પ્રદેશસંગ્રહ · ભાગ 2124

તથા ચ અશનાયા એવ અશના તામ્ અશનાં આ સમન્તાદ્ રાતિ દદાતિ યઃ સ અશનારઃ ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે જલં યત્ પ્રવહતિ તસ્ય જલસ્યાત્યત પાચકતયા ભુક્તસ્ય ચતુર્વિધસ્યાન્નાદેર્ જીર્ણયિતૃત્વં ।
સર્વે તત્રસ્થા યદ્ અઙ્ગીકુર્વન્તિ ।
અત એવ બુભુક્ષોત્પાદકત્વમ્ અશનારેત્ય્ અભિધાભિધાસ્ય માનમત્વર્થતયૈવ પ્રતિભાતિ ।
અયમ્ અશનારાખ્યઃ પ્રદેશો વ્યૂહાખ્યપુરગણે તિષ્ઠતિ ।
તસ્ય ચ વ્યૂહાખ્યપુરગણસ્ય વિહીપર્ગણ ઇતિ ગ્રામીણૈઃ પ્રખ્યાપિતં નામ ભવતિ ।
અસ્યાપિ અદેશસ્ય શાર્ ઇતિ નામત એવ સર્વતો બ્રુવાણા દરીદૃશ્યન્તે ।
અસ્મિન્ શાર્ગ્રામે લોહસ્ય ખનિર્ અપિ વર્તતે ।
યેભ્યઃ પાષાણવિશેષેભ્યઃ પાકાદિના લોહમ્ ઉત્પદ્યતે તૈર્ એવ પાષાણૈર્ ઉપલક્ષિત એકઃ પર્વતો ઽપિ વર્તતે ।
અતો ઽસ્ય ગ્રામસ્ય યજ્ જલં લોહખનેર્ ઉત્પન્નં વર્તતે તદ્ અવશ્યં પાચકતમં સર્વેષુ સ્થાનેષુ ભવતિ ।
અતઃ સર્વથાશનારેતિ ગ્રામસ્ય નામાન્વર્થતયાસ્તિ ।
અસ્ય શાર્ગ્રામસ્ય મણ્ડિખ્પાલ્ ઇતિ ગ્રામઃ પ્રથિતો નિકટે ઽસ્તિ લુઢવ્ગ્રામો ઽપ્ય્ અન્યો ઽસ્ય નિકટે ભવતિ ॥
29. શુષ્કલેત્રઃ
શ્લોકસં 102 નમ્બ 29 અશોકસ્ય રાજ્ઞો વર્ણને શુષ્કલેત્રઃ ।
તત્ર શુષ્કલેત્રનિરુક્તિઃ ।
શુષ્કાનિ શોષં પ્રાપ્તાનિ તૃણપર્ણાદીનિ લાતિ આદત્તે ઇતિ શુષ્કલો વાયુઃ ।
લા આદાને ઇત્ય્ અસ્ય ધાતો રૂપં ।
તથા ચ લક્ષ્મીર્ ઈકાર ઉચ્યતે ઇતિ કોશાત્ ।
ઈર્ લક્ષ્મી શુષ્કલસ્ય ઈઃ સમ્પત્તિઃ શુષ્કલે વાયુસમ્પત્ ।
મહાન્ વાયુસમૂહ ઇતિ યાવત્ ।
તાં શુષ્કલે વાયુસમ્પત્તિં ત્રાયતે ઇતિ શુષ્કલેત્રઃ ત્રૈઙ્ પાલને ધાતુર્ અત્ર ।
યતો ઽયં પ્રદેશો મરુભૂમિસ્થો ઽત એવ મહત્યા વાન્યયાયુત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અયમ્ એવ પ્રદેશસ્ તેન રાજ્ઞાશોકેન સ્તૂપપદવાચ્યૈર્ બૌદ્ધાનાં દેવાયતનૈર્ આચ્છાદિતઃ ।
અસ્ય શુષ્કલેત્રાખ્યપ્રદેશસ્યાધુનિકે કાલે ગ્રામીણૈઃ પ્રખ્યાપિતં હુખલિતર્ ઇતિ નામ ભવતિ ।
