પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 1

॥શ્રીઃ॥
॥ શ્રીમતે રામાનુજાય નમઃ ॥
॥ શ્રીરઙ્ગનાથપરબ્રહ્મણે નમઃ॥
॥ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
-----------
ૐ॥ નમઃ સકલકલ્યાણદાયિને ચક્રપાણયે।
વિષયાર્ણવમગ્નાનાં સમુદ્ધરણહેતવે

તોતાદ્રિશિખરક્ષેત્રે દેવગન્ધર્વસેવિતે।
પુણ્યતીર્થસમાયુક્તે સર્વર્તુકુસુમાન્વિતે

પ્રશસ્તાશ્રમસંયુક્તે પુણ્યક્ષેત્રોપશોભિતે।
વેદવેદાન્તનિષ્ઠૈસ્તુ તપોનિષ્ઠૈર્મહર્ષિભિઃ

સાંખ્યસિદ્ધાન્તસંયુક્તૈઃ યોગસિદ્ધાન્તવેદિભિઃ।
ઇતિહાસપુરાણજ્ઞૈર્ધર્મશાસ્ત્રાર્થકોવિદૈઃ

વેદાઙ્ગજ્ઞાનકુશલૈર્યુક્તે દેવર્ષિભિસ્તથા।
રાજર્ષિભિઃ સમાયુક્તે મન્ત્રસિદ્ધૈર્મહાત્મભિઃ

સનકો નામ યોગર્ષિર્બ્રહ્મપુત્રો મહાતપાઃ।
ભગવજ્જ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થં તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્

શતવર્ષં ધ્યાયમાને પરમાત્માનમાત્મનિ।
ન લેભેઽભિ(સં)મતં સોઽપિ તપ્ત્વા ઘોરતરં તપઃ

શોકેન મહતાઽઽવિષ્ટો બભૂવ સ મુનિસ્તદા।
તતઃ શોકાર્ણવે મગ્નં જિતક્રોધં જિતેન્દ્રિયમ્

દાન્તં યોગાઙ્ગનિરતં તં ભક્તં ભક્તવત્સલઃ।
વાક્યમેતજ્જગદ્ધાતા જગાદ જગતો હિતમ્

વાસુદેવઃ પરંજ્યોતિરદૃશ્યઃ પુરુષોત્તમઃ।
શ્રીભગવાનુવાચ -----------
ત્વયા યોગીશ્વરેણેહ સુતપ્તં તપ ઉત્તમમ્

પ્રાપ્સ્યસે ન ચિરાદ્બ્રહ્મન્! મહતસ્તપસઃ ફલમ્।
સમાશ્વસિહિ ભદ્રં તે મા વિષીદ મહામતે!

કૃતકૃત્યો જગત્યસ્મિન્ શાણ્‍ડિલ્યઃ શ્રૂયતે મહાન્।
તમાશ્રયસ્વ ભદ્રં તે ભગવદ્ધર્મસિદ્ધયે

એતસ્મિન્ પર્વતશ્રેષ્ઠે(વરે) પુરાઽનેન મહાત્મના।
સાક્ષાદ્ભગવતો વ્યક્તાદચ્યુતાદચ્યુતાભિધાત્

અધીતાસ્ત્રિસુપર્ણાદ્યાઃ સાક્ષાત્સદ્બ્રહ્મવાચકાઃ।
શાખાશ્ચ નિષદઃ સર્વાઃ સંહિતા બ્રાહ્મણાભિધાઃ

નિરુક્તાનિ તતો જ્ઞાતાઃ પદાર્થાઃ સપ્ત ચ ક્રમાત્।
જ્ઞાનં ચ દ્વિવિધં જ્ઞાતં શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

ત્રયોદશવિધં કર્મ દ્વાદશાદ્યાત્મસંયુતમ્।
શ્રુત્વૈવં પ્રથમં શાસ્ત્રં રહસ્યામ્નાયસંજ્ઞિતમ્

દિવ્યમન્ત્રક્રમોપેતં મોક્ષૈકફલલક્ષણમ્।
ભૂયઃ સંચોદિતાત્તસ્માત્તેન લોકહિતૈષિણા

શ્રુતં વિસ્તરતઃ શાસ્ત્રં ભોગમોક્ષપ્રદં હિ યત્।
અનુષ્ટુપ્છન્દોબ(ન્ધે)દ્ધેન પ્રોક્તં ભગવતા સ્વયમ્

