પઞ્ચદશી · અધ્યાય p15

તૃપ્તિદીપોનામ - સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ।
આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્મીતિ પૂરુષઃ ।
કિમિચ્છન્કસ્ય કામાય શરીરમનુસંજ્વરેત્

અસ્યાઃ શ્રુતેરભિપ્રાયઃ સમ્યગત્ર વિચાર્યતે ।
જીવન્મુક્તસ્ય યા તૃપ્તિઃ સા તેન વિશદાયતે

માયાભાસેન જીવેશૌ કરોતીતિ શ્રુતત્વતઃ ।
કલ્પિતાવેવ જીવેશૌ તાભ્યાં સર્વં પ્રકલ્પિતમ્

ઈક્ષણાદિપ્રવેશાન્તા સૃષ્ટિરીશેન કલ્પિતા ।
જાગ્રદાદિવિમોક્ષાન્તઃ સંસારો જીવકલ્પિતઃ

ભ્રમાધિષ્ઠાનભૂતાત્મા કૂટસ્થાસઙ્ગચિદ્વપુઃ ।
અન્યોન્યાધ્યાસતોઽસઙ્ગધીસ્થજીવોઽત્ર પૂરુષઃ

સાધિષ્ઠાનો વિમોક્ષાદૌ જીવોઽધિક્રિયતે ન તુ ।
કેવલો નિરધિષ્ઠાનવિભ્રાન્તેઃ ક્વાપ્યસિદ્ધિતઃ

અધિષ્ઠાનાંશસંયુક્તં ભ્રમાંશમવલમ્બતે ।
યદા તદાહં સંસારીત્યેવં જીવોઽતિમન્યતે

ભ્રમાંશસ્ય તિરસ્કારાદધિષ્ઠાનપ્રધાનતા ।
યદા તદા ચિદાત્માહમસઙ્ગોઽસ્મીતિ બુદ્ધ્યતે

નાસઙ્ગેઽહંકૃતિર્યુક્તા કથમસ્મીતિ ચેચ્છૃણુ ।
એકો મુખ્યો દ્વાવમુખ્યાવિત્યર્થસ્ત્રિવિધોઽહમઃ

અન્યોન્યાધ્યાસરૂપેણ કૂટસ્થાભાસયોર્વપુઃ ।
એકીભૂય ભવેન્મુખ્યસ્તત્ર મૂઢૈઃ પ્રપૂજ્યતે

પૃથગાભાસકૂટસ્થાવમુખ્યૌ તત્ર તત્ત્વવિત્ ।
પર્યાયેણ પ્રયુઙ્ક્તેઽહંશબ્દં લોકે ચ વૈદિકે

લૌકિકવ્યવહારેઽહં ગચ્છામીત્યાદિકે બુધઃ ।
વિવિચ્યૈવ ચિદાભાસં કૂટસ્થાત્તં વિવક્ષતિ

અસઙ્ગોઽહં ચિદાત્માહમિતિ શાસ્ત્રીયદૃષ્ટિતઃ ।
અહંશબ્દં પ્રયુઙ્ક્તેયં કૂટસ્થે કેવલે બુધઃ

જ્ઞાનિતાજ્ઞાનિતે ત્વાત્માભાસસ્યૈવ ન ચાત્મનઃ ।
તથા ચ કથમાભાસઃ કૂટસ્થોઽસ્મીતિ બુદ્ધ્યતામ્

નાયં દોષશ્ચિદાભાસઃ કૂટસ્થૈકસ્વભાવવાન્ ।
આભાસત્વસ્ય મિથ્યાત્વાત્કૂટસ્થત્વાવશેષણાત્

કૂટસ્થોઽસ્મીતિ બોધોઽપિ મિથ્યા ચેન્નેતિ કો વદેત્ ।
ન હિ સત્યતયાભીષ્ટં રજ્જુસર્પવિસર્પણમ્

તાદૃશેનાપિ બોધેન સંસારો વિનિવર્તતે ।
યક્ષાનુરૂપો હિ બલિરિત્યાહુર્લૌકિકા જનાઃ

તસ્માદાભાસપુરુષઃ સકૂટસ્થો વિવિચ્ય તમ્ ।
કૂટસ્થોઽસ્મીતિ વિજ્ઞાતુમર્હતીત્યભ્યધાત્ શ્રુતિઃ

અસંદિગ્ધ અવિપર્યસ્ત બોધો દેહ આત્મનીક્ષ્યતે ।
તદ્વદત્રેતિ નિર્ણેતુમયમિત્યભિધીયતે

દેહાત્મજ્ઞાનવજ્જ્ઞાનં દેહાત્મજ્ઞાનબાધકમ્ ।
આત્મન્યેવ ભવેદ્યસ્ય સ નેચ્છન્નપિ મુચ્યતે

અયમિત્યપરોક્ષત્વમુચ્યતે ચેત્તદુચ્યતામ્ ।
સ્વયંપ્રકાશચૈતન્યમપરોક્ષં સદા યતઃ

પરોક્ષમપરોક્ષં ચ જ્ઞાનમજ્ઞાનમિત્યદઃ ।
નિત્યાપરોક્ષરૂપેઽપિ દ્વયં સ્યાદ્દશમે યથા

નવસંખ્યાહૃતજ્ઞાનો દશમો વિભ્રમાત્તદા ।
ન વેત્તિ દશમોઽસ્મીતિ વીક્ષ્યમાણોઽપિ તાન્નવ

ન ભાતિ નાસ્તિ દશમ ઇતિ સ્વં દહમં તદા ।
મત્વા વક્તિ તદજ્ઞાનકૃતમાવરણં વિદુઃ

નદ્યાં મમાર દશમ ઇતિ શોચન્પ્રરોદિતિ ।
અજ્ઞાનકૃતવિક્ષેપં રોદનાદિં વિદુર્બુધઃ

ન મૃતો દશમોઽસ્તીતિ શ્રુત્વાપ્તવચનં તદા ।
પરોક્ષત્વેન દશમં વેત્તિ સ્વર્ગાદિલોકવત્

ત્વમેવ દશમોઽસીતિ ગણયિત્વા પ્રદર્શિતઃ ।
અપરોક્ષતયા જ્ઞાત્વા હૃષ્યત્યેવ ન રોદિતિ

અજ્ઞાન અવૃતિવિક્ષેપ દ્વિવિધા જ્ઞાન તૃપ્તયઃ ।
શોકાપગમ ઇત્યેતે યોજનીયાશ્ચિદાત્મનિ

સંસારાસક્તચિત્તઃ સંશ્ચિદાભાસઃ કદાચન ।
સ્વયંપ્રકાશકૂટસ્થં સ્વતત્ત્વં નૈવ વેત્ત્યયમ્

ન ભાતિ નાસ્તિ કૂટસ્થ ઇતિ વક્તિ પ્રસઙ્ગતઃ ।
કર્તા ભોક્તાહમસ્મીતિ વિક્ષેપં પ્રતિપદ્યતે

અસ્તિ કૂટસ્થ ઇત્યાદૌ પરોક્ષં વેત્તિ વાર્ત્તયા ।
પશ્ચાત્કૂટસ્થ એવાસ્મીત્યેવં વેત્તિ વિચારતઃ

કર્તા ભોક્તેત્યેવમાદિશોકજાતં પ્રમુઞ્ચતિ ।
કૃતં કૃત્યં પ્રાપણીયં પ્રાપ્તમિત્યેવ તુષ્યતિ

અજ્ઞાનમાવૃતિસ્તદ્વદ્વિક્ષેપશ્ચ પરોક્ષધીઃ ।
અપરોક્ષમતિઃ શોકમોક્ષસ્તૃપ્તિર્નિરઙ્કુશા

સપ્તાવસ્થા ઇમાઃ સન્તિ ચિદાભાસસ્ય તાસ્વિમૌ ।
બન્ધમોક્ષૌ સ્થિતૌ તત્ર તિસ્રો બન્ધકૃતઃ સ્મૃતાઃ

ન જાનામીત્યુદાસીનવ્યવહારસ્ય કારણમ્ ।
વિચારપ્રાગભાવેન યુક્તમજ્ઞાનમીરિતમ્

અમાર્ગેણ વિચાર્યાથ નાસ્તિ નો ભાતિ ચેત્યસૌ ।
વિપરીતવ્યવહૃતિરાવૃતેઃ કાર્યમિષ્યતે

દેહદ્વયચિદાભાસરૂપો વિક્ષેપ ઈરિતઃ ।
કર્તૃત્વાદ્યખિલઃ શોકઃ સંસારાખ્યોઽસ્ય બન્ધકઃ

અજ્ઞાનમાવૃતિશ્ચૈતે વિક્ષેપાત્પ્રાક્પ્રસિદ્ધ્યતઃ ।
યદ્યપ્યથાપ્યવસ્થેતે વિક્ષેપસ્યૈવ નાત્મનઃ

વિક્ષેપોત્પત્તિતઃ પૂર્વમપિ વિક્ષેપસંસ્કૃતિઃ ।
અસ્ત્યેવ તદવસ્થાત્વમવિરુદ્ધં તતસ્તયોઃ

બ્રહ્મણ્યારોપિતત્વેન બ્રહ્માવસ્થે ઇમે ઇતિ ।
નશઙ્કનીયં સર્વાસાં બ્રહ્મણ્યેવાધિરોપણાત્

સંસાર્યહં વિબુદ્ધોઽહં નિઃશોકસ્તુષ્ટ ઇત્યપિ ।
જીવગા ઉત્તરાવસ્થા ભાન્તિ ન બ્રહ્મગા યદિ

તર્હ્યજ્ઞોઽહં બ્રહ્મસત્ત્વભાને મદ્દૃષ્ટિતો ન હિ ।
ઇતિ પૂર્વે અવસ્થે ચ ભાસેતે જીવગે ખલુ

અજ્ઞાનસ્યાશ્રયો બ્રહ્મેત્યધિષ્ઠાનતયા જગુઃ ।
જીવાવસ્થાત્વમજ્ઞાનાભિમાનિત્વાદવાદિષમ્

જ્ઞાનદ્વયેન નષ્ટેઽસ્મિન્નજ્ઞાને તત્કૃતાવૃતિઃ ।
ન ભાતિ નાસ્તિ ચેત્યેષા દ્વિવિધાપિ વિનશ્યતિ

પરોક્ષજ્ઞાનતો નશ્યેદસત્ત્વાવૃત્તિહેતુતા ।
અપરોક્ષજ્ઞાનનાશ્યા હ્યભાનાવૃત્તિહેતુતા

અભાનાવરણે નષ્ટે જીવત્વારોપસંક્ષયાત્ ।
કર્તૃત્વાદ્યખિલઃ શોકઃ સંસારાખ્યઃ નિવર્તતે

નિવૃત્તે સર્વસંસારે નિત્યમુક્તત્વભાસનાત્ ।
નિરઙ્કુશા ભવેત્તૃપ્તિઃ પુનઃ શોકાસમુદ્ભવાત્

અપરોક્ષજ્ઞાનશોકનિવૃત્તાખ્યે ઉભે ઇમે ।
અવસ્થે જીવગે બ્રૂતે આત્માનં ચેદિતિ શ્રુતિઃ

અયમિત્યપરોક્ષત્વમુક્તં તદ્દ્વિવિધં ભવેત્ ।
વિષયસ્વપ્રકાશત્વાદ્ધિયાપ્યેવં તદીક્ષણાત્

પરોક્ષજ્ઞાનકાલેઽપિ વિષયસ્વપ્રકાશતા ।
સમાબ્રહ્મ સ્વપ્રકાશમસ્તીત્યેવં વિબોધનાત્

અહં બ્રહ્મેત્યનુલ્લિખ્ય બ્રહ્માસ્તીત્યેવમુલ્લિખ્ત્ ।
પરોક્ષજ્ઞાનમેતં ન ભ્રાન્તં બાધાનિરૂપણાત્

બ્રહ્મ નાસ્તીતિ માનં ચેત્સ્યાદ્બાધ્યેત તદા ધ્રુવમ્ ।
ન ચૈવં પ્રબલં મનં પશ્યામોઽતો ન બાધ્યતે

વ્યક્ત્યનુલ્લેખમાત્રેણ ભ્રમત્વે સ્વર્ગધીરપિ ।
ભ્રાન્તિઃ સ્યાદ્વ્યક્ત્યનુલ્લેખાત્સામાન્યોલ્લેખદર્શનાત્

અપરોક્ષત્વ યોગ્યસ્ય ન પરોક્ષમતિર્ભ્રમઃ ।
પરોક્ષમિત્યનુલ્લેખાદર્થાત્પારોક્ષ્યસમ્ભવાત્

અંશાગૃહીતિર્ભ્રાન્તિશ્ચેદ્ ઘટજ્ઞાં ભ્રમો ભવેત્ ।
નિરંશસ્યાપિ સંશત્વં વ્યાવર્ત્યાંશવિભેદતઃ

અસત્વાંશો નિવર્તેત પરોક્ષજ્ઞાનતસ્તથા ।
અભાનાંશનિવૃત્તિઃ સ્યાદપરોક્ષધિયા કૃતા

દશમોઽસ્તીત્યવિભ્રાન્તં પરોક્ષજ્ઞાનમીક્ષ્યતે ।
બ્રહ્માસ્તીત્યપિ તદ્વત્સ્યાદજ્ઞાનાવરણં સમમ્

આત્મા બ્રહ્મેતિ વાક્યાર્થે નિઃશેષેણ વિચારિતે ।
વ્યક્તિરુલ્લિખ્યતે યદ્વદ્દશમસ્ત્વમસીત્યતઃ

દશમઃ ક ઇતિ પ્રશ્ને ત્વમેવેતિ નિરાકૃતે ।
ગણયિત્વા સ્વેન સહ સ્વમેવ દશમં સ્મરેત્

દશમોઽસ્મીતિ વાક્યોત્થા ન ધીરસ્ય વિહન્યતે ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ ન નવત્વસ્ય સંશયઃ

સદેવેત્યાદિવાક્યેન બ્રહ્મસત્ત્વં પરોક્ષતઃ ।
ગૃહીત્વા તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાદ્વ્યક્તિં સમુલ્લિખેત્

આદિ મધ્યાવસાનેષુ સ્વસ્ય બ્રહ્મત્વધીરિયમ્ ।
નૈવ વ્યભિચરેત્તસ્માદાપરોક્ષં પ્રતિષ્ઠિતમ્

જન્માદિકારણત્વાખ્યલક્ષણેન ભૃગુઃ પુરા ।
પરોક્ષેણ ગૃહીત્વાથ વિચારાત્ વ્યક્તિમૈક્ષત

યદ્યપિ ત્વમસીત્યત્ર વાક્યં નોચે ભૃગોઃ પિતા ।
તથાપ્યન્નં પ્રાણમિતિ વિચાર્યસ્થલમુક્તવાન્

અન્નપ્રાણાદિ કોષેષુ સુવિચાર્ય પુનઃ પુનઃ ।
આનન્દવ્યક્તિમીક્ષિત્વા બ્રહ્મલક્ષાપ્યયૂયુજત્

સત્યં જ્ઞાનમનન્તં ચેત્યેવં બ્રહ્મસ્વલક્ષણમ્ ।
ઉક્ત્વા ગુહાહિતત્વેન કોશેષ્વેતત્ પ્રદર્શિતમ્

પારોક્ષ્યેણ વિબુધ્યેન્દ્રો ય આત્મેયાદિલક્ષણાત્ ।
અપરોક્ષીકર્તુમિચ્છંશ્ચતુર્વારં ગુરું યયૌ

આત્મા વા ઇઅદમિત્યાદૌ પરોક્ષં બ્રહ્મલક્ષિતમ્ ।
અધ્યારોપાપવાદાભ્યાં પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ દર્શિતમ્

અવાન્તરેણ વાક્યેન પરોક્ષબ્રહ્મધીર્ભવેત્ ।
સર્વત્રૈવ મહાવાક્યવિચારાત્ત્વપરોક્ષધીઃ

બ્રહ્માપારોક્ષ્યસિદ્ધ્યર્થં મહાવાક્યમિતીરિતમ્ ।
વાક્યવૃત્તાવતો બ્રહ્માપરોક્ષ્યે વિમતિર્નહિ

આલમ્બનતયા ભાતિ યોઽસ્મત્પ્રત્યયશબ્દયોઃ ।
અન્તઃકરણસમ્ભિન્નબોધઃ સત્ત્વમ્પદાભિધઃ

માયોપાધિર્જગદ્યોનિઃ સર્વજ્ઞત્વાદિલક્ષણઃ ।
પારોક્ષ્યશબલઃ સત્યાદ્યાત્મકસ્તત્પદાભિધઃ

પ્રત્યક્પરોક્ષતૈકસ્ય સદ્વિતીયત્વપૂર્ણતા ।
વિરુદ્ધ્યેતે યતસ્તસ્માલ્લક્ષણા સમ્પ્રવર્તતે

તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેષુ લક્ષણા ભાગલક્ષણા ।
સોઽયમિત્યાદિવાક્યસ્થપદયોરિવ નાપરા

સંસર્ગો વા વિશિષ્ટો વા વાક્યાર્થો નાત્ર સંમતઃ ।
અખણ્ડૈકરસત્વેન વાક્યાર્થો વિદુષાં મતઃ

પ્રત્યગ્બોધો ય આભાતિ સોઽદ્વયાનન્દલક્ષણઃ ।
અદ્વયાનન્દરૂપશ્ચ પ્રત્યગ્બોધૈકલક્ષણઃ

ઇત્થમન્યોઽન્યતાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિર્યદા ભવેત્ ।
અબ્રહ્મત્વં ત્વમર્થસ્ય વ્યવર્ત્યેત તદૈવ હિ ।
તદર્થસ્ય ચ પારોક્ષ્યં યદ્યેવં કિં તતઃ શૃણુ ।
પૂર્ણાનન્દૈકરૂપેણ પ્રત્યગ્બોધોઽવશિષ્યતે

એવં સતિ મહાવાક્યાત્પરોક્ષજ્ઞાનમીર્યતે ।
યૈસ્તેષાં શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તવિજ્ઞાનં શોભતેતરામ્

આસ્તાં શાસ્ત્રસ્ય સિદ્ધાન્તો યુક્ત્યા વાક્યાત્પરોક્ષધીઃ ।
સ્વર્ગાદિવાક્યવન્નેવં દશમે વ્યભિચારતઃ

સ્વતોઽપરોક્ષજીવસ્ય બ્રહ્મત્વમભિવાંછતઃ ।
નશ્યેત્સિદ્ધપરોક્ષત્વમિતિ યુક્તિર્મહત્યહો

વૃદ્ધિમિષ્ટવતો મૂલમપિ નષ્ટમિતીરિતમ્ ।
લૌકિકં વચનં સાર્થં સમ્પન્નં ત્વત્પ્રસાદતઃ

અન્તઃકરણસંભિન્નબોધો જીવોઽપરોક્ષતામ્ ।
અર્હત્યુપાધિસદ્ભાવાન્ન તુ બ્રહ્માનુપાધિતઃ

નૈવં બ્રહ્મત્વબોધસ્ય સોપાધિવિષયત્વતઃ ।
યાવદ્વિદેહકૈવલ્યમુપાધેરનિવારણાત્

અન્તઃકરણસાહિત્યરાહિત્યાભ્યાં વિશિષ્યતે ।
ઉપાધિર્જીવભાવસ્ય બ્રહ્મતાયાશ્ચ નાન્યથા

યથા વિધિરુપાધિઃ સ્યાત્પ્રતિષેધસ્તથા ન કિમ્ ।
સુવર્ણલૌહભેદેન શૃઙ્ખલાત્વં ન ભિદ્યતે

અતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપેણ સાક્ષાદ્વિધિમુખેન ચ ।
વેદાન્તાનાં પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્દ્વિધેત્યાચાર્યભાષિતમ્

અહમર્થપરિત્યાગાદહં બ્રહ્મેતિ ધીઃ કુતઃ ।
નૈવમંશસ્ય હિ ત્યાગો ભાગલક્ષણયોદિતઃ

અન્તઃકરણસન્ત્યાગાદવશિષ્ટે ચિદાત્મનિ ।
અહં બ્રહ્મેતિ વાક્યેન બ્રહ્મત્વં સાક્ષિણીક્ષ્યતે

સ્વપ્રકાશોઽપિ સાક્ષ્યેષ ધીવૃત્ત્યા વ્યાપ્યતેઽન્યવત્ ।
ફલવ્યાપ્યત્વમેવાસ્ય શાસ્ત્રકૃદ્ભિર્નિવારિતમ્

બુદ્ધિતત્સ્થચિદાભાસૌ દ્વાવપિ વ્યાપ્નુતો ઘટમ્ ।
તત્રાજ્ઞાનં ધિયા નશ્યેદાભાસેન ઘટઃ સ્ફુરેત્

બ્રહ્મણ્યજ્ઞાનનાશાય વૃત્તિવ્યાપ્તિરપેક્ષિતા ।
સ્વયં સ્ફુરણરૂપત્વાન્નાભાસ ઉપયુજ્યતે

ચક્ષુર્દીપાવપેક્ષ્યેતે ઘટાદેર્દર્શને તથા ।
ન દીપદર્શને કિન્તુ ચક્ષુરેકમપેક્ષ્યતે

સ્થિતોઽપ્યસૌ ચિદાભાસો બ્રહ્મણ્યેકીભવેત્પરમ્ ।
ન તુ બ્રહ્મણિ અતીશયં ફલં કુર્યાદ્ઘટ આદિવત્

અપ્રમેયમનાદિં ચેત્યત્ર શ્રુત્યેદમીરિતમ્ ।
મનસૈવેદમાપ્તવ્યમિતિ ધીવ્યાપ્યતા શ્રુતા

આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્મીતિ વાક્યતઃ ।
બ્રહ્માત્મવ્યક્તિમુલ્લિખ્ય યો બોધઃ સોઽભિધીયતે

અસ્તુ બોધોઽપરોક્ષોઽત્ર મહાવાક્યાત્ તથાપ્યસૌ ।
ન દૃઢઃ શ્રવણાદીનામાચાર્યૈઃ પુનરીરણાત્

અહં બ્રહ્મેતિ વાક્યાર્થબોધો યાવદ્દૃઢીભવેત્ ।
શમાદિસહિતસ્તાવદભ્યસેચ્છ્રવણાદિકમ્

બાધં સન્તિ હ્યદાર્ઢ્યસ્ય હેતવઃ શ્રુત્યનેકતા ।
અસમ્ભાવ્યત્વમર્થસ્ય વિપરીત ચ ભાવના

શાખાભેદાત્કામભેદાચ્છ્રુતં કર્માણ્યથાન્યથા ।
એવમત્રાપિ માશઙ્કીત્યતઃ શ્રવણમાચરેત્

વેદાન્તાનામશેષાણામાદિમધ્યાવસાનતઃ ।
બ્રહ્માત્મન્યેવ તાત્પર્યમિતિધીઃ શ્રવણં ભવેત્

સમન્વયાધ્યાય એતત્સૂક્તં ધીસ્વાસ્થ્યકારિભિઃ ।
તર્કૈઃ સમ્ભાવનાર્થસ્ય દ્વિતીયાધ્યાયઃ ઈરિતા

બહુજન્મદૃઢાભ્યાસાદ્દેહાદિષ્વાત્મધીઃ ક્ષણાત્ ।
પુનઃ પુનરુદેત્યેવં જગત્સત્યત્વધીરપિ

વિપરીતા ભાવનેયમૈકાગ્ર્યાત્સા નિવર્તતે ।
તત્ત્વોપદેશાત્ પ્રાગેવ ભવત્યેતદુપાસનાત્

ઉપાસ્તયોઽત એવત્ર બ્રહ્મશાસ્ત્રેઽપિ ચિન્તિતાઃ ।
પ્રાગનભ્યાસિનઃ પશ્ચાદ્બ્રહ્માભ્યાસેન તદ્ભવેત્

તચ્ચિન્તનં તત્કથનમન્યોન્યં તત્પ્રબોધનમ્ ।
એતદેકપરત્વં ચ બ્રહ્માભ્યાસં વિદુર્બુધાઃ

તમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ ।
નાનુધ્યાયાદ્બહુઞ્છબ્દાન્વાચો વિગ્લાપનં હિ તત્

અનન્યાશ્ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્

ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતી નિત્યમાત્મન્યેકાગ્રતાં ધિયઃ ।
વિધત્તો વિપરીતાયા ભાવનાયાઃ ક્ષયાય હિ

યદ્ યથા વર્તતે તસ્ય તત્ત્વં હિત્વાન્યથાત્વધીઃ ।
વિપરીત ભાવના સ્યાત્પિત્રાદાવરિધીર્યથા

આત્મા દેહાદિભિન્નોઽયં મિથ્યા ચેદં જગત્ તયોઃ ।
દેહાદ્યાત્મત્વસત્યત્વધીર્વિપર્યયભાવના

