પઞ્ચદશી · અધ્યાય p1

કૂટસ્થદીપોનામ - અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ ।
ખાદિત્યદીપિતે કુડ્યે દર્પણાદિત્યદીપ્તિવત્ ।
કૂટસ્થભાસિતો દેહો ધીસ્થજીવેન ભાસ્યતે

અનેકદર્પણાદિત્યદીપ્તીનાં બહુસન્ધિષુ ।
ઇતરા વ્યજ્યતે તાસામભાવેઽપિ પ્રકાશતે

ચિદાભાસવિશિષ્ટાનાં તથાનેકધિયામસૌ ।
સન્ધિં ધિયામભાવં ચ ભાસયન્પ્રવિવિચ્યતામ્

ઘટૈકાકારધીસ્થા ચિદ્ઘટમેવાવભાસયેત્ ।
ઘટસ્ય જ્ઞાતતા બ્રહ્મચૈતન્યેનાવભાસ્યતે

અજ્ઞાતત્વેન જ્ઞાતોઽયં ઘટો બુદ્ધ્યુદયાત્પુરા ।
બ્રહ્મણૈવોપરિષ્ટાત્તુ જ્ઞાતત્વેનેત્યસૌ ભિદા

ચિદાભાસાન્તધીવૃત્તિર્જ્ઞાનં લોહાન્તકુન્તવત્ ।
જાડ્યમજ્ઞાનમેતાભ્યાં વ્યાપ્તઃ કુમ્ભો દ્વિધોચ્યતે

અજ્ઞાતો બ્રહ્મણા ભાસ્યો જ્ઞાતઃ કુમ્ભસ્તથા ન કિમ્ ।
જ્ઞાતત્વજનનેનૈવ ચિદાભાસપરિક્ષયઃ

આભાસહીનયા બુદ્ધ્યા જ્ઞાતત્વં નૈવ જન્યતે ।
તાદૃગ્બુદ્ધેર્વિશેષઃ કો મૃદાદેઃ સ્યાદ્વિકારિણઃ

જ્ઞાત ઇત્યુચ્યતે કુમ્ભો મૃદા લિપ્તો ન કુત્રચિત્ ।
ધીમાત્રવ્યાપ્તકુમ્ભસ્ય જ્ઞાતત્વં નેષ્યતે તથા

જ્ઞાતત્વં નામ કુમ્ભેઽતશ્ચિદાભાસફલોદયઃ ।
ન ફલં બ્રહ્મચૈતન્યં મનાત્પ્રાગપિ સત્વતઃ

પરાગર્થપ્રમેયેષુ યા ફલત્વેન સંમતા
સંવિત્સૈવેહ મેયોઽર્થો વેદાન્તોક્તિ પ્રમાણતઃ ।
ઇતિ વાર્તિકકારેણ ચિત્સદૃશ્યં વિવક્ષિતમ્
બ્રહ્મચિત્ફલયોર્ભેદઃ સાહસ્ર્યાં વિશ્રુતો યતઃ

આભાસ ઉદિતસ્તસ્માજ્જ્ઞાતત્વં જનયેદ્ઘટે ।
તત્પુનઃર્બ્રહ્મણા ભાસ્યમજ્ઞાતત્વવદેવ હિ

ધીવૃત્ત્યાભાસકુમ્ભાનાં સમૂહો ભાસ્યતે ચિતા ।
કુમ્ભમાત્રફલત્વાત્સ એક આભાસતઃ સ્ફુરેત્

ચૈતન્યં દ્વિગુણં કુમ્ભે જ્ઞાતત્વેન સ્ફુરેત્તતઃ ।
અન્યેઽનુવ્યવસાયાખ્યમાહુરેતદ્યથોદિતમ્

ઘટોઽયમિત્યસાવુક્તિરાભાસસ્ય પ્રસાદતઃ ।
વિજ્ઞાતો ઘટ ઇત્યુક્તિર્બ્રહ્માનુગ્રહતો ભવેત્

આભાસબ્રહ્મણી દેહાદ્બહિર્યદ્વદ્વિવેચિતે ।
તદ્વદાભાસકૂટસ્થૌ વિવિચ્યેતાં વપુષ્યપિ

અહંવૃત્તૌ ચિદાભાસઃ કામક્રોધાદિકાસુ ચ ।
સંવ્યાપ્ય વર્તતે તપ્તે લોહે વહ્નિર્યથા તથા