સાત્વતં પૌષ્કરં ચૈવ જયાખ્યેત્યેવમાદિકમ્।
તત્સર્વં વિદિતં સમ્યક્ શાણ્ડિલ્યસ્ય મહાત્મનઃ

એવં સકલશાસ્ત્રજ્ઞઃ શાણ્ડિલ્યઃ પરમો ગુરુઃ।
આસ્તે શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ સ્વાશ્રમે શ્રમનાશને

પાઞ્ચકાલ્યં પરં યજ્ઞં કુર્વાણઃ સર્વદા વશી।
સ તે વક્ષ્યતિ ધર્મજ્ઞો ધર્મં ભાગવતં મુને!

તમાશ્રયસ્વ ભદ્રં તે ભગવજ્જ્ઞાનસિદ્ધયે।
ઇત્યુક્ત્વાઽસ્તમિતા વાણી વાસુદેવસમીરિતા

ઇત્યદ્ભુતતમં વાક્યં શ્રુત્વા હૃષ્ટતનૂરુહઃ।
તદા કૃતાર્થમાત્માનં મન્યમાનો મહામુનિઃ

શાણ્ડિલ્યદર્શનાકાઙ્ક્ષી સંચચારાચલાધિપમ્।
અપશ્યદાશ્રમશ્રેષ્ઠં શાણ્ડિલ્યસ્ય મહાત્મનઃ

નાનાપુષ્પસમાકીર્ણં નાનાફલસમન્વિતમ્।
નાનાપક્ષિગણૈર્જુષ્ટં નાનામૃગનિષેવિતમ્

કમલોત્પલસંકી(પૂ)ર્ણૈઃ શોભિતં કમલાકરૈઃ।
ભગવદ્ધર્મજિજ્ઞાસાપરૈઃ શાન્તૈરમત્સરૈઃ

મુનિમુખ્યૈઃ સમાકીર્ણં સર્વત્ર ચ મુમુક્ષુભિઃ।
સપ્રવિશ્ય તમદ્રાક્ષીન્મુનિમુખ્યૈરુપાસિતમ્

શિષ્યૈઃ પરિવૃતં શાન્તૈરાત્મનિષ્ઠં દયાપરમ્।
દિવ્યજ્ઞાનોપપન્નં તં દૃષ્ટ્વા દિવ્યક્રિયાપરમ્

ઉદ્વહન્તં પરાં ભક્તિં વાસુદેવે પરાત્પરે।
અભ્યવન્દિષ્ટ સનકો વિનયાત્તસ્ય પાદયોઃ

તિષ્ઠન્તં ભગવદ્ધર્મે દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા।
શાણ્ડિલ્યો મુનિશાર્દૂલઃ સનકં બ્રહ્મસંભવમ્

અબ્રવીન્મધુરં વાક્યં કૃતાર્થોઽસિ મહામુને!।
ભગવાન્ સુપ્રસન્નસ્તે સુતપ્તં તપ ઉત્તમમ્

આદિષ્ટોઽહં ભગવતા ભવદર્થે તપોનિધે!।
ઇત્યુક્ત્વાઽધ્યાપયામાસ વેદમેકાયનાભિધમ્

મૂલભૂતસ્તુ મહતો વેદવૃક્ષસ્ય યો મહાન્।
સદ્બ્રહ્મવાસુદેવાખ્ય(ખ્યં)પરતત્વૈકસંશ્રયમ્

દિવ્યૈર્બલાદિકૈર્મન્ત્રૈઃ સાક્ષાત્તત્પ્રતિપાદકૈઃ।
અલઙ્કૃતમસન્દિગ્ધમવિદ્યાતિમિરાપહમ્

અધ્યાપ્ય સંજગાદાસ્ય સ્વરૂપં ચ સમાગતિ(ત)મ્।
શાણ્ડિલ્યઃ ----------
એષ કાર્તયુગો ધર્મો નિરાશીઃકર્મસંજ્ઞિતઃ

યોગાખ્યો યોગધર્માખ્યઃ શાસ્ત્રાખ્યશ્ચ સમાગમઃ।
પ્રવર્ત્યતે ભગવતા પ્રથમે પ્રથમે યુગે

