પઞ્ચદશી · અધ્યાય p13

॥ પઞ્ચદશી॥
અથ પ્રથમોઽધ્યાય:॥
પ્રત્યક્તત્ત્વવિવેક:।
તત્ત્વવિવેકોનામ - પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ।
નમઃ શ્રીશઙ્કરાનન્દગુરુપાદામ્બુજન્મને ।
સવિલાસમહામોહગ્રાહગ્રાસૈકકર્મણે

તત્પાદામ્બુરુહદ્વન્દ્વસેવાનિર્મલચેતસામ્ ।
સુખબોધાય તત્ત્વસ્ય વિવેકોઽયં વિધીયતે

શબ્દસ્પર્શાદયો વેદ્યા વૈચિત્ર્યાજ્જાગરે પૃથક્ ।
તતોવિભક્તા તત્સંવિદૈક્યરૂપ્યાન્ન ભિદ્યતે

તથા સ્વપ્નેઽત્ર વેદ્યન્તુ ન સ્થિરં જાગરે સ્થિરમ્ ।
તદ્ભેદોઽતસ્તયોઃ સંવિદેકરૂપા ન ભિદ્યતે

સુપ્તોત્ત્થિતસ્ય સૌષુપ્તતમોબોધો ભવેત્સ્મૃતિઃ ।
સા ચાવબુદ્ધવિષયાવબુદ્ધં તત્તદા તતઃ

સબોધોવિષયાદ્ભિન્નો ન બોધાત્સ્વપ્નબોધવત્ ।
એવં સ્થાનત્રયેઽપ્યેકા સંવિત્તદ્વદ્દિનાન્તરે

માસાબ્દાયુગકલ્પેષુ ગતાગમ્યેષ્વનેકધા ।
નોદેતિ નાસ્તમેત્યેકા સંવિદેષા સ્વયંપ્રભા

ઇયમાત્મા પરાનન્દઃ પરપ્રેમાસ્પદં યતઃ ।
મા ન ભુવં હિ ભૂયાસમિતિ પ્રેમાત્મનીક્ષ્યતે

તત્પ્રેમાત્માર્થમન્યત્ર નૈવમન્યાર્થમાત્મનિ ।
અતસ્તત્પરમન્તેન પરમાનન્દતાત્મનઃ

ઇત્થં સચ્ચિત્પરાનન્દ આત્મા યુક્ત્યા તથાવિધમ્ ।
પરં બ્રહ્મ તયોશ્ચૈક્યં શ્રુત્યન્તેષૂપદિશ્યતે

અભાને ન પરં પ્રેમ ભાને ન વિષયસ્પૃહા ।
અતોભાનેઽપ્યભાતાઽસૌ પરમાનન્દતાત્મનઃ

અધ્યેતૃવર્ગમધ્યસ્થ પુત્રાધ્યયન શબ્દવત્ ।
ભાનેઽપ્યભાનં ભાનસ્ય પ્રતિબન્ધેન યુજ્યતે

પ્રતિબન્ધોઽસ્તિ ભાતીતિ વ્યવહારાર્હવસ્તુનિ ।
તં નિરસ્ય વિરુદ્ધસ્ય તસ્યોત્પાદનમુચ્યતે

તસ્ય હેતુઃ સમાનાભિહારઃ પુત્રધ્વનિશ્રુતૌ ।
ઇહાનાદિરવિદ્યૈવ વ્યામોહૈકનિબન્ધનમ્

ચિદાનન્દમયબ્રહ્મપ્રતિબિમ્બસમન્વિતા ।
તમોરજઃસત્ત્વગુણા પ્રકૃતિર્દ્વિવિધા ચ સા

સત્ત્વશુદ્ધાવિશુદ્ધિભ્યાં માયાઽવિદ્યે ચ તે મતે ।
માયાબિમ્બોવશીકૃત્ય તાં સ્યાત્સર્વજ્ઞ ઈશ્વરઃ

અવિદ્યાવશગસ્ત્વન્યસ્તદ્વૈચિત્ર્યાદનેકધા ।
સા કારણશરીરં સ્યાત્પ્રાજ્ઞસ્તત્રાભિમાનવાન્

તમઃ પ્રધાનપ્રકૃતેસ્તદ્ભોગાયેશ્વરાજ્ઞયા ।
વિયત્પવનતેજોઽમ્બુ ભુવોભૂતાનિ જજ્ઞિરે

સત્ત્વાંશૈઃ પઞ્ચભિસ્તેષાં ક્રમાદ્ધીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
શ્રોત્રત્વગક્ષિરસનઘ્રાણાખ્યામુપજાયતે

તૈરન્તઃકરણં સર્વૈર્વૃત્તિભેદેન તદ્દ્વિધા ।
મનોવિમર્શરૂપં સ્યાદ્બુદ્ધિઃ સ્યાન્નિશ્ચયાત્મિકા

રજોંઽશૈઃ પઞ્ચભિસ્તેષાં ક્રમાત્કર્મેન્દ્રિયાણિ તુ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાભિધાનાનિ જજ્ઞિરે