તત્ત્વભાવનયા નશ્યેત્સાતો દેહાતિરિક્તતામ્ ।
આત્મનો ભાવયેત્તદ્વન્મિથ્યાત્વં જગતોઽનિશમ્

કિં મન્ત્રજપવન્મૂર્તિધ્યાનવચ્ચાત્મભેદધીઃ ।
જગન્મિથ્યાત્વધીશ્ચાત્ર વ્યાવર્ત્યા સ્યાદુતાન્યથા

અન્યથેતિ વિજાનીહિ દૃષ્ટાર્થત્વેન ભુક્તિવત્ ।
બુભુક્ષુર્જપવદ્ભુઙ્ક્તે ન કશ્ચિન્નિયતઃ ક્વચિત્

અશ્નાતિ વા ન વાશ્નાતિ ભુઙ્ક્તે વા સ્વેચ્છયાન્યથા ।
યેન કેન પ્રકારેણ ક્ષુધામપનિનીશતિ

નિયમેન જપં કુર્યાદકૃતૌ પ્રત્યવાયતઃ ।
અન્યથાકરણેઽનર્થઃ સ્વરવર્ણવિપર્યયાત્

ક્ષુધેવ દૃષ્ટબાધાકૃદ્વિપરીતા ચ ભાવના ।
જેયા કેનાપ્યુપાયેન નાસ્ત્યત્રાનુષ્ઠિતેઃ ક્રમઃ

ઉપાયઃ પૂર્વમેવોક્તસ્તચ્ચિન્તાકથનાદિકઃ ।
એતદેકપરત્વેઽપિ નિર્બન્ધો ધ્યાનવન્ન હિ

મૂર્તિપ્રત્યયસાન્તત્યમન્યાનન્તરિતં ધિયઃ ।
ધ્યાનં તત્રાતિનિર્બન્ધો મનસશ્ચઞ્ચલાત્મનઃ

ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્દૃઢમ્ ।
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોરિવ સુદુષ્કરમ્

અપ્યબ્ધિપાનાન્મહતઃ સુમેરૂન્મૂલનાદપિ ।
અપિ વહ્ન્યશનાત્ સાધો વિષમ્શ્ચિત્તનિગ્રહઃ

કથનાદૌ ન નિર્બન્ધઃ શૃઙ્ખલાબદ્ધદેહવત્ ।
કિન્ત્વનન્તેતિહાસાદ્યૈર્વિનોદો નાટ્યવદ્ધિયઃ

ચિદેવાત્મા જગન્મિથ્યેત્યત્ર પર્યવસાનતઃ ।
નિદિધ્યાસનવિક્ષેપો નેતિહાસાદિભિર્ભવેત્

કૃષિવાણિજ્યસેવાદૌ કાવ્યતર્કાદિકેષુ ચ ।
વિક્ષિપ્યતે પ્રવૃત્તા ધીસ્તૈસ્તત્ત્વસ્મૃત્યસમ્ભવાત્

અનુસન્દધતૈવાત્ર ભોજનાદૌ પ્રવર્તિતુમ્ ।
શક્યતેઽત્યન્તવિક્ષેપાભાવાદાશુ પુનઃ સ્મૃતેઃ

તત્ત્વવિસ્મૃતિમાત્રાન્નાનર્થઃ કિન્તુ વિપર્યયાત્ ।
વિપર્યેતું ન કાલોઽસ્તિ ઝટિતિ સ્મરતઃ ક્વચિત્

તત્ત્વ સ્મૃતેરવસરો નાસ્ત્યન્યાભ્યાસશાલિનઃ ।
પ્રત્યુતાભ્યાસઘતિત્વાદ્બલાત્તત્ત્વમપેક્ષ્યતે

તમેવૈકં વિજાનીત હ્યન્યા વાચો વિમુઞ્ચથ ।
ઇતિ શ્રુતં તથાન્યત્ર વાચો વિગ્લાપનન્ત્વિતિ

આહારાદિ ત્યજન્નૈવ જીવેચ્છાસ્ત્રાન્તરં ત્યજન્ ।
કિં ન જીવસિ યેનૈવં કરોષ્યત્ર દુરાગ્રહમ્

જનકાદેઃ કથં રાજ્યમિતિ ચેદ્દૃઢબોધતઃ ।
તથા તવાપિ ચેત્તર્કં પઠ યદ્વા કૃષિં કુરુ

મિથ્યાત્વવાસનાદાર્ઢ્યે પ્રારબ્ધક્ષયકાઙ્ક્ષયા ।
અક્લિશ્યન્તઃ પ્રવર્તન્તે સ્વસ્વકર્માનુસારતઃ

અતિપ્રસઙ્ગો મા શક્યઃ સ્વકર્મવશવર્તિનામ્ ।
અસ્તુ વા કઃ અત્ર શક્યેત કર્મ વારયિતું વદ

જ્ઞાનિનોઽજ્ઞાનિન્શ્ચાત્ર સમેઽપ્યારબ્ધકર્મણિ ।
ન ક્લેષો જ્ઞાનિનો ધૈર્યાન્મૂઢઃ ક્લિશ્યત્યધૈર્યતઃ

માર્ગે ગન્ત્રોર્દ્વયોઃ શ્રાન્તૌ સમાયામપ્યદૂરતામ્ ।
જાનન્ધૈર્યાદ્દ્રુતં ગચ્છેદન્યસ્તિષ્ઠતિ દીનધીઃ

સાક્ષાત્કૃતાત્મધીઃ સમ્યગવિપર્યયબાધિતઃ ।
કિમિચ્છન્કસ્ય કામાય શરીરમનુસંજ્વરેત્

જગન્મિથ્યાત્વધીભાવાદાક્ષિપ્તૌ કામ્યકામુકૌ ।
તયોરભાવે સન્તાપઃ શામ્યેન્નિઃસ્નેહદીપવત્

ગન્ધર્વપત્તને કિંચિન્નેન્દ્રજાલિકનિર્મિતમ્ ।
જાનન્ કામયતે કિન્તુ જિહાસતિ હસન્નિદમ્

આપાતરમણીયેષુ ભોગેષ્વેવં વિચારવાન્ ।
નાનુરજ્જતિ કિન્ત્વેતાન્ દોષદૃષ્ટ્યા જિહાસતિ

અર્થાનામર્જને ક્લેશસ્તથૈવ પરિરક્ષણે ।
નાશે દુઃખં વ્યયે દુઃખં ધિગર્થાન્ક્લેશકારિણઃ

માંસપાઞ્ચાતિકાયાસ્તુ યન્ત્રલોલેઽઙ્ગપઞ્જરે ।
સ્નાય્વસ્થિગ્રન્થિશાલિન્યાઃ સ્ત્રિયાઃ કિમિવ શોભનમ્

એવમાદિષુ શાસ્ત્રેષુ દોષાઃ સમ્યક્પ્રપઞ્ચિતાઃ ।
વિમૃશન્નનિશન્તાનિ કથં દુઃખેષુ મજ્જતિ

ક્ષુધયા પીડ્યમાનોઽપિ ન વિષં હ્યત્તુમિચ્છતિ ।
મિષ્ટાન્નધ્વસ્તતૃડ્જાનન્નામૂઢસ્તજ્જિઘત્સતિ

પ્રારબ્ધકર્મપ્રાબલ્યાદ્ભોગેષ્વિચ્છા ભવેદ્યદિ ।
ક્લિશ્યનેવ તદાપ્યેષ ભુઙ્ક્તે વિષ્ટિગૃહીતવત્

ભુઞ્જાનાસ્તાનપિ બુધાઃ શ્રદ્ધાવન્તઃ કુટુમ્બિનઃ ।
નાદ્યાપિ કર્મ નશ્છિન્નમિતિ ક્લિશ્યન્તિ સન્તતમ્

નાયં ક્લેશોઽત્ર સંસારતાપઃ કિન્તુ વિરક્તતા ।
ભ્રાન્તિજ્ઞાનનિદાનો હિ તાપઃ સાંસારિકઃ સ્મૃતઃ

વિવેકેન પરિક્લિશ્યન્નલ્પભોગેન તૃપ્યતિ ।
અન્યથાનન્તભોગેઽપિ નૈવ તૃપ્યતિ કર્હિચિત્

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ ।
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવ અભિવર્ધતે

પરિજ્ઞાયોપભુક્તો હિ ભોગો ભવતિ તુષ્ટયે ।
વિજ્ઞાય સેવિતશ્ચૌરી મૈત્રીમેતિ ન ચૌરતામ્

મનસો નિગૃહીતસ્ય લીલાભોગોઽલ્પકોઽપિ યઃ ।
તમેવાલબ્ધવિસ્તારં ક્લિષ્ટત્વાદ્બહુ મન્યતે

બદ્ધમુક્તો મહીપાલો ગ્રામમાત્રેણ તુષ્યતિ ।
પરૈર્ન બદ્ધો નાક્રાન્તો ન રાષ્ટ્રં બહુ મન્યતે

વિવેકે જાગ્રતિ સતિ દોષદર્શનલક્ષણે ।
કથમારબ્ધકર્માપિ ભોગેચ્છાં જનયિષ્યતિ

નૈષ દોષો યતોઽનેકવિધં પ્રારબ્ધમીક્ષ્યતે ।
ઇચ્છાનિચ્છા પરેચ્છા ચ પ્રારબ્ધં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્

અપથ્યસેવિન્શ્ચૌરા રાજદારરતા અપિ ।
જાનન્ત એવ સ્વાનર્થમિચ્છન્ત્યારબ્ધકર્મતઃ

ન ચાત્રૈતદ્વારયિતુમીશ્વરેણાપિ શક્યતે ।
યત ઈશ્વર એવાહ ગીતાયામર્જુનં પ્રતિ

સદૃશં ચેષ્ટતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્જ્ઞાનવાનપિ ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ

અવશ્યં ભાવિભાવાનાં પ્રતીકારો ભવેદ્યદિ ।
તદા દુઃખૈર્ન લિપ્યેરન્ નલરામયુધિષ્ઠિરાઃ

ન ચેશ્વરત્વમીશસ્ય હીયતે તાવતા યતઃ ।
અવશ્યં ભાવિતાપ્યેષઈશ્વરેણ એવ નિર્મિતા

પ્રશ્નોત્તરાભ્યામેવૈતદ્ગમ્યતેઽર્જુનકૃષ્ણયોઃ ।
અનિચ્છાપૂર્વકં ચાસ્તિ પ્રારબ્ધમિતિ તચ્છૃણુ

અથ કેન પ્રયુક્તોઽયં પાપં ચરતિ પૂરુષઃ ।
અનિચ્છન્નપિ વાર્ષ્ણેય બલાદિવ નિયોજિતઃ

કામ એષ ક્રોધ એષ રજોગુણસમુદ્ભવઃ ।
મહાશનો મહાપાપ્મા વિદ્ધ્યેનમિહ વૈરિણમ્

સ્વભાવજેન કૌન્તેય નિબદ્ધઃ સ્વેન કર્મણા ।
કર્તું નેચ્છસિ યન્મોહાત્કરિષ્યસ્યવશોઽપિ તત્

નાનિચ્છન્તો ન ચેચ્છન્તઃ પરદાક્ષિણ્યસંયુતાઃ ।
સુખદુઃખે ભજન્ત્યેતત્પરેચ્છા પૂર્વકર્મ હિ

કથં તર્હિ કિમિચ્છન્નિત્યેવમિચ્છા નિષિધ્યતે ।
નેચ્છાનિષેધઃ કિન્ત્વિચ્છાબાધો ભર્જિતબીજવત્

ભર્જિતાનિ તુ બીજાનિ સન્ત્યકાર્યકરાણિ ચ ।
વિદ્વદિચ્છા યથેષ્ટવ્યા સત્ત્વબોધાન્ન કાર્યકૃત્

દગ્ધબીજમરોહેઽપિ ભક્ષણાયોપયુજ્યતે ।
વિદ્વદિચ્છાપ્યલ્પભોગં કુર્યાન્ન વ્યસનં બહુ

ભોગેન ચરિતાર્થત્વાત્પ્રારબ્ધં કર્મ હીયતે ।
ભોક્તવ્યસત્યતાભ્રાન્ત્યાવ્યસનં તત્ર જાયતે

મા વિનશ્યત્વયં ભોગો વર્ધતામુત્તરોત્તરમ્ ।
મા વિઘ્નાઃ પ્રતિબધ્નન્તુ ધન્યોઽસ્મ્યસ્માદિતિ ભ્રમઃ

યદભાવિ ન તદ્ભાવિ ભાવિ ચેન્ન તદન્યથા ।
ઇતિ ચિન્તાવિષગ્નોઽયં બોધો ભ્રમનિવર્તકઃ

સમેઽપિ ભોગે વ્યસનં ભ્રાન્તો ગચ્છેન્ન બુદ્ધિમાન્ ।
અશક્યાર્થસ્ય સઙ્કલ્પાદ્ભ્રાન્તસ્ય વ્યસનં બહુ

માયામયત્વં ભોગ્યસ્ય બુદ્ધ્વાસ્થામુપસંહરન્ ।
ભુઞ્જાનોઽપિ ન સઙ્કલ્પં કુરુતે વ્યસનં કુતઃ

સ્વપ્નેન્દ્રજાલસદૃશમચિન્ત્યરચનાત્મકમ્ ।
દૃષ્ટનષ્ટં જગત્પશ્યન્કથં તત્રાનુરજ્જતિ

સ્વસ્વપ્નમાપરોક્ષેણ દૃષ્ટ્વા પશ્યન્સ્વજાગરમ્ ।
ચિન્તયેદપ્રમત્તઃ સન્નુભાવનુદિનં મુહુઃ

ચિરં તયોઃ સર્વસામ્યમનુસન્ધાય જાગરે ।
સત્યત્વબુદ્ધિં સંત્યજ્ય નાનુરજ્જતિ પૂર્વવત્

ઇન્દ્રજાલમિદં દ્વૈતમચિન્ત્યરચનાત્વતઃ ।
ઇત્યવિસ્મરતો હાનિઃ કા વા પ્રારબ્ધભોગતઃ

નિર્બન્ધસ્તત્ત્વવિદ્યાયા ઇન્દ્રજાલત્વસંસ્મૃતૌ ।
પ્રારબ્ધસ્યાગ્રહો ભોગે જીવસ્ય સુખદુઃખયોઃ

વિદ્યારબ્ધે વિરુદ્ધ્યેતે ન ભિન્નવિષયત્વતઃ ।
જાનદ્ભિરપ્યૈન્દ્રજાલો વિનોદો દૃશ્યતે ખલુ

જગત્સત્યત્વમાપાદ્ય પ્રારબ્ધં ભોજયેદ્યદિ ।
તદા વિરોધિ વિદ્યાયા ભોગમાત્રાન્ન સત્યતા

અન્ન્યૂનો જાયતે ભોગઃ કલ્પિતૈઃ સ્વપ્નવસ્તુભિઃ ।
જાગ્રત્વસ્તુભિરપ્યેવમસત્યૈર્ભોગ ઇષ્યતામ્

યદિ વિદ્યાપહ્નુવિત જગત્પ્રારબ્ધ ઘાતિની ।
તદા સ્યાન્ન તુ માયાત્વબોધેન તદપહ્નવઃ

અનપહ્નુત્ય લોકાસ્તદિન્દ્રજાલમિદં ત્વિતિ ।
જાનન્ત્યેવાનપહ્નુત્ય ભોગં માયાત્વધીસ્તથા

યત્ર ત્વસ્ય જગત્ સ્વાત્મા પશ્યેત્કસ્તત્ર કેન કિમ્ ।
કિં જિઘ્રેત્કિં વદેદ્વેતિ શ્રુતૌ તુ બહુ ઘોષિતમ્

તેન દ્વૈતમપહ્નુત્ય વિદ્યોદેતિ ન ચાન્યથા ।
તથા ચ વિદુષો ભોગઃ કથં સ્યાદિતિ ચેત્ શૃણુ

સુષુપ્તિવિષયા મુક્તિવિષયા વા શ્રુતિસ્ત્વિતિ ।
ઉક્તં સ્વાપ્યયસમ્પત્યોરિતિ સૂત્રે હ્યતિસ્ફુટમ્

અન્યયા યાજ્ઞવલ્ક્યાદેરાચાર્યત્વં ન સમ્ભવેત્ ।
દ્વૈતદૃષ્ટાવવિદ્વત્તા દ્વૈતાદૃષ્ટૌ ન વાગ્વદેત્

નિર્વિકલ્પસમાધૌ તુ દ્વૈતાદર્શનહેતુતઃ ।
સૈવાપરોક્ષવિદ્યેતિ ચેત્સુષુપ્તિસ્તથા ન કિમ્

આત્મતત્ત્વં ન જાનાતિ સુપ્તૌ યદિ તદા ત્વયા ।
આત્મધીરેવ વિદ્યેતિ વાચ્યં ન દ્વૈતવિસ્મૃતિઃ

ઉભયં મિલિતં વિદ્યા યદિ તર્હિ ઘટાદયઃ ।
અર્ધવિદ્યાભાજિનઃ સ્યુઃ સકલદ્વૈતવિસ્મૃતેઃ

મશકધ્વનિમુખ્યાનાં વિક્ષેપાણાં બહુત્વતઃ ।
તત્ત્વવિદ્યા તથા ન સ્યાદ્ઘટાદીનાં યથા દૃઢા

આત્મધીરેવ વિદ્યેતિ યદિ તર્હિ સુખી ભવ ।
દુષ્ટચિત્તં નિરુન્ધ્યાચ્ચેન્નિરુન્ધિ ત્વં યથાસુખમ્

તદિષ્ટમેષ્ટવ્યમાયામયત્વસ્ય સમીક્ષણાત્ ।
ઇચ્છન્નપ્યજ્ઞવન્નેચ્છેત્કિમિચ્છન્નિતિ હિ શ્રુતમ્

રાગો લિઙ્ગમબોધસ્ય સન્તુ રાગાદયો બુધે ।
ઇતિ શાસ્ત્રદ્વયં સાર્થમેવં સત્યવિરોધતઃ

જગન્મિથ્યાત્વવત્ સ્વાત્માસઙ્ગત્વસ્ય સમીક્ષણાત્ ।
કસ્ય કામાયેતિ વચો ભોક્ત્રભાવવિવક્ષયા

પતિજાયાદિકં સર્વં તત્તદ્ભોગાય નેચ્છતિ ।
કિન્ત્વાત્મભોગાર્થમિતિ શ્રુતાવુદ્ઘોષિતં બહુ

કિં કૂટસ્થશ્ચિદાભાસોઽથ વા કિમુભયાત્મકઃ ।
ભોક્તા તત્ર ન કૂટસ્થોઽસઙ્ગત્વાદ્ભોક્તૃતાં વ્રજેત્

સુખદુઃખાભિમાનાખ્યો વિકારો ભોગ ઉચ્યતે ।
કૂટસ્થસ્ય વિકારી ચેત્યેતન્ન વ્યાહતં કથમ્

વિકારિબુદ્ધ્યધીનત્વાદાભાસે વિકૃતાવપિ ।
નિરધિષ્ઠાનવિભ્રાન્તિઃ કેવલા ન હિ તિષ્ઠતિ

ઉભયાત્મક એવાતો લોકે ભોક્તા નિગદ્યતે ।
તદૃગાત્માનમારભ્ય કૂટસ્થઃ શેષિતઃ શ્રુતૌ

આત્મા કતમ ઇત્યુક્તે યાજ્ઞવલ્ક્યો વિબોધયન્ ।
વિજ્ઞાનમયમારભ્યાસઙ્ગં તં પર્યશેષયત્

કોઽયમાત્મેત્યેવમાદૌ સર્વત્રાત્મવિચારતઃ ।
ઉભયાત્મકમારભ્ય કૂટસ્થઃ શેષ્યતે શ્રુતૌ

કૂટસ્થસત્યતાં સ્વસ્મિન્નધ્યસ્યાત્મા વિવેકતઃ ।
તાત્વિકીં ભોક્તૃતાં મત્વા ન કદાચિજ્જિહાસતિ

ભોક્તા સ્વસ્યૈવ ભોગાય પતિજાયાદિમિચ્છતિ ।
એષ લૌકિકવૃત્તાન્તઃ શ્રુત્યા સમ્યગનૂદિતઃ

ભોગ્યાનાં ભોક્તૃશેષત્વાન્મા ભોગ્યેષ્વનુરજ્યતામ્ ।
ભોક્તર્યેવ પ્રધાનેઽતોઽનુરાગં તં વિધિત્સતિ

યા પ્રીતિરવિવેકાનાં વિષયેષ્વનપાયિની ।
ત્વામનુસ્મરતઃ સા મે હૃદયાન્માપસર્પતુ

ઇતિ ન્યાયેન સર્વસ્માદ્ભોગ્યજાતાદ્વિરક્તધીઃ ।
ઉપસંહૃત્ય તાં પ્રીતિં ભોક્તર્યેવં બુભુત્સતે

સ્રક્ચન્દનવધૂવસ્ત્રસુવર્ણાદિષુ પામરઃ ।
અપ્રમત્તો યથા તદ્વન્ન પ્રમાદ્યતિ ભોક્તરિ

કાવ્યનાટકતર્કાદિમભ્યસ્યતિ નિરન્તરમ્ ।
વિજિગીષુર્યથા તદ્વન્મુમુક્ષુઃ સ્વં વિચારયેત્

જપયાગોપાસનાદિ કુરુતે શ્રદ્ધયા યથા ।
સ્વર્ગાદિવાઞ્છયા તદ્વચ્છ્રદ્દધ્યાત્સ્વે મુમુક્ષયા

ચિત્તૈકાગ્ર્યં યથા યોગી મહાયાસેન સાધયેત્ ।
અણિમાદિપ્રેપ્સયૈવં વિવિચ્યાત્સ્વં મુમુક્ષયા

કૌશલાનિ વિવર્ધન્તે તેષામભ્યાસપાટવાત્ ।
યથા તદ્વદ્વિવેકોઽસ્યાપ્યભ્યાસાદ્વિશદાયતે

વિવિઞ્ચતા ભોક્તૃતત્ત્વં જાગ્રદાદિષ્વસઙ્ગતા ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સાક્ષિણ્યધ્યવસીયતે

યત્ર યદ્દૃશ્યતે દ્રષ્ટા જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ ।
તત્રૈવ તન્નેતરત્રેત્યનુભૂતિર્હિ સંમતા

સ યત્તત્રેક્ષતે કિંચિત્તેનાનન્વાગતો ભવેત્ ।
દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં પાપં ચેત્યેવં શ્રુતિષુ ડિણ્ડિમઃ

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિ પ્રપઞ્ચં યત્પ્રકાશતે ।
તદ્બ્રહ્માહમિતિ જ્ઞાત્વા સર્વબન્ધૈઃ પ્રમુચ્યતે

એક એવ આત્મા મન્તવ્યો જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ ।
સ્થાનત્રયવ્યતીતસ્ય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોગ્યં ભોક્તા ભોગશ્ચ યદ્ભવેત્ ।
તેભ્યો વિલક્ષણઃ સાક્ષી ચિન્માત્રોઽહં સદાશિવઃ

એવં વિવેચિતે તત્ત્વે વિજ્ઞામયશબ્દિતઃ ।
ચિદાભાસો વિકારી યો ભોક્તૃત્વં તસ્ય શિષ્યતે

માયિકોઽયં ચિદાભાસઃ શ્રુતેરનુભવાદપિ ।
ઇન્દ્રજાલં જગત્પ્રોક્તં તદન્તઃપાત્યયં યતઃ

વિલોપોઽસ્ય સુષુપ્ત્યાદૌ સાક્ષિણા હ્યનુભૂયતે ।
એતાદૃશં સ્વસ્વભાવં વિવિનક્તિ પુનઃ પુનઃ

વિવિચ્ય નાશં નિશ્ચિત્ય પુનર્ભોગં ન વાઞ્છતિ ।
મુમૂર્ષુઃ શાયિતો ભૂમૌ વિવાહં કોઽભિવાઞ્છતિ

જિહ્રેતિ વ્યવહર્તું ચ ભોક્તાહમિતિ પૂર્વવત્ ।
છિન્નનાશ ઇવ હ્રિતઃ ક્લિશ્યન્નારબ્ધમશ્નુતે

યદા સ્વસ્યાપિ ભોક્તૃત્વં મન્તું જિહ્રેત્યયં તદા ।
સાક્ષિણ્યારોપયેદેતદિતિ કૈવ કથા વૃથા

ઇત્યભિપ્રેત્ય ભોક્તારમાક્ષિપત્યવિશઙ્કયા ।
કસ્ય કામાયેતિ તતઃ શરીરાનુજ્વરો ન હિ

સ્થૂલં સૂક્ષ્મં કારણં ચ શરીરં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।
અવશ્યં ત્રિવિધોઽસ્ત્યેવ તત્ર તત્રોચિતો જ્વરઃ

વાતપિત્તશ્લેષ્મજન્યા વ્યાધયઃ કોટિશસ્તનૌ ।
દુર્ગન્ધિત્વં કુરૂપત્વં દાહભઙ્ગાદયસ્તથા

કામક્રોધાદયઃ શાન્તિદાન્ત્યાદ્યા લિઙ્ગદેહગાઃ ।
જ્વરાદ્વયેઽપિ બાધન્તે પ્રાપ્ત્યાપ્રાપ્ત્યા નરં ક્રમાત્

સ્વં પરં ચ ન વેત્ત્યાત્મા વિનષ્ટ ઇવ કારણે ।
આગામિદુઃખબીજં ચેત્યેતદિન્દ્રેણ દર્શિતમ્

એતે જ્વરાઃ શરીરેષુ ત્રિષુ સ્વાભાવિકા મતાઃ ।
વિયોગે તુ જ્વરૈસ્તાનિ શરીરાણ્યેવ નાસતે

તન્તોર્વિયુજ્યેન્ન પટો વાલેભ્યઃ કમ્બલો યથા ।
મૃદો ઘટસ્તથા દેહો જ્વરેભ્યોઽપીતિ દૃશ્યતામ્

ચિદાભાસે સ્વતઃ કોઽપિ જ્વરો નાસ્તિ યતશ્ચિતઃ ।
પ્રકાશૈકસ્વભાવત્વમેવ દૃષ્ટં ન ચેતરત્

ચિદાભાસેઽપ્યસમ્ભાવ્યા જ્વરાઃ સાક્ષિણિ કા કથા ।
એવમેવૈકતાં મેને ચિદાભાસો હ્યવિદ્યયા

સાક્ષિસત્યત્વમધ્યસ્ય સ્વેનોપેતે વપુસ્ત્રયે ।
તત્સર્વં વાસ્તવં સ્વસ્ય સ્વરૂપમિતિ મન્યતે

એતસ્મિન્ભ્રાન્તિકાલેઽયં શરીરેષુ જ્વરત્સ્વથ ।
સ્વયમેવ જ્વરામીતિ મન્યતે હિ કુટુમ્બિવત્

પુત્રદારેષુ તૃપ્યત્સુ તૃપ્યામીતિ યથા વૃથા ।
મન્યતે પુરુષસ્તદ્વદાભાસોઽપ્યભિમન્યતે

વિવિચ્ય ભ્રાન્તિમુજ્ઝિત્વા સ્વમપ્યગણયન્ સદા ।
ચિન્તયન્સાક્ષિણં કસ્માચ્છરીરમનુસંજ્વરેત્

અયથાવસ્તુસર્પાદિજ્ઞાનં હેતુઃ પલાયને ।
રજ્જુજ્ઞાનેઽહિધીધ્વસ્તૌ કૃતમપ્યનુશોચતિ

મિથ્યાભિયોગદોષસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તત્વસિદ્ધયે ।
ક્ષમાપયન્નિવાત્માનં સાક્ષિણં શરણં ગતઃ

આવૃત્તપાપનૂત્યર્થં સ્નાનાદ્યાવર્તતે યથા ।
આવર્તયન્નિવ ધ્યાનં સદા સાક્ષિપરાયણઃ

ઉપસ્થકુષ્ઠિની વેશ્યા વિલાસેષુ વિલજ્જતે ।
જાનતોઽગ્રે તથાભાસઃ સ્વપ્રખ્યાતૌ વિલજ્જતે

ગૃહીતો બ્રાહ્મણો મ્લેચ્છૈઃ પ્રાયશ્ચિત્તં ચરન્પુનઃ ।
મ્લેચ્છૈઃ સઙ્કીર્યતે નૈવ તથાભાસઃ શરીરકૈઃ

યૌવરાજ્યે સ્થિતો રાજપુત્રઃ સામ્રાજ્યવાઞ્છયા ।
રાજાનુકારી ભવતિ તથા સાક્ષ્યનુકાર્યયમ્

યો બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવત્યેવેતિ શ્રુતિમ્ ।
શ્રુત્વા તદેકચિત્તઃ સન્બ્રહ્મ વેત્તિ ન ચેતરત્

દેવત્વકામા હ્યગ્ન્યાદૌ પ્રવિશન્તિ યથા તથા ।
સાક્ષિત્વેનાવશેષાય સ્વવિનાશં સ વાઞ્છતિ

યાવત્સ્વદેહદાહં સ નરત્વં નૈવ મુઞ્ચતિ ।
તાવદારબ્ધદેહઃ સ્યાન્નાભાસત્વવિમોચનમ્

રજ્જુજ્ઞાનેઽપિ કમ્પાદિઃ શનૈરેવોપશામ્યતિ ।
પુનર્મન્દાન્ધકારિ સા રજ્જુઃ ક્ષિપ્તોરગી ભવેત્

એવમારબ્ધભોગોઽપિ શનૈઃ શામ્યતિ નો હઠાત્ ।
ભોગકાલે કદાચિત્તુ મર્ત્યોઽહમિતિ ભાસતે

નૈતાવતાપરાધેન તત્ત્વજ્ઞાનં વિનશ્યતિ ।
જીવન્મુક્તિવ્રતં નેદં કિન્તુ વસ્તુસ્થિતિઃ ખલુ

દશમોઽપિ શિરસ્તાડં રુદન્બુદ્ધ્વા ન રોદિતિ ।
શિરોવ્રણસ્તુ માસેન શનૈઃ શામ્યતિ નો તદા

દશમામૃતિલાભેન જાતો હર્ષો વ્રણવ્યથામ્ ।
તિરોધત્તે મુક્તિલાભસ્તથા પ્રારબ્ધદુઃખિતામ્

વ્રતાભાવાદ્યદાધ્યાસસ્તદા ભૂયો વિવિચ્યતામ્ ।
રસસેવી દિને ભુઙ્ક્તે ભૂયો ભૂયો યથા તથા

શમયત્યૌષધેનાયં દશમઃ સ્વવ્રણં યથા ।
ભોગેન શમયિત્વૈતત્પ્રારબ્ધં મુચ્યતે તથા

કિમિચ્છન્નિતિ વાક્યોક્તઃ શોકમોક્ષ ઉદીરિતઃ ।
આભાસસ્ય હ્યવસ્થૈષા ષષ્ઠી તૃપ્તિસ્તુ સપ્તામિ

સાઙ્કુશા વિષયૈસ્તૃપ્તિરિયં તૃપ્તિર્નિરઙ્કુશા ।
કૃતં કૃત્યં પ્રાપણીયં પ્રાપ્તમિત્યેવ તૃપ્યતિ

ઐહિકામુષ્મિકવ્રાતસિદ્ધ્યૈ મુક્તેશ્ચ સિદ્ધયે ।
બહુ કૃત્યં પુરાસ્યાભૂત્તત્સર્વમધુના કૃતમ્

તદેતત્કૃતકૃત્યત્વં પ્રતિયોગિપુરઃસરમ્ ।
અનુસન્દધદેવાયમેવં તૃપ્યતિ નિત્યશઃ

દુઃખિનોઽજ્ઞાઃ સંસરન્તુ કામં પુત્રાદ્યપેક્ષયા ।
પરમાનન્દપૂર્ણોઽહં સંસરામિ કિમિચ્છયા

અનુતિષ્ઠન્તુ કર્માણિ પરલોકાયિયાસવઃ ।
સર્વલોકાત્મકઃ કસ્માદનુતિષ્ઠામિ કિં કથમ્

વ્યાચક્ષતાન્તે શાસ્ત્રાણિ વેદાનધ્યાપયન્તુ વા ।
યેઽત્રાધિકારિણો મે તુ નાધિકારોઽક્રિયત્વતઃ

નિદ્રાભિક્ષે સ્નાનશૌચે નેચ્છામિ ન કરોમિ ચ ।
દ્રષ્ટારશ્ચેત્કલ્પયન્તિ કિં મે સ્યાદન્યકલ્પનાત્

ગુઞ્જાપુઞ્જાદિ દહ્યેત નાન્યારોપિતવહ્નિના ।
નાન્યારોપિતસંસારધર્માનેવમહં ભજે

શૃણ્વન્ત્વજ્ઞાતતત્ત્વાસ્તે જાનં કસ્માચ્છૃણોમ્યહમ્ ।
મન્યન્તાં સંશયાપન્ના ન મન્યેઽહમસંશયઃ

વિપર્યસ્તો નિદિધ્યાસેત્કિં ધ્યાનમવિપર્યયે ।
દેહાત્મત્વવિપર્યાસં ન કદાચિદ્ભજામ્યહમ્

અહં મનુષ્ય ઇત્યાદિવ્યવહારો વિનાપ્યમુમ્ ।
વિપર્યાસં ચિરાભ્યસ્તવાસનાતોઽવકલ્પતે

પ્રારબ્ધકર્મણિ ક્ષીણે વ્યવહારો નિવર્તતે ।
કર્માક્ષયે ત્વસૌ નૈવ શામ્યેદ્ધ્યાનસહસ્રતઃ

વિરલત્વં વ્યવહૃતેરિષ્ટં ચેદ્ધ્યાનમસ્તુ તે ।
અબાધિકાં વ્યવહૃતિં પશ્ય ધ્યાયામ્યહં કુતઃ

વિક્ષેપો નાસ્તિ યસ્માન્મે ન સમાધિસ્તતો મમ ।
વિક્ષેપો વા સમાધિર્વા મનસઃ સ્યાદ્વિકારિણઃ

નિત્યાનુભવરૂપસ્ય કો મેઽત્રાનુભવઃ પૃથક્ ।
કૃતં કૃત્યં પ્રાપણીયં પ્રાપ્તમિત્યેવ નિશ્ચયઃ

વ્યવહારો લૌકિકો વા શાસ્ત્રીયોઽપ્યન્યથાપિ વા ।
મમાકર્તુરલેપસ્ય યથારબ્ધં પ્રવર્તતામ્

અથવા કૃતકૃત્યોઽપિ લોકાનુગ્રહકામ્યયા ।
શાસ્ત્રીયેણૈવ માર્ગેણ વર્તેઽહં કા મમ ક્ષતિઃ

દેવાર્ચનસ્નાનશૌચભિક્ષાદૌ વર્તતાં વપુઃ ।
તારં જપતુ વાક્તદ્વત્પઠત્વામ્નાયમસ્તકમ્

વિષ્ણું ધ્યાયતુ ધીર્યદ્વા બ્રહ્માનન્દે વિલીયતામ્ ।
સાક્ષ્યહં કિંચિદપ્યત્ર ન કુર્વે નાપિ કારયે

એવં ચ કલહઃ કુત્ર સમ્ભવેત્કર્મિણ મમ ।
વિભિન્નવિષયત્વેન પૂર્વાપરસમુદ્રવત્

વપુર્વાગ્ધીષુ નિર્બન્ધઃ કર્મિણો ન તુ સાક્ષિણિ ।
જ્ઞાનિનઃ સાક્ષ્યલેપત્વે નિર્બન્ધો નેતરત્ર હિ

એવં ચાન્યોન્યવૃત્તાન્તાનભિજ્ઞૌ બધિરાવિવ ।
વિવદેતાં બુદ્ધિમન્તો હસન્ત્યેવ વિલોક્ય તૌ

યં કર્મી ન વિજાનાતિ સાક્ષિણં તસ્ય તત્ત્વવિત્ ।
બ્રહ્મત્વં બુધ્યતાં તત્ર કર્મિણઃ કિં વિહીયતે

દેહવાગ્બુદ્ધયસ્ત્યક્તા જ્ઞાનિનાનૃતબુદ્ધિતઃ ।
કર્મી પ્રવર્તયવાભિર્જ્ઞાનિનો હીયતેઽત્ર કિમ્

પ્રવૃત્તિર્નોપયુક્તા ચેન્નિવૃત્તિઃ ક્વોપયુજ્યતે ।
બોધે હેતુર્નિવૃત્તિશ્ચેદ્બુભુત્સાયાં તથેતરા

બુદ્ધશ્ચેન્ન બુભુત્સેત નાપ્યસૌ બુધ્યતે પુનઃ ।
અબાધાદનુવર્તેત બોધો ન ત્વન્યસાધનાત્

નાવિદ્યા નાપિ તત્કાર્યં બોધં બાધિતુમર્હતિ ।
પુરૈવ તત્ત્વબોધેન બાધિતે તે ઉભે યતઃ

બાધિતં દૃશ્યતામક્ષૈસ્તેન બાધો ન શઙ્ક્યતે ।
જીવન્નાખુર્ન માર્જારં હન્તિ હન્યાત્કથં મૃતઃ

અપિ પાશુપતાસ્ત્રેણ વિદ્વશ્ચેન્ન મમાર યઃ ।
નિષ્ફલેષુવિતુન્નાઙ્ગો નઙ્ક્ષ્યતીત્યત્ર કા પ્રમા

આદાવવિદ્યયા ચિત્રૈઃ સ્વકાર્યૈર્જૃમ્ભમાણયા ।
યુદ્ધ્વા બોધોઽજયત્સોદ્ય સુદૃઢો બાધ્યતાં કથમ્

તિષ્ઠન્તુવજ્ઞાનતત્કાર્યશવાબોધેન મારિતાઃ ।
ન હાનીર્બીધ સમ્રાજઃ કીર્તિઃ પ્રત્યુત તસ્ય તૈઃ

ય એવમતિશૂરેણ બોધેન ન વિયુજ્યતે ।
નિવૃત્ત્યા વા પ્રવૃત્ત્યા વા દેહાદિગતયાસ્ય કિમ્

પ્રવૃત્તાવાગ્રહો ન્યાય્યો બોધહીનસ્ય સર્વથા ।
સ્વર્ગાય વાપવર્ગાય યોજિતવ્યં યતો નૃભિઃ

વિદ્વાંશ્ચેત્તાદૃશાં મધ્યે તિષ્ઠેત્તદનુરોધતઃ ।
કાયેન મનસા વાચા કરોત્યેવાખિલાઃ ક્રિયાઃ

એષ મધ્યે બુભુત્સાનાં યદા તિષ્ઠેત્તદા પુનઃ ।
બોધાયૈષાં ક્રિયાઃ સર્વા દૂષયંસ્ત્યજતુ સ્વયમ્

અવિદ્વદનુસારેણ વૃત્તિર્બુદ્ધસ્ય યુજ્યતે ।
સ્તનન્ધયાનુસારેણ વર્તતે તત્પિતા યતઃ

અધિક્ષિપ્તસ્તાડિતો વા બાલેન સ્વપિતા તદા ।
ન ક્લિશ્યતિ ન કુપ્યેચ્ચ બાલં પ્રત્યુત લાલયેત્

નિન્દિતઃ સ્તૂયમાનો વા વિદ્વાનજ્ઞૈર્ન નિન્દતિ ।
ન સ્તૌતિ કિન્તુ તેષાં સ્યાદ્યથા બોધસ્તથા ચરેત્

યેનાયં નટનેનાત્ર બુધ્યતે કાર્યમેવ તત્ ।
અજ્ઞપ્રબોધાન્નૈવાન્યત્કાર્યમસ્ત્યત્ર તદ્વિદઃ

કૃતકૃત્યતયા તૃપ્તઃ પ્રાપ્તપ્રાપ્યતયા પુનઃ ।
તૃપ્યનેવં સ્વમનસા મન્યતેઽસૌ નિરન્તરમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં નિત્યં સ્વાત્માનમઞ્જસા વેદ્મિ ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં બ્રહ્માનન્દો વિભાતિ મે સ્પષ્ટમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં દુઃખં સાંસારિકં ન વીક્ષેઽદ્ય ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં સ્વસ્યાજ્ઞાનં પલાયિતં ક્વાપિ

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં કર્તવ્યં મે ન વિદ્યતે કિઞ્ચિત્ ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં પ્રાપ્તવ્યં સર્વમદ્ય સમ્પન્નમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં તૃપ્તિર્મે કોપમા ભવેલ્લોકે ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં ધન્યો ધન્યો ધન્યઃ પુનઃ પુનઃ

અહો પુણ્યમહો પુણ્યં ફલિતં ફલિતં દૃઢમ્ ।
અસ્ય પુણ્યસ્ય સમ્પત્તેરહો વયમહો વયમ્

અહો શાસ્ત્રમહો શાસ્ત્રમહો ગુરુરહો ગુરુઃ ।
અહો જ્ઞાનમહો જ્ઞાનમહો સુખમહો સુખમ્

તૃપ્તિદીપમિમં નિત્યં યેઽનુસન્દધતે બુધાઃ ।
બ્રહ્માનન્દે નિમજ્જન્તસ્તે તૃપ્યન્તિ નિરન્તરમ્

ઇતિ તૃપ્તિદીપોનામ સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