યુગેષુ મન્દસઞ્ચાર ઇતરેષ્વિતરેષ્વપિ।
અનન્તચેષ્ટાદધ્યક્ષાદનિરુદ્ધાત્ સનાતનાત્

બ્રહ્મણો માનસં જન્મ પ્રથમં ચાક્ષુષં સ્મૃતમ્।
દ્વિતીયં વાચિકં ચાન્યચ્ચતુર્થં શ્રોત્રસંભવમ્

નાસિક્યમપરં ચાન્યદણ્ડજં પદ્મજં તથા।
એતેષ્વપિ ચ સર્વેષુ સાક્ષાદ્ભગવતો વિભોઃ

બ્રહ્મણા મુનિમુખ્યૈશ્ચ સુપર્ણાદ્યૈર્મહર્ષિભિઃ।
વાલખિલ્યમુખૈશ્ચાન્યૈઃ ક્રમાદ્રાજર્ષિભિસ્તથા

એષ પ્રકૃતિધર્માખ્યઃ પ્રાધીતઃ પ્રથમો દ્વિજ!।
સપ્તમે પદ્મજે સર્ગે પ્રાપ્તો ભગવતસ્તથા

વિવસ્વતા તતઃ પ્રાપ્તો મનુનેક્ષ્વાકુણા તતઃ।
ઇક્ષ્વાકુણા ચ કથિતો વ્યાપ્ય લોકાનવસ્થિતઃ

એષ એવ મહાન્ ધર્મ આદ્યો વિપ્ર! સનાતનઃ।
દુર્વિજ્ઞેયો દુષ્કરશ્ચ સાત્વતૈર્ધાર્યતે સદા

ચાતુરાત્મ્યપરૈર્નિત્યં પઞ્ચકાલપરાયણૈઃ।
બલાદિમન્ત્રનિરતૈર્દેવતાન્તરવર્જિતૈઃ

એષ ધર્મો યથા પ્રાપ્તો મયા તદ્ગ(નિગ)દતઃ શ્રૃણુ।
સાઙ્ગોપનિષદા વેદાઃ સમધીતા મયા પુરા

ઋગ્યજુસ્સામસંજ્ઞાસ્તુ સંકીર્ણા દેવતાન્તરૈઃ।
વ્યામિશ્રયાગસંયુક્તાઃ પ્રવૃત્તિફલદાયિનઃ

તદર્થાશ્ચ પરિજ્ઞાતા યથાન્યાયં યથાવિધિ।
ક્વચિત્ ક્વચિત્ પ્રદેશેષુ ભગવન્તં જગત્પતિમ્

તદીયં કર્મ ચ જ્ઞાનમપ્રણાડ્યા વદન્તિ હિ।
તથા તદતિસંક્ષિપ્તમનભિવ્યક્તલક્ષણમ્

અગ્નીન્દ્રાદિપ્રણાડ્યૈવ પ્રદેશેષુ બહુષ્વપિ।
પ્રવદન્તિ જગન્નાથં તથા ચ સકલાઃ ક્રિયાઃ

નિત્યાદિકા મુનિશ્રેષ્ઠ! પ્રવૃત્તિફલસંયુતાઃ।
દેવતાન્તરનાડ્યૈવ પ્રબ્રુવન્તિ સુવિસ્તરાત્

તથા ક્વચિત્ ક્વચિદ્વિપ્ર! પ્રવદન્તિ ચ કેવલમ્।
ઇન્દ્રાદિદેવતાવર્જં તત્કર્માઽપિ સુવિસ્તરમ્

મન્ત્રાઃ પ્રાચુર્યતસ્તત્ર ફલસઙ્ગસમન્વિતાઃ।
એવં વ્યામિશ્રરૂપત્વાત્તેષુ નિષ્ઠાં ન લબ્ધવાન્

યસ્તુ સર્વપરો ધર્મો યસ્માન્નાસ્તિ મહત્તરઃ।
વાસુદેવૈકનિષ્ઠસ્તુ દેવતાન્તરવર્જિતઃ

તજ્જિજ્ઞાસા બલવતી તદા ત્વાવિરભૂન્મમ।
તતોઽત્ર પર્વતશ્રેષ્ઠે તપસ્તપ્તં મયોત્તમમ્

અનેકાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તપસોઽન્તતઃ।
દ્વાપરસ્ય યુગસ્યાન્તે આદૌ કલિયુગસ્ય ચ