અયં હુખલિતરાખ્યો ગ્રામઃ દૈઞ્છો ઇત્યાખ્યે પુરગણે વિદ્યમાનો ઽસ્તિ ।
કશ્મીરનગરાત્ ક્રોશચતુષ્ટયદૂરતાયામ્ એવાયં પુરગણો વર્તતે ।
અસ્ય ચ હુખલિતર્ગ્રામસ્ય શીલ્ય્ પૂર્ ઇત્ય્ આદયો ગ્રામા નિકટે સન્તિ ।
અસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ન્ એવ પુરગણે સર્વત્ર મરુભૂમિસ્થે વાયોઃ પ્રચલતો ઽન્યભૂમિભ્ય ઉચ્ચૈસ્ત્વેનાધિક્યં યતો ભવત્ય્ અત એવ શુષ્કલેત્ર ઇતિ વાયોર્ આધિક્યસદ્ભાવોપલક્ષિતમ્ અન્વર્થમ્ એવ નામેતિ શમ્ ॥
30. વિતસ્તાત્રઃ
શ્લોકસં 102 નમ્બ 30 અશોકસ્ય રાજ્યકાલે વિતસ્તાત્રઃ ।
તત્ર વિતસ્તાત્રનિરુક્તિઃ ।
અંગુષ્ઠમ્ સ કનિષ્ઠે સ્યાદ્ વિતસ્તિર્ દ્વાદશાઙ્ગુલ ઇત્ય્ અમરોક્તેઃ ।
સર્વસ્યાપિ જનસ્ય સ્વસ્ય પરિમાણમિતા દ્વાદશ અઙ્ગુલા વિતસ્તિશબ્દાભિધેયાઃ ।
તેન વિતસ્તિમાનેન પરિમિતા યા નદી સા વિતસ્તાપદવાચ્યા ।
તથા ચ નીલમતસ્થે સતીદેવ્યા વિતસ્તારૂપાવિર્ભાવવર્ણને બૃહદશ્વઃ ઇતિ તથ્યં વિદિત્વા સા ક્ષમયા પરયાધુતા ।
ઉવાચ દેવી ભર્તારં ચારુચન્દ્રનિભાનના રસાતલે નદીરૂપં કરિષ્યામિ જગદ્ગુરો કુરુશ્ ચલપ્રહારં ત્વં નીલવેશ્મસમીપતઃ ય ચાસીલ્ લાઙ્ગલમુખં પ્રાક્પ્રભોઃ શૈલદારણે તેન શૂલપ્રહારેણ નિષ્ક્રમ્યાહં રસાતલાત્ શૂલમાર્ગેણ યાસ્યામિ યાવત્ સિન્ધુમહાનદમ્ ।
તથા કૃતે શર્વેણ તથા ચક્રે સતી શુભા ।
તસ્યા નામ વિતસ્તેતિ કૃતવાઞ્ શઙ્કરઃ સ્વયમ્ ।
વિતસ્તિમાત્રં ગર્તં તુ શૂલેન કૃતવાન્ હરઃ ।
રસાતલગતા યેન નિષ્ક્રાન્તા સા સરિદ્વરા તસ્માદ્ વિતસ્તેતિ કૃતં નામ તસ્યાઃ ।

સ્વયમ્ભુવા તતો ઽપિ સર્વદેશેષુ વાર્ત્તાભૂદ્ ઇયમ્ ઉત્થિતા મહેશ્વરી મુનેઃ પ્રીત્યા પુનર્ દેશં વ્યપીપવત્ ।
તેષુ તેષુ ચ દેશેષુ લોકાઃ શુશ્રુવુર્ ઉત્કયા સતી દેવી નદી ભૂત્વા કશ્મીરેભ્યો વિનિર્ગતા ઇતિ કથનેનાસ્યા નદ્યા વિતસ્તાયા વિતલેતિ નામાન્વર્થમ્ એવાસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ।