સ્વમાત્રં ભાસયેત્તપ્તં લોહં નાન્યત્કદાચન ।
એવમાભાસસહિતા વૃત્તયઃ સ્વસ્વભાસિકાઃ

ક્રમાદ્વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય જાયન્તે વૃત્તયોઽખિલાઃ ।
સર્વા અપિ વિલીયન્તે સુપ્તિમૂર્ચ્છાસમાધિષુ

સન્ધયોઽખિલવૃત્તીનામભાવાશ્ચાવભાસિતાઃ ।
નિર્વિકારેણ યેનાસૌ કૂટસ્થ ઇતિ ગીયતે

ઘટે દ્વિગુણચૈતન્યં યથા બાહ્યે તથાન્તરે ।
વૃત્તિષ્વપિ તતસ્તત્ર વૈશદ્યં સન્ધિતોઽધિકમ્

જ્ઞાતતાજ્ઞાતતે ન સ્તો ઘટવદ્વૃત્તિષુ ક્વચિત્ ।
સ્વસ્ય સ્વેનાગૃહીતત્વાત્તાભિશ્ચાજ્ઞાનનાશનાત્

દ્વિગુણીકૃતચૈતન્યે જન્મનાશાનુભૂતિતઃ ।
અકૂટસ્થં તદન્યત્તુ કૂટસ્થમવિકારિતઃ

અન્તઃકરણતદ્વૃત્તિસાક્ષીત્યાદાવનેકધા ।
કૂટસ્થઃ એવ સર્વત્ર પૂર્વાચાર્યૈર્વિનિશ્ચિતઃ

આત્માભાસાશ્રયશ્ચૈવં મુખાભાસાશ્રયા યથા ।
ગમ્યન્તે શાસ્ત્રયુક્તિભ્યામિત્યાભાસશ્ચ વર્ણિતઃ

બુદ્ધ્યવચ્છિન્નકૂટસ્થો લોકાન્તરગમાગમૌ ।
કર્તું શક્તો ઘટાકાશ ઇવાભાસેન કિં વદ

શૃણ્વસઙ્ગઃ પરિચ્છેદમાત્રાજ્જીવો ભવેન્ન હિ ।
અન્યથા ઘટકુડ્યાદ્યૈરવચ્છિન્નસ્ય જીવતા

ન કુડ્યસાદૃશી બુદ્ધિઃ સ્વચ્છત્વાદિતિ ચેત્તથા ।
અસ્તુ નામ પરિચ્છેદે કિં સ્વાચ્છ્યેન ભવેત્તવ

પ્રસ્થેન દારુજન્યેન કાંસ્યજન્યેન વા ન હિ ।
વિક્રેતુસ્તણ્ડુલાદિનાં પરિમાણં વિશિષ્યતે

પરિમાણવિશેષેઽપિ પ્રતિબિમ્બો વિશિષ્યતે ।
કાંસ્યે યદિ તદા બુદ્ધાવપ્યાભાસો ભવેદ્બલાત્

ઈષદ્ભાસનમાભાસઃ પ્રતિબિમ્બસ્તથાવિધઃ ।
બિમ્બલક્ષણહીનઃ સન્બિમ્બવદ્ભાસતે સ હિ

સસઙ્ગત્વવિકારાભ્યાં બિમ્બલક્ષણહીનતા ।
સ્ફૂર્તિરૂપત્વમેતસ્ય બિમ્બવદ્ભાસનં વિદુઃ

ન હિ ધીભાવભાવિત્વાદાભાસોઽસ્તિ ધિયઃ પૃથક્ ।
ઇતિ ચેદલ્પમેવોક્તં ધીરપ્યેવં સ્વદેહતઃ

દેહે મૃતેઽપિ બુદ્ધિશ્ચેચ્છાસ્ત્રાદસ્તિ તથા સતિ ।
બુદ્ધેરન્યશ્ચિદાભાસઃ પ્રવેશશ્રુતિષુ શ્રુતઃ

ધીયુક્તસ્ય પ્રવેશશ્ચેન્નૈતરેયે ધિયઃ પૃથક્ ।
આત્મા પ્રવેશં સઙ્કલ્પ્ય પ્રવિષ્ટ ઇતિ ગીયતે

કથં ન્વિદં સાક્ષદેહં મદૃતે સ્યાદિતીરણાત્ ।
વિદાર્ય મૂર્ધ્નઃ સીમાનં પ્રવિષ્ટઃ સંસરત્યયમ્