સાક્ષાત્સઙ્કર્ષણાદ્વ્યક્તાત્ પ્રાપ્ત એવ મહત્તરઃ।
એષ એકાયનો વેદઃ પ્રખ્યાતઃ સાત્વતો વિધિઃ

દુર્વિજ્ઞેયો દુષ્કરશ્ચ પ્રતિબુદ્ધૈર્નિષેવ્યતે।
મોક્ષાયનાય વૈપન્થા એતદન્યો ન વિદ્યતે

તસ્માદેકાયનં નામ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ।
શ્વેતદ્વીપે પુરાઽધીતો નારદેન સુરર્ષિણા

સનઃ સનત્સુજાતશ્ચ ભવાનપિ સનન્દ(ક)નઃ।
સનત્કુમારઃ કપિલઃ સપ્તમશ્ચ સનાતનઃ

એતે એકાન્તિધર્મસ્ય આચાર્યાશ્ચ પ્રવર્તકાઃ।
મરીચિરત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ

વસિષ્ઠશ્ચ મહાતેજા એતે ચિત્રશિખણ્ડિનઃ।
મનુઃ સ્વાયભ્ભુવશ્ચાપિ સમારાધ્ય જગત્પતિમ્

મહતા તપસા ચૈવ દેવં નારાયણં પ્રભુમ્।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ તદન્તે સમધીત્ય ચ

મૂલશ્રુતિં યથાવચ્ચા ઋષયોઽધ્યાપિતાસ્તુ તૈઃ।
તતસ્તે ઋષયસ્ત્વષ્ટૌ લોકાનાં હિતકામ્યયા

શ્લોકાનાં શતસાહસ્રૈર્મૂલવેદં નિરીક્ષ્ય ચ।
તથા દિવ્યાનિ તન્ત્રાણિ સાત્વતાદીનિ ચક્રિરે

અન્યચ્છાસ્ત્રં તુ તન્ત્રાખ્યમસ્માન્મન્વાદયોઽપિ ચ।
ધર્મશાસ્ત્રાણ્યનેકાનિ કરિષ્યન્તિ યથાતથમ્

અન્યેષામપિ શાસ્ત્રાણાં યોનિરેતદ્ભવિષ્યતિ।
અસ્મિન્ ધર્મશ્ચ અર્થશ્ચોક્તઃ સુવિસ્તરમ્

મોક્ષશ્ચ સૂચિતઃ પશ્ચાદત્રોક્તશ્ચ યથાતથમ્।
અશ્વમેધાદયો યજ્ઞા અધિકૃત્યાચ્યુતં હરિમ્

યથા ક્રિયન્તે ચ તથા દ્વિષટ્‌કાર્ણપુરસ્સરૈઃ।
નિવૃત્તિફલદૈર્મન્ત્રૈસ્તસ્યાસાધારણૈર્હરેઃ

પૂજિતા વિનિયુજ્યન્તે તસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ચ કર્મણિ।
ઋગાદિમન્ત્રાઃ સર્વેઽપિ તથા ચાસ્મિન્ પ્રકીર્તિતાઃ॥69
વસૂરાજોપરિચરો મૂલવેદેન સંસ્કૃતઃ।
સ્વર્ગલોકાધિકારાર્થમેતદુક્તપ્રકારતઃ

અશ્વમેધાદિકાન્ યજ્ઞાનન્વશિષ્ટદ્યથાવિધિ।
અન્યાંશ્ચ ભગવદ્યાગાન્ ખિન્નવૃત્ત્યધિકારતઃ

ઇતિ શ્રુત મયા પૂર્વં સ ચાર્થઃ પ્રતિભાતિ મે।
સુમન્તુર્જૈમિનિર્બ્રહ્મન્! ભૃગુશ્ચૈવૌપગાયનઃ

મૌઞ્જ્યાયનશ્ચ તત્સર્વં સમ્યગધ્યાપિતા મયા।
નરનારાયણાભ્યાં તુ જગતો હિતકામ્યયા

તથાઽનુષ્ઠીયતે મૂલધર્મો બદરિકાશ્રમે।
એષ પ્રકૃતિધર્માખ્યો વાસુદેવૈકગોચરઃ

પ્રવર્તતે કૃતયુગે તતસ્ત્રેતાયુગાદિષુ।
વિકારવેદાઃ સર્વત્ર દેવતાન્તરગોચરાઃ

મહતો વેદવૃક્ષસ્ય મૂલભૂતો મહાનયમ્।
સ્કન્ધભૂતા ઋગાદ્યાસ્તે શાખાભૂતાસ્તથા મુને!