કિં ત્વ્ અત્ર વિતસ્તિપરિમિતૌ પઞ્ચવિંશતિવર્ષવયસઃ પુંસ એતે દ્વાદશ અઙ્ગુલાગ્રાસ્યા ઇતિ બોધ્યમ્ ।
એનામ્ એવ વર્ણિતાં વિતસ્તાં ય આકરતયાધિષ્વાનતયા ચ ત્રાયતે ।
સ્રોતોરૂપેણ જલપૂરણેનાપ્ય્ આયયતિ સો વિતસ્તાત્રઃ ।
અત્રાપિ પૂર્વત્ ત્રૈઙ્ એવ ધાતુઃ ।
અસ્મિન્ વિતસ્તાત્રાખ્યે પ્રદેશે નદ્યામ્ નાકરીભૂતે યદ્યપ્ય્ અલ્પસંખ્યાકૈઃ કિયદ્ભિર્ એવ વર્ષૈર્ અતીતે કાલે વિતસ્તિપરિમિતમ્ એવ ગર્તં દૃષ્ટચરમ્ અભૂત્ તથાપ્ય્ એતર્હિ નાકસ્થશ્રીરણવીરસિંહાભિધકશ્મીરદેશાધિપસમ્પાદિતો મહાઞ્ જલાશયો દૃશ્યતે ।
પરં તુ અસ્ય રાજ્ઞો નવીનનિર્માણજીર્ણોદ્ધારાદિકાલાત્ પૂર્વં દ્વાદશાઙ્ગુલમિતમ્ એવ ગર્તં બભૂવ ।
અતો નીલમતપુરાણવિતસ્તામાહાત્મ્યાદિવચનાનિ યાનિ નદીપરિમાણવાચકાનિ તાનિ સંગતાનિ સમીચીનાનિ ચ ભાન્તિ ।
અસ્ય વિતસ્તાત્રાખ્યસ્ય પ્રદેશસ્યાધુનિકે કાલે વિથવતુર્ ઇતિ નામ નાગરીકા ગ્રામીણાશ્ ચ કથયન્તિ ।
તત્ર વિથ્ વિતસ્તાયાઃ વતુર્ આકરઃ ઇતિ કશ્મીરભાષયાપ્ય્ અર્થસંગતિઃ ।
અયં વિથવતુરાખ્યો ગ્રામઃ શાહૂબાદ્ ઇતિ દેવસરસ ઇતિ ચાખ્યયો પુરગણયોઃ સન્ધ્યૌ વર્તતે ।
તત્રાસ્ય શાહૂબાદ્પુરગણસ્ય શ્રીરણવીરસિંઘપુર્ ઇતિ અસ્યાપિ દેવસરસપુરગણસ્ય દિવસર્પર્ગણ ઇતિ નામદ્વયં પ્રખ્યાતમ્ અનયોર્ આધુનિકે કાલે સર્વે વદન્તિ ।
કેચન પારિસેકાનુવાદકર્તારો ઽસ્ય વિતસ્તાત્રાખ્યસ્ય પ્રદેશસ્ય વતરહેલ્ ઇતિ નામ સ્વપુસ્તકેષુ લિખન્તિ ।
સો વતરહેલ્ ઇતિ ગ્રામઃ દૈઞ્છો ઇત્યાખ્યે પુરગણે વર્તતે ।
અતો યો ઽયં શુષ્કલેત્ર ।
અથ વા હુખલિતરાખ્યો ગ્રામઃ પૂર્વં વર્ણિતસ્ તેનાસ્ય વિતસ્તાત્ર ।
અથ વા વિથવતુર્ગ્રામસ્ય સહોક્તત્વાત્ અથોભયોર્ એવ પ્રદેશયોર્ એકસ્યૈવાશોકાભિધસ્ય રાજ્ઞો નિર્માણકર્તૃકત્વાચ્ ચામું વિતસ્તાત્રમ્ અપિ પ્રદેશં શુષ્કલેત્રવદ્દૈઞ્છોપુરગણે સ્થિતમ્ ઉક્તભ્રમેણ મન્યમાના વિતસ્તાત્રં વતરહેલ્ ઇત્ય્ એવ સ્વમતે સ્થાપયન્તિ ।
તત્ર દૈઞ્છોપુરગણે સર્વસ્મિન્ વિતસ્તાયા નામ્નો ઽપ્ય્ અસત્ત્વેન કથમ્ ઇવ વિતસ્તાત્રસ્ય વતરહેલ્ ઇતિ નામ કથયિતું શક્નુમઃ ।
અતસ્ તેષાં તલ્ લિખનં સ્વકપોલકલ્પિતમ્ એવ ભાતીત્ય્ આસ્તામ્ ।
અન્યે કેચન તન્મતાનુયાયિનો ઽમું વિતસ્તાત્રાખ્યં પ્રદેશં વિથનાર્ ઇતિ ભ્રમેણ મન્યમાના વતરહેલ્પ્રદેશાદ્ વિભિન્નં વિથનાર્ ઇત્ય્ એવ વિતસ્તાત્રસ્યાસ્ય નામ કથયન્તો દરીદૃશ્યન્તે ।
તત્ર વિથ્ વિતસ્તાયા નાર્ પ્રણાલીત્ય્ અર્થઃ ।
અસ્તિ ચાયં વિથનારાખ્યઃ પ્રદેશઃ કશ્મીરનગરાદ્ એકક્રોશદૂરવર્તી વિતસ્તાનદીતીરસ્થઃ ।
અત્ર વૃદ્ધાઃ કથયન્તીતિ પૂર્વસ્મિન્ કાલે યદા પ્રતિવર્ષં જલસમૂહૈર્ ઉદીપજન્મભિર્ એષા વિતસ્તા નદી પૂર્યમાણા સતી સર્વમ્ એવામું મણ્ડલં બ્રુડનોન્મુખં સમ્પાદયન્ત્ય્ આસીત્ તદા તત્કાલીનૈઃ કશ્મીરાત્ પાલયદ્ભિર્ ભૂપૈર્ એકાં કુલ્યાતુલ્યાં પ્રણાલીં સમ્પાદયિતું કારવ ।
આદિષ્ટાઃ તૈર્ એવ કારુભિર્ યા પ્રણાલીકુલ્યારૂપોદીપોત્થજલાપ્લાવનભયં નિવારયન્તી સમ્પાદિતા ।
તસ્યા એવ કુલ્યાયા વિથનાર્ ઇતિ વર્ણિતરીત્યા નામ સંલગ્નમ્ ।
અત્ર કવેઃ કલ્હણસ્ય શુષ્કલેત્ર-વિતસ્તાત્રૈ તસ્તાર સ્તૂપમણ્ડલૈર્ ઇત્યાદિ કથનેન યો ઽયં વતરહેલ્-આખ્યઃ પ્રદેશો યશ્ ચાયં વિથનારભિધઃ પ્રદેશશ્ ચાસ્તિ ।
તાવ્ ઉભાવ્ એવ સ્તૂપપદવાચ્યબૌદ્ધાયતનાચ્ છાદનાનર્હૌ ભાતઃ ।
એકસ્ય વતરહેલ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિતસ્તાનદ્યા અનાશ્રયત્વેન વિતસ્તાત્ર ઇતિ નામ કર્મણો ઽત્યનૌચિત્યાત્ ।
દ્વિતીયસ્ય વિથનાર્ ઇત્ય્ અસ્ય કુલ્યારૂપપ્રણાલીમયત્વેન સ્તૂપાધિષ્ઠાનર્હત્વાચ્ ચ ।
અતો ઽયં વિથવતુર્ગ્રામ એવ વિતસ્તાત્ર-શબ્દાભિધેય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
યતસ્ તસ્યૈવ સ્તૂપાધિષ્ઠાનસમ્ભવત્વમ્ અસ્તિ ન ત્વ્ અન્યસ્યેતિ શમ્ ॥
31. ધર્મારણ્યં વિહારઃ
શ્લોક 103 નમ્બ 31 પૂર્વવર્ણિતસ્યાસ્યાશોકસ્ય રાજ્યે ધર્મારણ્યવિહારાન્તઃ વિતસ્તાત્રપુરે યત્કૃતં ચૈત્યં ।
તત્ર પૂર્વમ્ અસ્ય ધર્મારણ્યવિહારશબ્દસ્ય નિરુક્તિઃ ।
રાગદ્વેષરહિતૈસ્ સદ્વિદ્વદ્ભિર્ [...] દયેનાનુમતઃ સ્વર્ગાપવર્ગાદિસાધકઃ ક્રિયાકલાપોધર્મઃ ।
ધર્મસ્ય અરણ્યં ધર્મારણ્યમ્ ।
અટવ્ય્-અરણ્યં વિપિનં ગહનં કાનનં વનમ્ ઇત્ય્ અમરોક્તે ।
યથા વને સર્વેષાં વન્યાનાં પશુપક્ષિતરુગુલ્મશષ્યાદીનાં સમ્ભવઃ ।
તથૈવ યત્ર સર્વેષાં ધર્મસ્યાઙ્ગભૂતાનાં શૌચસ્નાનાદીનાં સદ્ભાવઃ અતો ધર્મારણ્યં ધર્મવનમ્ ઇતિ યાવત્ ।

બૌદ્ધોપયોગિગૃહં બૌદ્ધાનાં તુ વિહારો સ્ત્રીત્ય્ અમરઃ ।
એતાદૃશસ્ય ધર્મારણ્યવિહારસ્ય અન્તર્ મધ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથા ચ વિતસ્તાત્રપુરે ઇતિ પૂર્વં વર્ણિતો યો ઽયં વિતસ્તાત્રાખ્યઃ પ્રદેશઃ અસ્મિન્ન્ એવ વિતસ્તાત્રપુરે તેન અશોકેન રાજ્ઞા ધર્મારણ્યાખ્યો વિહારઃ સમ્પાદિત ઇતિ ધર્મારણ્યવિહારસ્ય તથા તદાશ્રયીભૂતસ્ય વિતસ્તાત્રપુરસ્ય ચ સિદ્ધૌ સંજાતાયાં યત્કૃતં ચૈત્યમ્ ઇતિ યેનાશોકેનૈવ રાજ્ઞા નિર્મિતં ચૈત્યં દેવતાયતનમ્ ઇતિ યાવત્ ।
ચૈત્યમ્ આયતનં તુલ્યે વાજિશાલા તુ મન્દુરેત્ય્ અમરઃ ।ઈદૃશમ્ એવ ચૈત્યં યસ્ય ચૈત્યસ્યૌત્રત્યાવધિં પશ્યતાં લોકાનામ્ ઈક્ષણાનિ નિસ્સામર્થ્યાનિ સન્તિ ।
યત્નેનાપિ ન પ્રાયુઃ તથાત્ર પણ્ડિતકલ્હણસ્યાપિ વૃત્તમ્ ધર્મારણ્યવિહારાન્તર્ વિતસ્તાત્રપુરે ઽભવત્ ।
યત્કૃતં ચૈત્યમ્ ઉત્સેધાવધિપ્રાપ્ત્યક્ષમેક્ષણમ્ ઇતિ કથનેન ।
વિતસ્તાત્રપુરે ધર્મારણ્યવિહારાભિધં બૌદ્ધોપયોગિગૃહં તદ્ અનુસમ્પાદયિત્વા તત્રૈવ વિહારે તાદૃશમ્ એકં ચૈત્યમ્ અત્યુન્નતં સ રાજા નિર્મિતવાન્ ।
યસ્ય ચૈત્યસ્યોચ્ચૈસ્ ત્વ્ અદર્શનાભિલાષિણાં જનાનાં નેત્રાણિ તદોન્નત્યં દ્રષ્ટું પર્યાપ્તાનિ ન બભૂવુઃ ।
અત્યુન્નતતયા નેત્રમાર્ગદૂરવર્તિ તચ્ ચૈત્યમ્ અભૂદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પરં ત્વ્ આધુનિકે કાલે ઽસ્ય નિર્માણસ્યાતિચિરકાલીનસ્ય નામાપિ ક્વાપિ ન લભ્યતે ।
યતો ઽત્ર વિતસ્તાત્રપુરે દર્શદર્શમ્ અપિ પૂર્વ-નિમાણસ્ય ચિહ્નાદિકમ્ અપિ કિંચિત્ નાસ્તિ ।
યૈઃ કૈશ્ ચન ભ્રમેણાસ્ય વિતસ્તાત્ર-પ્રદેશસ્ય વતરહેલ્ ઇતિ યૈશ્ ચાસ્ય પ્રદેશસ્ય વિથનાર્ ઇતિ ચ સ્વપુસ્તકેષુ નામ લિખિતમ્ ।
તયોર્ ઉભયોઃ પ્રદેશયોઃ સૂક્ષ્મેક્ષિકયાપિ વિહારચૈત્યાદિ-નામાપિ નૈવ દૃશ્યતે નૈવ શ્રૂયતે ચ ।
અતો વિતસ્તાત્રપ્રદેશસ્ય વિથવતુર્-નામ દાનમ્ અસંગતં નાસ્તિ ।
પ્રત્યુતાન્વર્થતથા સમીચીનમ્ એવ યદ્ધર્મારણ્યવિહારાખ્યવિહારતત્સ્થચૈત્યાદિચિહ્નાભાવો ઽત્રાસ્તિ તદ્ગતસ્ય બહુતિથસ્ય કાલસ્ય બલવત્તયેતિ બોધ્યમ્ ॥
32. શ્રીનગરી
શ્લોકસં 104 નમ્બ 32 અસ્યૈવાશોકસ્ય રાજ્યે શ્રીનગરીમ્ ।
તત્રાદૌ શ્રીનગરીશબ્દનિરુક્તિઃ ।
ન ગચ્છન્તિ ક્વાપિ યે તે નગાઃ પર્વતાઃ નગૈઃ પર્વતૈર્ આતિશોભાં દદાતિ ।
યત્ તત્ નગરં અલ્પં નગરં નગરી યથાલ્પો ઘટઃ ઘટીતિ ।
પૂઃ સ્ત્રી પુરીનગર્યૌ વા પત્તનં પુટભેદનમ્ ઇત્ય્ અમરોક્તેર્ ।
નગરીશબ્દો ઽપિ નગરવાચકઃ શ્રીમતી ચાસૌ નગરી શ્રીનગરી ।
એતાદૃશીં શ્રીનગર્યભિધાં નગરીં સો ઽશોકો રાજા નિર્મિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથા લક્ષ્મ્યા શોભયા સામગ્ર્યાદિસમ્પત્ત્યા ચ સમ્પક્વેનોદ્ગતદીપ્તિમન્તિ તથાનિપુણકારુકૃતકાર્યાનિ પુણ્યગરીયસ્ત્વશાલીનિ યાનિ ષડધિકનવતિલક્ષ્યસંખ્યાકાનિ ગેહાનિ તૈર્ એવ ગેહૈઃ પૂર્ણા સમુજ્જ્વલા ચ નગરી તન્નિર્મિતા બભૂવેત્ય્ અર્થઃ ।
તથા ચાત્ર પણ્ડિતકલ્હણો લિખિતઃ
સ ષણ્નવત્યા ગેહાનાં લક્ષ્યૈર્ લક્ષ્મીસમુજ્જ્વલૈઃ ।
ગરીયસીં પુરી શ્રીમાંશ્ ચક્રે શ્રીનગરીં તૃપ ॥
ઇત્યાદિ ।
અત એવાસ્ય રાજ્ઞો ઽતિસંખ્યાયુતનગરનિર્માણકર્તૃત્વં કવ્યુક્ત્યાજ્ઞાયતે ।
અસ્ય શ્રીનગરીતિ ખ્યાતનગરસ્યાધુનિકે કાલે ગ્રામીણૈર્ નાગરિકૈશ્ ચ ખ્યાપિતં ।
તથા સર્વાન્યદેશવિદિતં શ્રીનગર્ ઇતિ પ્રસિદ્ધતરં નામ સર્વથા વર્તતે ।
અસ્ય શ્રીનગર્ ઇતિ નગરસ્ય નિયમિતઃ કો ઽપિ પ્રદેશો ન લભ્યતે ।
અતો જ્ઞાયતે અસ્માત્ કશ્મીરાખ્યમણ્ડલાદ્ વિભિન્નં તત્ કિમ્ અપિ નગરં નાસ્તિ ।
અસ્યૈવાશોકનિર્મિતસ્ય નગરસ્ય નામ્નૈવ સર્વમ્ અપીદં મણ્ડલં પ્રખ્યાતં સમ્પન્નમ્ ।
અત એવાસ્ય કશ્મીરદેશસ્ય સર્વાસુ દિક્ષુ પ્રથિતતામ્ આપ્તં સર્વાદિગ્દેશનિવાસિજનૈઃ કથ્યમાનં શ્રીનગર્ ઇતિ નામ સ્ફુટતયા વર્તતે ।
કાશ્મીરકૈર્ વિના સર્વે ઽમું મણ્ડલમ્ અનેનૈવ શ્રીનગર્ નામ્નાકારયન્તિ ચ યે કેચન પારિસેકાનુવાદકર્તારસ્ તન્મતાનુ-યાયિનશ્ ચ તે સ્વપુસ્તકેષુ ।
અસ્ય શ્રીનગર્યાખ્યસ્ય દેશસ્યાશ્રયીભૂતૌ દક્ષિણપાર્શ્વવામપાર્શ્વૌ યાવ્ આધુનિકે કાલે દચ્છુન્પોર્પર્ગણ તથા ખોઉર્પોર્પર્ગણ ઇત્યાખ્યૌ પુરગણૌ વર્તતે તાવ્ એવાશ્રયીભૂતૌ ભવત ઇત્યાદિ લિખન્તિ અર્થાત્ ।
યાવ્ એતૌ દ્વૌ પુરગણૌ સ્તસ્ તયોર્ એવ શ્રીનગરીતિ નામાસ્તિ ।
અથ વાગતસ્યાતિકાલસ્ય બલવતયા તસ્ય શ્રીનગર્યાખ્યદેશસ્ય ચિહ્નભૂતાવ્ ઇવ પુરગણૌ ભવત ઇતિ તેષામ્ અભિપ્રાયઃ ।
પરં તુ કલ્હણ-પણ્ડિતઃ સ્વપુસ્તકે દક્ષિણપાર્શ્વવામપાર્શ્વાવ્ એવ શ્રીનગરીત્ય્ આખ્યાવ્ ઇત્યાદિ કિંચિદ્ અપિ ન લિખતિ ।

અતસ્ તત્ પારિસેકાનુવાદિનાં સ્વકપોલકલ્પનૈવેતિ ભદ્રમ્ ॥
33. અશ્મમયઃ પ્રાકારઃ
શ્લોકસં 105 નમ્બ 33 અસ્યાશોકસ્ય રાજ્યે અશ્મમયઃ પ્રાકારઃ ।
અસ્ય નિરુક્તિઃ ।
અશ્માનઃ પ્રાચુર્યેણાસ્મિન્ અથ વા અશ્માનઃ પ્રકૃતિર્ વાસ્યેત્ય્ અશ્મમયઃ ।
તદ્ અત્ર પ્રચુરં સાસ્ય પ્રકૃતિર્ વેત્ય્ અર્થે મયટ્ પ્રત્યયો ઽત્ર ।
અશ્મમયઃ યઃ પ્રાકારઃ સાલ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પ્રાકારો વરણઃ સાલ ઇત્ય્ અમરઃ ।
એતાદૃશઃ પ્રાકારસ્ તેન રાજ્ઞાશોકેન સમ્પાદિતઃ ।
અત્ર પૂર્વં નમ્બરપદાભિધેયો દ્વાદશસંખ્યાકો વિજયેશ્વરાભિધો યો ઽયં પ્રદેશો વર્ણિતો ઽસ્તિ તસ્મિન્ન્ એવ વિજયેશ્વરે પૂર્વકાલીનૈ રાજભિઃ સુધમયઃ પ્રાકારો નિર્મિત આસીત્ ।
તં સુધામયં પ્રાકારં નિવાર્ય સ રાજા નવીનમ્ અશ્મમયં પ્રાકારં કારયામ્ આસ ।
તથા ચ પણ્ડિતકલ્હણઃ
જીર્ણં શ્રીવિજયેશસ્ય વિનિવાર્ય સુધામયમ્ ।
નિષ્કલ્મષેણાશ્મમયઃ પ્રાકારો યેન કારિત ॥
ઇતિ ।
અસ્ય પ્રાકારસ્યાધુનિકે કાલે વિનષ્ટતયા નામાપિ ન લભ્યતે ।
ચિહ્નાદિવાર્ત્તા દૂરત એવાસ્તામ્ ।
અતો ઽસ્ય કથ્યમાણં જનૈર્ એતત્કાલીનં નામાદિકં ન લિખિતમ્ અસ્તીતિ જ્ઞેયમ્ ।
કિં ત્વ્ અત્ર કસ્મિંશ્ચિત્ પુરાતને કાલે ઽત્રાશ્મમયઃ પ્રાકારો ઽપ્ય્ આસીદ્ ઇત્ય્ અત એવાસ્મિન્ પ્રદેશસંગ્રહે ઽસ્ય પરિગણનં કૃતમ્ ।
યથાધુનિકે કાલે શ્રીરણવીરસિંહભૂપનિર્મિતં શિવસ્ય ચૈત્યમ્ આદૈનાભૂદ્ ઇતિ ॥
34. અશોકઃ ઈશ્વરશ્ ચ પ્રાસાદઃ
શ્લોકસં 106 નમ્બ 34 અશોકસ્ય રાજ્યે અશોકઃ ઈશ્વરસંજ્ઞકશ્ ચ પ્રાસાદઃ ।
અનયોર્ નિરુક્તિઃ ।
અવિદ્યમાનઃ શોકો મન્યુર્ યસ્ય સો ઽશોકઃ ।
મન્યુશોકૌ તુ શુક્ સ્ત્રિયામ્ ઇત્ય્ અમરઃ ।
ઈશનશીલઃ ઈશનધર્મા ઈશનં સાધુ કરોતિ યઃ સ ઈશ્વરઃ ।
એતાદૃશાવ્ અશોકેશ્વરસંજ્ઞકૌ યૌ પ્રાસાદૌ દેવતાયતને ઇતિ યાવત્ ।
હર્મ્યાદિ ધનિનાં વાસઃ પ્રાસાદો દેવભૂભુજામ્ ઇત્ય્ અમરઃ ।
અનેનૈવ પૂર્વં વર્ણિતેન રાજ્ઞાશોકેનૈતન્મણ્ડલપ્રખ્યાતે વિજયેશ્વરાખ્યપ્રદેશો ઽશ્મમયં પ્રાકારં સમ્પાદયિત્વા તસ્યૈવ સભાસ્થાને વર્ણિતનામ દ્વયયુતં પ્રાસાદદ્વયં નિર્મિતં ।
યતસ્ તસ્મિન્ કાલે યે કેચન તમ્ ઈશ્વરાભિધં પ્રાસાદં પશ્યન્તિ સ્મ તે તત્ક્ષણાદ્ એવ તસ્ય મનોહારિત્વગુણસમ્પદાં ચમત્કારેણ શોકરહિતા બભૂવુર્ ।
અતસ્ તસ્યાશોકેતિ નામાન્વર્થતયા પ્રતીયમાનં ભાતિ ।
તથા ચ કર્તુમ્ અકર્તુમ્ અન્યથા-કર્તું સામર્થ્યશાલિન ઈશ્વરસ્યૈવ નામ્નાપ્ય્ અયં દ્વિતીયઃ પ્રાસાદઃ પ્રખ્યાતિં યતઃ પ્રાપ્તવાન્ અતો ઽયમ્ અપિ સાર્થકતામ્ એવ પ્રાપ્તો ભાતિ ।
એતયોર્ ઉભયોઃ પ્રાસાદયોર્ અતિચિરન્તનકાલિકતયા નિર્માણસ્ય ચિહ્નાદિકમ્ અપિ કિંચિદ્ યતો ન ભવત્ય્ અતઃ કશ્મીરભાષાયાં જનૈર્ આધુનિકે કાલે કથ્યમાનં કિમ્ અપિ નામાદિકમ્ અત્ર ન લિખિતં ।
પરં તુ પણ્ડિતકલ્હણો યત્
સભાયાં વિજયેશસ્ય સમીપે ચ વિનિર્મમે ।
શાન્તાવસાદઃ પ્રાસાદાવ્ અશોકેશ્વરસંજ્ઞિતૌ ॥
ઇત્યાદિ લિખત્ય્ અનેનૈવૈતત્ પ્રાસાદદ્વયં લભ્યતે ।
અન્યથા કુત્રાપિ વાર્ત્તૈતયોર્ ન લભ્યત ઇતિ ભદ્રમ્ ॥