કથં પ્રવિષ્ટોઽસઙ્ગશ્ચેત્સૃષ્ટિર્વાસ્ય કથં વદ ।
માયિકત્વં તયોસ્તુલ્યં વિનાશશ્ચ સમસ્તયોઃ

સમુપ્ત્યાયૈવ ભૂતેભ્યસ્તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ।
વિસ્પષ્ટમિતિ મૈત્રેય્ય યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ હિ

અવિનાશ્યયમાત્મેતિ કૂટસ્થઃ પ્રવિવેચિતઃ ।
માત્રાસંસર્ગ ઇત્યેવમસઙ્ગત્વસ્ય કીર્તનાત્

જીવાપેતં વાવ કિલ શરીરં મ્રિયતે ન સઃ ।
ઇત્યત્ર ન વિમોક્ષોઽર્થઃ કિન્તુ લોકાન્તરે ગતિઃ

નાહં બ્રહ્મેતિ બુધ્યેત સ વિનાશીતિ ચેન્ન તત્ ।
સામાનાધિકરણ્યસ્ય બાધાયામપિ સમ્ભવાત્

યોઽયં સ્થાણુઃ પુમાનેષ પુંધિયા સ્થાણુધીરિવ ।
બ્રહ્માસ્મીતિ ધિયા શેષા હ્યહં બુદ્ધિર્નિવર્તતે

નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધાવપ્યેવમાચાર્યૈઃ સ્પષ્ટમીરિતમ્ ।
સામાનાધિકરણ્યસ્ય બાધાર્થત્વં તતોઽસ્તુ તત્

સર્વં બ્રહ્મેતિ જગતા સામાનાધિકરણ્યવત્ ।
અહં બ્રહ્મેતિ જીવેન સામાનાધિકૃતિર્ભવેત્

સામાનાધિકરણ્યસ્ય બાધાર્થત્વં નિરાકૃતમ્ ।
પ્રયત્નતો વિવરણે કૂટસ્થત્વવિવક્ષયા

શોધિતસ્ત્વં પદાર્થો યઃ કૂટસ્થો બ્રહ્મરૂપતામ્ ।
તસ્ય વક્તું વિવરણે તથોક્તમિતરત્ર ચ

દેહેન્દ્રિયાદિયુક્તસ્ય જીવાભાસભ્રમસ્ય યા ।
અધિષ્ઠાનચિતિઃ સૈષા કૂટસ્થાત્ર વિવક્ષિતા

જગદ્ભ્રમસ્ય સર્વસ્ય યદધિષ્ઠાનમીરિતમ્ ।
ત્રય્યન્તેષુ તદત્ર સ્યાદ્બ્રહ્મશબ્દવિવક્ષિતમ્

એતસ્મિન્નેવ ચૈતન્યે જગદારોપ્યતે યદા ।
તદા તદેકદેશસ્ય જીવાભાસસ્ય કા કથા

જગત્તદેકદેશાખ્યસમારોપ્યસ્ય ભેદતઃ ।
તત્ત્વંપદાર્થૌ ભિન્નૌ સ્તો વસ્તુતસ્ત્વેકતા ચિતઃ

કર્તૃત્વાદીન્બુદ્ધિધર્માન્સ્ફૂર્ત્યાખ્યાં ચાત્મરૂપતામ્ ।
દધદ્વિભાતિ પુરત આભાસોઽતો ભ્રમો ભવેત્

કા બુદ્ધિઃ કોઽયમાભાસઃ કો વાત્રાત્મા જગત્કથમ્ ।
ઇત્યનિર્ણયતો મોહઃ સોઽયં સંસાર ઇષ્યતે

બુદ્ધ્યાદીનાં સ્વરૂપં યો વિવિનક્તિ સ તત્ત્વવિત્ ।
સ એવ મુક્ત ઇત્યેવં વેદાન્તેષુ વિનિશ્ચયઃ

એવં ચ સતિ બન્ધઃ સ્યાત્કસ્યેત્યાદિકુતર્કજાઃ ।
વિડમ્બનાદૃઢં ખણ્ડ્યાઃ ખણ્ડનોક્તિપ્રકારતઃ

વૃત્તેઃ સાક્ષિતયા વૃત્તેઃ પ્રાગભાવસ્ય ચ સ્થિતઃ ।
બુભુત્સાયાં તથાજ્ઞોઽસ્મીત્યાભાસાજ્ઞાનવસ્તુનઃ

અસત્યાલમ્બનત્વેન સત્યઃ સર્વજડસ્ય તુ ।
સાધકત્વેન ચિદ્રૂપઃ સદા પ્રેમાસ્પદત્વતઃ

આનન્દરૂપઃ સર્વાર્થસાધકત્વેન હેતુના ।
સર્વ સમ્બન્ધવત્ત્વેન સમ્પૂર્ણઃ શિવસંજ્ઞિતઃ

ઇતિ શૈવપુરાણેષુ કૂટસ્થઃ પ્રવિવેચિતઃ ।
જીવેશત્વાદિરહિતઃ કેવલઃ સ્વપ્રભઃ શિવઃ

માયાભાસેન જીવેશૌ કરોતીતિ શ્રુતત્વતઃ ।
માયિકાવેવ જીવેશૌ સ્વચ્છૌ તૌ કાચકુમ્ભવત્

અન્નજન્યં મનોદેહાત્સ્વચ્છં યદ્વત્તથૈવ તૌ ।
માયિકાવપિ સર્વસ્માદન્યસ્માત્સ્વચ્છતાં ગતૌ

ચિદ્રૂપત્વં ચ સમ્ભાવ્યં ચિત્ત્વેનૈવ પ્રકાશનાત્ ।
સર્વકલ્પનશક્તાયા માયાયા દુષ્કરં ન હિ

અસ્મન્નિદ્રાપિ જીવેશૌ ચેતનૌ સ્વપ્નગૌ સૃજેત્ ।
મહામાયા સૃજત્યેતાવિત્યાશ્ચર્યં કિમત્ર તે

સર્વજ્ઞત્વાદિકં ચેશે કલ્પયિત્વા પ્રદર્શયેત્ ।
ધર્મિણં કલ્પયેદ્યાસ્યાઃ કો ભારો ધર્મકલ્પને

કૂટસ્થેઽપ્યતિશઙ્ક્ય સ્યાદિતિ ચેન્માતિશંક્યતામ્ ।
કૂટાસ્થમાયિકત્વે તુ પ્રમાણં ન હિ વર્તતે

વસ્તુત્વં ઘોષયન્ત્યસ્ય વેદાન્તાઃ સકલા અપિ ।
સપત્નરૂપં વસ્ત્વન્યન્ન સહન્તેઽત્ર કિંચન

શ્રુત્યર્થં વિશદીકુર્મો ન તર્કાન્વચ્મિ કિંચન ।
તેન તાર્કિકશંકાનામત્ર કોઽવસરો વદ

તસ્માત્કુતર્કં સન્ત્યજ્ય મુમુક્ષુઃ શ્રુતિમાશ્રયેત્ ।
શ્રુતૌ તુ માયાજીવેશૌ કરોતીતિ પ્રદર્શિતમ્

ઈક્ષણાદિપ્રવેશાન્તા સૃષ્ટિરીશકૃતા ભવેત્ ।
જાગ્રદાદિવિમોક્ષન્તઃ સંસારો જીવકર્તૃકઃ

અસઙ્ગ એવ કૂટસ્થઃ સર્વદા નાસ્ય કશ્ચન ।
ભવત્યતિશયસ્તેન મનસ્યેવં વિચાર્યતામ્

ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્ત ઇત્યેષા પરમાર્થતા

અવાઙ્મનસગમ્યં તં શ્રુતિર્બોધયિતું સદા ।
જીવમીશં જગદ્વાપિ સમાશ્રિત્યાવબોધયેત્

યયા યયા ભવેત્પુંસાં વ્યુત્પત્તિઃ પ્રત્યગાત્મનિ ।
સા સૈવ પ્રક્રિયેહ સ્યાત્સાધ્વીત્યાચાર્યભાષિતમ્

શ્રુતિતાત્પર્યમખિલમબુધ્વા ભ્રામ્યતે જડઃ ।
વિવેકી ત્વખિલં બુધ્વા તિષ્ઠત્યાનન્દવારિધૌ

માયામેઘો જગન્નીરં વર્ષત્વેષ યથા તથા ।
ચિદાકાશસ્ય નો હાનિર્ન વા લાભ ઇતિ સ્થિતિઃ

ઇમં કૂટસ્થદીપં યોઽનુસન્ધત્તે નિરન્તરમ્ ।
સ્વયં કૂટસ્થરૂપેણ દીપ્યતેઽસૌ નિરન્તરમ્