જગન્મૂલસ્ય દેવસ્ય વાસુદેવસ્ય મુખ્યતઃ।
પ્રતિપાદકતાસિદ્ધા મૂલવેદાખ્યતા દ્વિજ!

આદ્યં ભાગવતં ધર્મમાદિભૂતે કૃતે યુગે।
માનવા યોગ્યભૂતાસ્તુ અનુતિષ્ઠન્તિ નિત્યશઃ

તતસ્ત્રેતાયુગે સર્વે નાનાકામસમન્વિતાઃ।
વ્યામિશ્રયાજિનો ભૂત્વા ત્યજન્ત્યાદ્યં સનાતનમ્

અન્તર્દધાતિ (ધર્મો)સર્વોઽયં વાસુદેવસમાહૃતઃ।
તતો યોગ્યાય ભગવાન્ પ્રાદુર્ભાવયતિ સ્વયમ્

યથા પુરા મયા પ્રાપ્તો દેવાદ્‌ જ્ઞાનબલાત્મનઃ।
તથા પ્રકાશિતો વેદઃ સરહસ્યો મહામુને!

એવં નિગદિતે સમ્યક્ શાણ્ડિલ્યેન મહાત્મના।
તતઃ કૃતાર્થમાત્માનં મન્યમાનઃ કૃતાઞ્જલિઃ

સનકઃ પ્રશ્રિતં વાક્યં શાણ્ડિલ્યં મુનિમબ્રવીત્।
સનકઃ ---------
ભગવન્! સર્વધર્મજ્ઞ! સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગ!

ત્વત્પ્રસાદેન સંપ્રાપ્તો મયા ધર્મવરો મહાન્।
નિવૃત્તિલક્ષણાખ્યોઽયં પ્રતિબુદ્ધૈર્નિષેવિતઃ

કથમપ્રતિબુદ્ધૈસ્તૈર્મગ્નૈર્ભવમહામ્બુધૌ।
પ્રાપ્યતે ભગવદ્ધર્મ એકાન્તિભિરનુષ્ઠિતઃ

શાણ્ડિલ્યઃ ---------
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ યદહં ચોદિતસ્ત્વયા।
એતદર્થં મયા પૃષ્ટઃ પુરા સઙ્કર્ષણઃ પ્રભુઃ

પરિત્યજ્ય પરં ધર્મં મિશ્રધર્મમુપેયુષામ્।
ભૂયસ્તત્પદકાઙ્ક્ષાણાં શ્રદ્ધાભક્તી ઉપેયુષામ્

અનુગ્રહાર્થં વર્ણાણાં યોગ્યતાપાદ(કા)નાય ચ।
તથા જનાનાં સર્વેષામભીષ્ટફલસિદ્ધયે

સાત્વતાદીનિ શાસ્ત્રાણિ ભોગમોક્ષપ્રદાનિ ચ।
ઉપદિશ્ય તુ દિવ્યાનિ શાસ્ત્રાણિ તદનન્તરમ્

પારમેશ્વરશાસ્ત્રાણાં સર્વેષાં મુનિપુઙ્ગવ!।
સારભૂતં વિશેષેણ પૌષ્કરાર્થોપપાદકમ્

મૂલવેદાનુસારેણ છન્દસાઽઽનુષ્ટુભેન ચ।
લક્ષગ્રન્થેન સર્વાર્થક્રિયાજ્ઞાનોપલબ્ધયે

સ મેઽબ્રવીન્મ(હચ્છા)હાશાસ્ત્રં પારમેશ્વરસંજ્ઞયા।
તસ્માત્તુ સારમુદ્ધૃત્ય સર્વશાસ્ત્રોપયોગિનમ્

શ્લોકૈઃ ષોડશસાહસ્રૈઃ પારમેશ્વરસંજ્ઞયા।
સંપ્રવક્ષ્યામિ તે શાસ્ત્રમિદાનીમવધારય

નારદોઽપિ પુરા ચૈતદપિ સંક્ષેપતો વિભોઃ।
ક્ષીરોદશાયિનો દેવાત્ સાક્ષાત્ સંશ્રુતવાન્ દ્વિજ!

