vinaṣṭatayā nāmāpi na labhyate |
cihnādivārttā dūrata evāstām |
ato 'sya kathyamāṇaṃ janair etatkālīnaṃ nāmādikaṃ na likhitam astīti jñeyam |
kiṃ tv atra kasmiṃścit purātane kāle 'trāśmamayaḥ prākāro 'py āsīd ity ata evāsmin pradeśasaṃgrahe 'sya parigaṇanaṃ kṛtam |
yathādhunike kāle śrīraṇavīrasiṃhabhūpanirmitaṃ śivasya caityam ādainābhūd iti ||
34. Aśokaḥ Īśvaraś ca Prāsādaḥ
ślokasaṃ 106 namba 34 aśokasya rājye aśokaḥ īśvarasaṃjñakaś ca prāsādaḥ |
anayor niruktiḥ |
avidyamānaḥ śoko manyur yasya so 'śokaḥ |
manyuśokau tu śuk striyām ity amaraḥ |
īśanaśīlaḥ īśanadharmā īśanaṃ sādhu karoti yaḥ sa īśvaraḥ |
etādṛśāv aśokeśvarasaṃjñakau yau prāsādau devatāyatane iti yāvat |
harmyādi dhanināṃ vāsaḥ prāsādo devabhūbhujām ity amaraḥ |
anenaiva pūrvaṃ varṇitena rājñāśokenaitanmaṇḍalaprakhyāte vijayeśvarākhyapradeśo 'śmamayaṃ prākāraṃ sampādayitvā tasyaiva sabhāsthāne varṇitanāma dvayayutaṃ prāsādadvayaṃ nirmitaṃ |
yatas tasmin kāle ye kecana tam īśvarābhidhaṃ prāsādaṃ paśyanti sma te tatkṣaṇād eva tasya manohāritvaguṇasampadāṃ camatkāreṇa śokarahitā babhūvur |
atas tasyāśoketi nāmānvarthatayā pratīyamānaṃ bhāti |
tathā ca kartum akartum anyathā-kartuṃ sāmarthyaśālina īśvarasyaiva nāmnāpy ayaṃ dvitīyaḥ prāsādaḥ prakhyātiṃ yataḥ prāptavān ato 'yam api sārthakatām eva prāpto bhāti |
etayor ubhayoḥ prāsādayor aticirantanakālikatayā nirmāṇasya cihnādikam api kiṃcid yato na bhavaty ataḥ kaśmīrabhāṣāyāṃ janair ādhunike kāle kathyamānaṃ kim api nāmādikam atra na likhitaṃ |
paraṃ tu paṇḍitakalhaṇo yat
sabhāyāṃ vijayeśasya samīpe ca vinirmame |
śāntāvasādaḥ prāsādāv aśokeśvarasaṃjñitau ||
ityādi likhaty anenaivaitat prāsādadvayaṃ labhyate |
anyathā kutrāpi vārttaitayor na labhyata iti bhadram ||