તૈઃ સર્વૈઃ સહિતૈઃ પ્રાણોવૃત્તિભેદાત્સ પઞ્ચધા ।
પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચોદાનવ્યાનૌ ચ તે પુનઃ

બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયપ્રાણપઞ્ચકૈર્મનસા ધિયા ।
શરીરં સપ્તદશભિઃ સૂક્ષ્મં તલ્લિઙ્ગમુચ્યતે

પ્રાજ્ઞસ્તત્રાભિમાનેન તૈજસત્વં પ્રપદ્યતે ।
હિરણ્યગર્ભતામીશસ્તયોર્વ્યષ્ટિસમષ્ટિતા

સમષ્ટિરીશઃ સર્વેષાં સ્વાત્મતાદાત્મ્યવેદનાત્ ।
તદભાવાત્તતોઽન્યે તુ કથ્યન્તે વ્યષ્ટિસંજ્ઞયા

તદ્ભોગાય પુનર્ભોગ્યભોગાયતનજન્મને ।
પઞ્ચીકરોતિ ભગવાન્પ્રત્યેકં વિયદાદિકમ્

દ્વિધા વિધાય ચૈકૈકં ચતુર્ધા પ્રથમં પુનઃ ।
સ્વસ્વેતરદ્વિતીયાંશૈર્યોજનાત્પઞ્ચ પઞ્ચ તે

તૈરણ્ડસ્તત્ર ભુવનભોગ્યભોગાશ્રયોદ્ભવઃ ।
હિરણ્યગર્ભઃ સ્થૂલેઽસ્મિન્દેહે વૈશ્વાનરો ભવેત્ ।
તૈજસા વિશ્વતાં યાતા દેવ તિર્યઙ્નરાદયઃ

તે પરાગ્દર્શિનઃ પ્રત્યક્તત્ત્વબોધવિવર્જિતાઃ

કુર્વતે કર્મ ભોગાય કર્મ કર્તું ચ ભુઞ્જતે ।
નદ્યાં કીટા ઇવાવર્તાદાવર્તાન્તરમાશુ તે ।
વ્રજન્તો જન્મનો જન્મ લભન્તે નૈવ નિર્વૃતિમ્

સત્કર્મપરિપાકાત્તે કરુણાનિધિનોદ્ધૃતાઃ ।
પ્રાપ્ય તીરતરુચ્છાયાં વિશ્રામ્યન્તિ યથાસુખમ્

ઉપદેશમવાપ્યૈવમાચાર્યાત્તત્ત્વદર્શિનઃ ।
પઞ્ચકોષવિવેકેન લભન્તે નિર્વૃતિં પરામ્

અન્નં પ્રાણો મનો બુદ્ધિરાનન્દશ્ચેતિ પઞ્ચ તે ।
કોષાસ્તૈરાવૃતઃ સ્વાત્મા વિસ્મૃત્યા સંસૃતિં વ્રજેત્

સ્યાત્પઞ્ચીકૃતભૂતોત્થો દેહઃ સ્થૂલોઽન્ન સંજ્ઞકઃ ।
લિઙ્ગે તુ રાજસૈઃ પ્રાણૈઃ પ્રાણઃ કર્મેન્દ્રિયૈઃ સહ

સાત્ત્વિકૈર્ધીન્દ્રિયૈઃ સાકં વિમર્ષાત્મા મનોમયઃ ।
તૈરેવ સાકં વિજ્ઞાનમયોધીર્નિશ્ચયાત્મિકા

કારણે સત્ત્વમાનન્દમયોમોદાદિવૃત્તિભિઃ ।
તત્તત્કોષૈસ્તુ તાદાત્મ્યાદાત્મા તત્તન્મયો ભવેત્

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પઞ્ચકોષ વિવેકતઃ ।
સ્વાત્માનં તત ઉદ્ધૃત્ય પરં બ્રહ્મ પ્રપદ્યતે

અભાને સ્થૂલદેહસ્ય સ્વપ્ને યદ્ભાનમાત્મનઃ ।
સોઽન્વયો વ્યતિરેકસ્તદ્ભાનેઽન્યાનવભાસનમ્

લિઙ્ગાભાને સુષુપ્તૌ સ્યાદાત્મનો ભાનમન્વયઃ ।
વ્યતિરેકસ્તુ તદ્ભાને લિઙ્ગસ્યાભાનમુચ્યતે

તદ્વિવેકાદ્વિવિક્તાઃ સ્યુઃ કોષાઃ પ્રાણમનોધિયઃ ।
તે હિ તત્ર ગુણાવસ્થાભેદમાત્રાત્પૃથક્કૃતાઃ

સુષુપ્ત્યભાને ભાનન્તુ સમાધાવાત્મનોઽન્વયઃ ।
વ્યતિરેકસ્ત્વાત્મભાને સુષુપ્ત્યનવભાસનમ્

યથામુઞ્જાદિષીકૈવમાત્મા યુક્ત્યા સમુદ્ધૃતઃ ।
શરીરત્રિતયાદ્ધીરૈઃ પરં બ્રહ્મૈવ જાયતે

