Parameshvara Samhita · Chapter 22
// śrīḥ //
dvāviṃśo'dhyāyaḥ
sanakaḥ ---
saṃprokṣaṇavidhānaṃ me prabrūhi munisattama!/
prāyaścitteṣu sarvatra praśasto yastu pūrakaḥ
śāṇḍilyaḥ ---
prāsādapratimāpīṭhe pramādādeva dūṣite/
samāhite yathāpūrvaṃ pūjālope viśeṣataḥ
caṇḍālapatitodakyāsūtikādiśavādibhiḥ/
sūtakairmṛtakairvā'pi nityāśaucaiśca garhitaiḥ
śilpibhirvedavāhyaiśca mūrkhairajñātajātibhiḥ/
viṇmūtrarudhirāpeyaretobhirdūṣite sati
janane maraṇe nṝṇāṃ mandire rāṣṭrasaṃkule/
śvasṛgālakharādyaiśca vāyasaśyenajātibhiḥ
spṛṣṭe bimbe tu saṃdṛṣṭe tantrāṇāṃ saṅkare sati/
evamādiṣu sarveṣu saṃprokṣaṇavidhirbhavet
dauṣairupahataṃ jñātvā prāsādapratimādikam/
asaṃprokṣyārcanaṃ kurvan rājānaṃ rāṣṭramaम़ñjasā
devatāyatanaṃ grāmaṃ nāśayennātra saṃśayaḥ/
tasmāt saṃprokṣaṇaṃ kārya prāsādapratimādiṣu
purā saṃprokṣaṇadinaṃ rājarāṣṭrābhivṛddhidam/
niścayīkṛtya kālajñaiḥ purastāduktavāsare
aṃkurānarpya vidhivat pascāt saṃśodhite gṛhe/
sarvatra gomayāmbhobhiḥ puṇyāhoktipurassaram
saṃprokṣya pañcabhirgavyaiḥ kuśodakasamanvitaiḥ/
mūlaberādibimbānāṃ ṣaḍbhiḥ siddhārthakādibhiḥ
pavitrāvartitairadbhirbahuśaḥ kṣāḻane kṛte/
pradhānadinapūrvasyāṃ rātryāṃ yāgādimaṇṭape
toraṇadvārakalaśavitānadhvajaśobhite/
dīkṣādhivāsavat kṛtvā kuṃbhe vai maṇṭapasthale
pūjanaṃ vibhavenaiva japāntaṃ mūlamandire/
kṣīrādyaiḥ pañcaviṃśadbhiḥ snāpayeddhruvakautukam
lepabhittipaṭasthasya purastādbhadraviṣṭare/
karmārcāmathavā kūrcaṃ darpaṇe pratibimbitam
saṃsnāpya vidhivat kuṃbhaiḥ sthāpitairagramaṇṭape/
utsavārcādi bimbānāmahgānāmāśrayātmanām
pūjanaṃ snapanaṃ kāryaṃ pāścātyaṃ yāgamaṇḍape/
tatrasthe havanaṃ kuṇḍe śaṅkhacakrādilakṣaṇe
madhukṣīrādibhiḥ kāryaṃ sahasraśatasaṅkhyayā/
karmabimbaṃ vinānyeṣāṃ bimbānāmaṅgarūpiṇām
dakṣiṇe maṇṭapasyātha śayanaṃ kalpayenmahat/
tilataṇḍulaśālīnāṃ bhārairvastrādibhiḥ saha
tadūrdhve śāyayedarcāṃ vidhivadbaddhakautukām/
saṃpūjya kambaḻādyaiśca chādayettāṃ sitādibhiḥ
varṇakairmaṇḍalaṃ kuryāccakrāmburuhabhūṣitam/
yāvat prabhātasamayaṃ bimbasthasya samīpataḥ
deśiko mūlamantrasya japenaiva nayenniśām/
prabātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtasandhyāvidhirguruḥ
catuḥsthānārcanaṃ kṛtvā pūrvavat snapanānvitam/
muhūrte śobhane prāpte navavastrapariṣkṛtam
sottarīyopavītaṃ ca kṛtakautukabandhanam/
samastatatvavinyastamabhyarcyārghyādibhiḥ kramāt
tāsu svahṛdayāmbhojāt puṣpāñjalipurassaram/
agrāhyamaparicchedyamamūrtamamalaṃ mahat
nityaśuddhamanaupamyaṃ susūkṣmamacalaṃ sphuṭam/
saccidrūpaṃ ca sāmānyaṃ bhāsvaraṃ sudṛḍhaṃ mahat
[tejastu saṃkramayyātha daṇḍavat praṇipatya tu/
vinivedya vibhoḥ sarvaṃ kṛtaṃ karma dvijottamāḥ
utthāpyotsavabimbādīn pūrvavanmaṅgalaiḥ saha/
mahākumbhaṃ ca purato vāhayan mūrtipādibhiḥ
karakāstraṃ samādāya tvācāryaḥ purato vrajet/
śalākāmātrayā'cchinnadhārayā secayan bhuvam
prādakṣiṇyena dhāmāntaḥ praveśya munipuḍgavāḥ!/
mahotsavoktamārgeṇa kumbhaprokṣaṇamācaret
dvārāvaraṇadevāṃśca ālayaśrayavartinaḥ/
khageśaviṣvaksenādīn parivārāṃśca sarvasaḥ
kumbhāvaśiṣṭatoyena prokṣayet sarvataḥ kramāt/
avaśiṣṭaṃ kumbhatoyaṃ balipīṭhe'bhiṣecayet
evaṃ samprokṣya vidhivat prāsādāntaḥ praviśya ca/
karasthaṃ kautukaṃ cātha hṛdayena visṛjya tu
gobhūhemādikaṃ datvā sarvadoṣapraśāntaye/
devamarghyādinābhyarcya havirantaṃ viśeṣataḥ
brāhnaṇān bhojayet paścāt sahasraṃ śatameva vā/
sadyo vā sakalaṃ tvevaṃ kuryāt saṃprokṣaṇaṃ vibhoḥ
puṣpāṃkurapuraskaṃ tu tattaddoṣapraśāntaye/
na tithirna ca nakṣatraṃ kālavelā na vidyate
sadyaḥ samprokṣaṇaṃ viprāḥ! niśi vā divase'pi vā/
prāyaścittavilambe tu kuryāt kālanirīkṣaṇam
iti samprokṣaṇaṃ proktaṃ sarvaṃ cāpi dvijottamāḥ!/}
sthāpanaṃ pañcagavyasya sarvābyudayasādhanam
nāgayoga iti khyātaḥ sārparkṣakaraṇakṣamaiḥ/
ṛkṣeṇa vānayorekayogasyānnāgasaṃjñitaḥ
purā tanniścayīkṛtya kartavyamiti sattamaiḥ/
tadarthamaṃkurānarpya dravyāṇi samupāharet
manaśśilāṃ harītālamañjanaṃ śyāmasīsake/
saurāṣṭraṃ rocanaṃ caiva gairikaṃ pāradaṃ tathā
ādāya dhāturatnāni pajharāgapurassaram/
muktāphalaṃ pravāḻaṃ ca vajraṃ vaiḍūryasaṃjñitam
gomedaṃ puṣyarāgaṃ ca mahānīlaṃ ca gāruḍam/
ratnānyetāni saṃgṛhya bījāni samupāharet
śālinīvārakaṃkūni priyaṃgutilamāṣakān/
mṛdgāṃśca yavaveṇūṃśca yavasākhyānyanantaram
hiraṇyaṃ rajataṃ tāmramāyasaṃ trapusīsakam/
sauvarṇaṃ kūrmarūpaṃ ca sauvarṇaṃ cakramambujam
rājataṃ pāñcajanyaṃ ca samāhṛtya tataḥ param/
kadaḻīpanasāmrāṇāṃ bilvāmalakayorapi
dāḍimīmātuḻuṅgasya nāḻikerasya kālataḥ/
pavkāni samupāhṛtya phalāni ca tataḥ param
candanāgarukarpūrakuṃkumādīnyupāharet/
koṣṭhaṃ māṃsī haridre dve murāśaileyacampakān
vacākaccoramustāni hrīberośīrajānyapi/