જ્ઞાનકાણ્ડક્રિયાકાણ્ડભેદેનૈ(તદ્‌)વ દ્વિધાકૃતમ્।
યત્ર સંકીર્ત્યતે સમ્યગ્વાસુદેવસ્ય વૈ વિભોઃ

દિવ્યમાત્મસ્વરૂપં ચ નિત્યા જ્ઞાનાદયો ગુણાઃ।
પ્રધાના ષટ્‌ સમસ્તાશ્ચ વ્યસ્તા યુગ્મત્રયેણ હિ

કીર્ત્યાદયો ગુણાશ્ચાન્યે આકૃતિશ્ચ પરાત્પરા।
નિત્યૈકા વાસુદેવાખ્યા તતઃ સૃષ્ટ્યાદિહેતુના

સઙ્કકર્ષણાદિવ્યૂહશ્ચ જગજ્જન્માદયોઽપિ ચ।
ઉપાસનાર્થં ભક્તાનામાસ્તિકાનાં મહાત્મનામ્

જગતામુપકારાર્થં વાસુદેવસ્ય વૈ વિભોઃ।
પરાત્પરસ્વરૂપસ્ય ચતુર્વ્યૂહસ્તુરીયકઃ

વ્યૂહઃ સુષુપ્તિસંજ્ઞશ્ચ સ્વપ્નવ્યૂહસ્તથૈવ ચ।
જાગ્રદ્વ્યૂહસ્તથાઽન્યે ચ વ્યૂહા મૂર્ત્યન્તરા અપિ

મૂર્તયો વિભવાખ્યાશ્ચ પ્રાદુર્ભાવાન્તરાણ્યપિ।
લક્ષ્મીપુષ્ટ્યોઃ સ્વરૂપે ચ નિત્યે ભગવતા સહ

કાન્ત્યાદયોઽવતારાશ્ચ ભૂષણાનાં તુ વિગ્રહાઃ।
નિત્યાઃ કિરીટપૂર્વાણામનિત્યાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ

ચક્રાદીનાં સ્વરૂપં ચ નિત્યાનિત્યોભયાત્મકમ્।
ગરુડપ્રમુખાનાં તુ અન્યેષામાત્મનામપિ

વિભોઃ સાધનભૂતાનાં સ્વં સ્વં નિત્યં સ્વરૂપિણામ્।
એતેષાં મૂર્તયો નિત્યા અનિત્યાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ

વિભોર્વૈ વાસુદેવસ્ય સ્થાનં નિત્યં(ત્યાત્) પરાત્પરમ્।
અન્યેષાં વ્યૂહરૂપાણાં વિભવાનાં તથૈવ ચ

નાનાવિધાનિ સ્થાનાનિ વિરજાંસિ બહૂનિ ચ।
તેષાં વિસ્તારમાનં ચ તથા સ્વં સ્વં વ્યવસ્થિતમ્

તત્સાલાનાં પ્રતોલીનાં સંખ્યામાનં ચ લક્ષણમ્।
જીવાત્મનાં સ્વરૂપ ચ મુક્તામુક્તોભયાત્મકમ્

તેષાં ગતિવિશેષાશ્ચ પ્રોચ્યન્તે યત્ર વિસ્તરાત્।
ભગવન્મન્ત્રમૂર્તીનાં તથાઽન્યેષાં ક્રમેણ તુ

મ(ન્ત્રા)ન્ત્રધ્યાનં તથા મુદ્રા યોગરૂપં ચ કીર્તિતમ્।
જ્ઞાનકાણ્ડાભિધાનેન તદેતત્ પરિકીર્તિતમ્

યત્ર નિત્યાનિ કર્માણિ સ્નાનાદીન્યખિલાનિ ચ।
નૈમિત્તિકાનિ કામ્યાનિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ વિસ્તરાત્

તુલાભારાદિકાદીનિ કર્માણિ વિવિધાન્યપિ।
તથા ચ કર્ષણાદીનિ સ્થાપનાન્તાન્યશેષતઃ

પ્રાસાદપ્રતિમાભદ્રપીઠાદીનાં ચ લક્ષણમ્।
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ દેવેશયજનાર્થતઃ

કીર્ત્યન્તે વિસ્તરાદ્યત્ર ક્રિયાકાણ્ડં તુ વિદ્ધિ તત્।
એવં દ્વિવિધરૂપં તુ શાસ્ત્રં વક્ષ્યેઽવધારય

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેસ્વરસંહિતાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે શાસ્ત્રાવતારો નામ
પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
*************