પરાપરાત્મનોરેવં યુક્ત્યા સમ્ભાવિતૈકતા ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યૈઃ સા ભાગત્યાગેન લક્ષ્યતે

જગતો યદુપાદાનં માયામાદાય તામસીમ્ ।
નિમિત્તં શુદ્ધસત્ત્વાં તામુચ્યતે બ્રહ્મ તદ્ગિરા

યદા મલિનસત્ત્વાં તાં કામકર્માદિદૂષિતમ્ ।
આદત્તે તત્પરં બ્રહ્મ ત્વં પદેન તદોચ્યતે

ત્રિતયીમપિ તાં મુક્ત્વા પરસ્પરવિરોધિનીમ્ ।
અખણ્ડં સચ્ચિદાનન્દં મહાવાક્યેન લક્ષ્યતે

સોઽયમિત્યાદિવાક્યેષુ વિરોધાત્તદિદન્ત્વયોઃ ।
ત્યાગેન ભાગયોરેક આશ્રયો લક્ષ્યતે યથા

માયાવિદ્યે વિહાયૈવમુપાધી પરજીવયોઃ ।
અખણ્ડં સચ્ચિદાનન્દં પરં બ્રહ્મૈવ લક્ષ્યતે

સવિકલ્પસ્ય લક્ષ્યત્વે લક્ષ્યસ્ય સ્યાદવસ્તુતા ।
નિર્વિકલ્પસ્ય લક્ષ્યત્વં ન દૃષ્ટં ન ચ સમ્ભવિ

વિકલ્પો નિર્વિકલ્પસ્ય સવિકલ્પસ્ય વા ભવેત્ ।
આદ્યે વ્યાહતિરન્યત્રાનવસ્થાત્માશ્રયાદયઃ

ઇદં ગુણક્રિયાજાતિદ્રવ્યસમ્બન્ધવસ્તુષુ ।
સમન્તેન સ્વરૂપસ્ય સર્વમેતદિતીષ્યતામ્

વિકલ્પતદભાવાભ્યામસંસ્પૃષ્ટાત્મવસ્તુનિ ।
વિકલ્પિતત્વલક્ષ્યત્વસમ્બન્ધાદ્યાસ્તુ કલ્પિતાઃ

ઇત્થં વાક્યૈસ્તદર્થાનુસન્ધાનં શ્રવણં ભવેત્ ।
યુક્ત્યા સમ્ભાવિતત્વાનુસન્ધાનં મનનન્તુ તત્

તાભ્યાં નિર્વિચિકિત્સેઽર્થે ચેતસઃસ્થાપિતસ્ય યત્ ।
એકતાનત્વમેતદ્ધિ નિદિધ્યાસનમુચ્યતે

ધ્યાતૃધ્યાને પરિત્યજ્ય ક્રમાદ્ધ્યેયૈકગોચરમ્ ।
નિર્વાતદીપવચ્ચિત્તં સમાધિરભિધીયતે

વૃત્તયસ્તુ તદાનીમજ્ઞાતા અપ્યાત્મગોચરાઃ ।
સ્મરણાદનુમીયન્તે વ્યુત્થિતસ્ય સમુત્થિતાત્

વૃત્તીનામનુવૃત્તિસ્તુ પ્રયત્નાત્પ્રથમાદપિ ।
અદૃષ્ટાસકૃદભ્યાસસંસ્કારઃ સચિરાદ્ભવેત્

યથા દીપો નિવાતસ્થ ઇત્યાદિભિરનેકધા ।
ભગવાનિમમેવાર્થમર્જુનાય ન્યરૂપયત્

અનાદાવિહ સંસારે સઞ્ચિતાઃ કર્મકોટયઃ ।
અનેન વિલયં યાન્તિ શુદ્ધો ધર્મો વિવર્ધતે

ધર્મમેઘમિમં પ્રાહુઃ સમાધિં યોગવિત્તમાઃ ।
વર્ષત્યેષ યતો ધર્મામૃતધારાઃ સહસ્રશઃ

અમુના વાસનાજાલે નિઃશેષં પ્રવિલાપિતે ।
સમૂલોન્મૂલિતે પુણ્યપાપાખ્યે કર્મ સઞ્ચયે

વાક્યમપ્રતિબદ્ધં સત્પ્રાક્પરોક્ષાવભાસિતે ।
કરામલકવદ્બોધમપરોક્ષં પ્રસૂયતે

પરોક્ષં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં શાબ્દં દેશિકપૂર્વકમ્ ।
બુદ્ધિપૂર્વકૃતં પાપં કૃત્સ્નં દહતિ વહ્નિવત્

અપરોક્ષાત્મવિજ્ઞાનં શાબ્દં દેશિકપૂર્વકમ્ ।
સંસારકારણાજ્ઞાનતમસશ્ચણ્ડભાસ્કરઃ

ઇત્થં તત્ત્વવિવેકં વિધાય વિધિવન્મનઃ સમાધાય ।
વિગલિતસંસૃતિબન્ધઃ પ્રાપ્નોતિ પારં પદં નરો ન હિરાત્

ઇતિ તત્ત્વવિવેકઃ સમાપ્તઃ

ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાય: