Pañcatantra · Chapter 0

pañcatantram
kathā-mukham
oṃ namaḥ śrī-śāradā-gaṇapati-gurubhyaḥ | mahā-kavibhyo namaḥ |
brahmā rudraḥ kumāro hari-varuṇa-yamā vahnir indraḥ kuberaś
candrādityau sarasvaty-udadhi-yuga-nagā vāyur urvī-bhujaṅgāḥ |
siddhā nadyo 'śvinau śrīr ditir aditi-sutā mātaraś caṇḍikādyā
vedās tīrthāni yakṣā gaṇa-vasu-munayaḥ pāntu nityaṃ grahāś ca ||
manave vācaspataye śukrāya parāśarāya sa-sutāya |
cāṇakyāya ca viduṣe namo 'stu naya-śāstra-kartṛbhyaḥ

sakalārtha-śāstra-sāraṃ jagati samālokya viṣṇuśarmedam |
tantraiḥ pañcabhir etac cakāra sumanoharaṃ śāstram

tad yathānuśrūyate | asti dakṣiṇātye janapade mahilāropyaṃ nāma nagaram | tatra sakalārthi-sārtha-kalpa-drumaḥ pravara-nṛpa-mukuṭa-maṇim ajarīcayacarcitacaraṇa-yugalaḥ sakala-kalpa-pāraṅgato 'maraśaktir nāma rājā babhūva | tasya trayaḥ putrāḥ parama-durmedhaso vasuśaktir ugraśaktir anekaśaktiś ceti nāmāno babhūvuḥ |
atha rājā tān śāstra-vimukhān ālokya sacivān āhūya provāca-bhoḥ jñātam etad bhavadbhir yan mamaite trayo 'pi putrāḥ śāstra-vimukhā viveka-hīnāś ca | tad etān paśyato me mahad api rājyaṃ na saukhyam āvahati | athavā sādhv idam ucyate-
ajāta-mṛta-mūrkhebhyo mṛtājātau sutau varam |
yatas tau svalpa-duḥkhāya yāvaj-jīvaṃ jaḍo dahet

varaṃ garbha-sravo varam ṛtuṣu naivābhigamanaṃ
varaṃ jātaḥ preto varam api ca kanyaiva janitā |
varaṃ bandhyā bhāryā varam api ca garbheṣu vasatir
na cāvidagdhān rūpa-draviṇa-guṇa-yukto 'pi tanayaḥ

kiṃ tayā kriyate dhenvā yā na sūte na dugdhadā |
ko 'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvān na bhaktimān

tad eteṣāṃ yathā buddhi-prabodhanaṃ bhavati tathā ko 'py upāyo 'nuṣṭhīyatām | atra ca mad-dattāṃ vṛttiṃ bhuñjānānāṃ paṇḍitānāṃ pañcaśatī tiṣṭhati | tato yathā mama manorathāḥ siddhiṃ yānti tathānuṣṭhīyatām iti |
tatraikaḥ provāca-deva dvādaśabhir varṣair vyākaraṇaṃ śrūyate | tato dharma-śāstrāṇi manv-ādīni artha-śāstrāṇi cāṇakyādīni kāma-śāstrāṇi vātsyāyanādīni | evaṃ ca tato darmārtha-kāma-śāstrāṇi jñāyante | tataḥ pratibodhanaṃ bhavati |
atha tan-madhyataḥ sumatir nāma sacivaḥ prāha-aśāśvato 'yaṃ jīvitavya-viṣayaḥ | prabhūta-kāla-jñeyāni śabda-śāstrāṇi | tat saṅkṣepa-mātraṃ śāstraṃ kiñcid eteṣāṃ prabodhanārthaṃ cintyatām iti | uktaṃ ca yataḥ-
anantapāraṃ kila śabda-śāstraṃ
svalpaṃ tathāyur bahavaś ca vighnāḥ |
sāraṃ tato grāhyam apāsya phalgu
haṃsair yathā kṣīram ivāmbudhyāt

tad atrāsti viṣṇuśarmā nāma brāhmaṇaḥ sakala-śāstra-pāraṅgamaś chātra-saṃsadi labdha-kīrtiḥ | tasmai samarpayatu etān | sa nūnaṃ drāk prabuddhān kariṣyati iti |
sa rājā tad ākarṇya viṣṇuśarmāṇam āhūya provāca-bho bhagavan mad-anugrahārtham etān artha-śāstraṃ prati drāg yathānanya-sadṛśān vidadhāsi tathā kuru | tadāhaṃ tvāṃ śāsana-śatena yojayiṣyāmi |
atha viṣṇu-śarmā taṃ rājānam āha-deva śrūyatāṃ me tathya-vacanam | nāhaṃ vidyā-vikrayaṃ śāsana-śatenāpi karomi | punar etāṃs tava putrān māsa-ṣaṭkena yadi nīti-śāstrajñān na karomi tataḥ sva-nāma-tyāgaṃ karomi |
athāsau rājā tāṃ brāhmaṇasyāsambhāvyāṃ pratijñāṃ śrutvā sa-sacivaḥ prahṛṣṭo vismayānvitas tasmai sādaraṃ tān kumārān samarpya parāṃ nirvṛtim ājagāma | viṣṇuśarmaṇāpi tān ādāya tad-arthaṃ mitra-bheda-mitra-prāpti-kākolūkīya-labdha-praṇāśa-aparīkṣita-kārakāṇi ceti pañca-tantrāṇi racayitvā pāṭhitās te rājaputrāḥ | te'pi tāny adhītya māsa-ṣaṭkena yathoktāḥ saṃvṛttāḥ | tataḥ prabhṛty etat pañcatantrakaṃ nāma nīti-śāstraṃ bālāvabodhanārthaṃ bhūtale pravṛttam | kiṃ bahunā-
adhīte ya idaṃ nityaṃ nīti-śāstraṃ śṛṇoti ca |
na parābhavam āpnoti śakrād api kadācana