mallikājātivakuḻanandyāvartakacaṃpakān
pāṭalīpajhakalhārāṇyupāhṛtya tataḥ param/
vastrādīni sitādīni mālyāni ca viśeṣataḥ
śālipūrvāṇi dhānyāni kuśadūrvādikānyapi/
bilvāśvatthakadambāmrapallavādīni yānyapi
haviḥ pākopayogyāni taṇḍulādīni sattama!/
homadravyāṇi sarvāṇi pajhapatrāṇi mṛṇmaye
dvādaśāṅguḻavistīrṇe pavkāpavke ghaṭe dṛḍhe/
nṛhareḥ pūjanārthaṃ tu kuṃbhaṃ sakarakaṃ bṛhat
evamādīni cānyāni purā''hṛtya vidhānataḥ/
gṛhṇīyāt pañcagavyāni mṛtpātre nūtane śubhe
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi mastu ca pañcamam/
kapilāyā jarāyā vā pañcagavyaṃ praśasyate
tayorabhāve cānyāsāṃ gavāṃ gavyaṃ vidhīyate/
nārtāyā na ca garbhiṇyā na vṛddhāyāḥ kadācana
nāvatsāyā upādeyaṃ dhenormūtraṃ śakṛddvayam/
bhuviṣṭhaṃ gomayaṃ grāhyaṃ soṣṇaṃ kṛmyādyadūṣitam
niṣpīḍya samyaggṛhṇīyādgomayasya rasaṃ punaḥ/
sadyastaptaṃ ghṛtaṃ śuddhamahorātroṣitaṃ dadhi
kṣīraṃ grāhyamataptaṃ ca daśāhājjanmanaḥ param/
gomūtraṃ viṣṇugāyatryā `gandhadvāre' ti gomayam
āpyāyasve' ti ca kṣīraṃ `dadhikrāvṇṇe' ti vai dadhi/
ghṛtaṃ `śukramasī' tyevaṃ dravyāṇi saha yojayet
viṣṇugāyatriyā yadvā, pañcopaniṣadaistu vā/
`parameṣṭhī' śakṛnmantro gomūtrasya tu `pūruṣaḥ'
viśvamantro bhaveddadhno nivṛttissarpiṣobhavet/
payasaḥ sarvamantraḥ syāt, sarveṣāṃ vāṣṭavarṇakamam
prokṣaṇe snapane pañcagavyamantrā udīritāḥ/
sarvadoṣopaśāntyarthaṃ saṃprāpte sthāpane sati
saudarśananṛsiṃhasya hṛdādyairnetrapaścimaiḥ/
aṅgamantraiḥ prakalpyāni kṣīrāntāni śakṛdrasāt
dadhi dviguṇamāghārāt pīyūṣaṃ triguṇaṃ tataḥ/
ṣaḍguṇaṃ mūtrametasmācchakṛdvāri caturguṇam
sthāpane kathitaṃ mānamabhiṣekavidhāvapi/
bhūmisaṃśodhanārthaṃ tat prokṣayo pañcakaṃ samam
gomayena samaṃ mūtraṃ dadhi syāddviguṇaṃ tataḥ/
dadhnaścaturguṇaṃ sarpiḥ sarpiṣoṣṭaguṇaṃ payaḥ
prāśane pañcagavyānāṃ pramāṇamidamīritam/
sthāpanaṃ snapanaṃ hyetat sarvāghaughavināśanam
brahnakūrcasamopetaṃ hanyādāgāminaṃ tvagham/
tadbidhānaṃ samāsena śrṛṇu vakṣyāmi tatvataḥ
cūrṇena yavaveṇubhyāṃ sametaṃ tu kuśodakam/
brahnakūrcamitikhyātaṃ vaiṣṇavāstraughasaprabham
kuśodaṃ dvividhaṃ proktaṃ śuṣkāśuṣkavibāgataḥ/
aśuṣkamatha niṣpīḍya vastreṇa rasamāharet
prahṛtya śuṣkamudake prakṣipya jalamāharet/
pavitraṃ mantramuccārya mūlaṃ vāstrasamanvim
gomūtrasaṃmitaṃ mānādgṛṇḍīyāttat kuśodakam/
śakṛdrasapramāṇena cūrṇaṃ tatra miyojayet
cakrāstramantramuccārya gāyatryā biṣṇusaṃjñayā/
dhyātvā ca cakranṛhariṃ tadgavyeṣu niyojayet
yadvā pṛthak sthāpayitvā pañcagavyaiḥ kuśodake/
hṛdayādyastraparyantairabhimantrya ca yojayet
praśastaṃ prāśanaṃ tābhyāṃ prātaḥ sarvāghanāśanam/
iti samyak samākhyātaḥ pañcagavyavidhistava
maṇṭape'tha purā klṛpte yāgasnapanasiddhaye/
paścagavyādhivāsārthaṃ yajanaṃ prārabhedguruḥ
pūrvedyuḥ karmadivasāt trisnāyī samupoṣitaḥ/
ahirbudhnye muhūrte tu ṛtvigbhiḥ pāñcarātrikaiḥ
puṇyāhaṃ prāgvaduccārya gavyairabhyukṣayet sthalīm/
sadravyāmastramantreṇa prāgbhāge dhānyaviṣṭare
daśāramaṣṭapatraṃ tu cakrābjaṃ bhūpurāntake/
vilikhya karṇikāmadhye trikoṇakṛtasaṃpuṭe
mahākumbhaṃ pratiṣṭhāpya sūtravastrādiveṣṭitam/
karakeṇa samopetaṃ dikpālakalaśānvitam
pūritaṃ dadhimadhvājvakṣīrayuktena vāriṇā/
pippalādidaḻopetaṃ gandhasragbhiralaṃkṛtam
sakūrcaṃ saphalaṃ sarvaratnahemasamanvitam/
sarvauṣadhisamopetamakṣatairapi cārcitam
pradīpya taijase pātre mṛṇmaye vā ghṛtena tu/
kāpilena caturdikṣu dīpaṃ netrābhimantritam
sthāpayeddhānyapīṭhasthacakrāmburuhamadhyataḥ/
kumbhasya purataḥ prāgvadupaviśyāsanopari
prāṇāyāmādikaṃ kṛtvā bhūtaśuddhiṃ yathāvidhi/
saudarśananṛsiṃhasya mantraṃ karaśarīragam
sāṅgaṃ vinyasya hṛdaye cakrāmburuhamadhyagam/
nādāvasānagaganādavatārya parādinā
mūrtimantraṃ svamantreṇa bhāvanāmṛtajaiḥ śubhaiḥ/
arghyādyairakhilairbhogairabhyarcya praṇavena tu
prīṇayitvā tathā hutvā nābhikuṇḍagatānale/
bahirabhyarcayet kuṃbhe(ṇḍe) madhyasthe cakravārije
samāvāhyaṃ svamantreṇa mūrtairarghyādibhiḥ kramāt/
japāvasānaṃ vidhivat kuṇḍe krābjalakṣaṇe
cakre vā paṅkaje śaṅkhe turyaśre sthaṇḍile'pi vā/
samidbhiḥ saptabhirhutvā pūrṇāntaṃ tadanantaram
candanena prasūnaisca guggulvagaruṇā'pi ca/
dugdhena dadhinā kṣaudraguḍakhaṇjānvitena ca
śālyādīnāṃ tathā bījaiḥ pāyasādyaiśca sarpiṣā/
hutvā'tha pūrṇayā tṛptiṃ nītvā samyak samarpya ca
tataḥ kalaśaniṣṭhasya purastācchodhite sthale/
sarvadhānyamaye pīṭhe likhite cakrapaṅkaje
svāstṛte navavastreṇa chādite cordhvataḥ kuśaiḥ/
prāguktaṃ kumbhamādāya dvādaśāhgulasaṃmitam
bahirantaśca saṃkṣālya sūtreṇāveṣṭya pūrvavat/
candanādyaiḥ samālipya praṇavena samāhitaḥ
cakrābjakarṇikāmadhye vinyasettamadhomukham/
tato mānena tattulyamapavkaṃ mṛṇmayaṃ ghaṭam
saṃprokṣya pañcagavyena sāstreṇa kuśavāriṇā/
caturguṇena sūtreṇa pajhairantarmukhairdaḻaiḥ
bandhayitvā tu sudṛḍhamāsyavarjaṃ samantataḥ/
taṃ ca tenaiva vinyasya japaṃstāramavāṅmukham
stṛṇīyādūrdhvato darbhān kumbhayoḥ parameṣṭhinā/
prokṣayedarghyatoyena prāṅmukhaḥ puruṣātmanā
viśvamantreṇa vikiredakṣatāni tadūrdhvataḥ/
uttānayennivṛtyā tau pāṇibhyāmuttarāntimam
sarpiṣāṣṭottaraśataṃ viṣṇugāyatriyā hunet/
sarvātmanā'tha saṃspṛśya saṃpātājyena mantravit
dravyāṇi pavkakumbhe'smin hṛnmantreṇa niyojayet/
mṛtkandadhāturatrāni bījalohaphalāni ca
candanādīni puṣpāṇi tathā sarvauṣadhīni ca/
kuśapallavadūrvāśca pūrayitvā tadūrdhvataḥ
yojayet pañcagavyena prāhmukhaḥ sakuśodakam/
arcayitvā'rghyagandhādyaiḥ sāṅgaṃ mūlaṃ samuccaran
ācchādya navavastreṇa dadyādbhūtabaliṃ tataḥ/
devatāyatanagrāmanagareṣvapi pattane
sthāpanāspadamāsādya śobha(dha?)naṃ pañcagavyakaiḥ/
tatra madhye khanecchvabraṃ mūlamantramudīrayan
aṅguṣṭhodaramāvṛtya tridhā sūtreṇa veṣṭayet/
tenaiva bhrāmayenmadye sthāpya tatrāvaṭaṃ khanet
hastamānamadhastācca ṣaḍaṅgulasamanvitam/
saṃprokṣyaṃ pañcagavyena tatra ratnādikaṃ nyaset
śeṣaṃ dhyātvā tadūrdhve tu abyarcyārghyādibhiḥ kramāt/
vāsasā''cchādya digbandhamācaredastramuccaran
saṃspṛśya gavyaṃ kumbhābhyāṃ dhyātvā mūlaṃ japedguruḥ/
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtvā snānādikīḥ kriyāḥ
kumbhasthaṃ nṛhariṃ pūjya japāntaṃ pūrvavarmanā/
puṇyāhavācanaṃ kṛtvā muhūrte śobhane guruḥ
pajhapatrāvṛtaṃ kumbhaṃ śvabre tāreṇa vinyaset/
paritaḥ sarvadhānyena pūriyatvā'calaṃ yathā
pañcagavyaṃ samuddhṛtya ghaṭasthaṃ kavacaṃ lapan/
tenaiva pūrayet kumbhaṃ śvabrasthaṃ mūlamuccaran
samabhyarcyārghyapuṣpādyaiḥ pūrayenmṛdbhirāhṛtaiḥ/
nṛsuktaṃ bhadrasūktaṃ ca svastisūktaṃ ca pāṭhayet
śāntihomaṃ tataḥ kuryāddravyaiḥ pūrvoditaiḥ kramāt/
śataṃ śatārdhaṃ pādaṃ vā yathāśakti samācaret
dakṣiṇā gurave deyā pratiṣṭhāphalamicchatā/
iti te pañcagavyasya sthāpanaṃ parikīrtitam
sarvotpātapraśamanaṃ mahāpātakanāśanam/
sarvasaukhyapradaṃ puṇyaṃ sarvopadravavāraṇam
sarvorogyapradaṃ nityaṃ putrapautravivardhanam/
yadyat kāmayate mantrī tattadāpnotyasaṃśayam
iti śrīpāñcarātre pārameśvarasaṃhitāyāṃ kriyākāṇḍe prāyaścitta samprokṣaṇa pañcagavtyasthāpana vidhānaṃ nāma dvāviṃśodhyāyaḥ/
**************
Original text: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0