પઞ્ચતન્ત્ર · અધ્યાય 0

પઞ્ચતન્ત્રમ્
કથા-મુખમ્
ઓં નમઃ શ્રી-શારદા-ગણપતિ-ગુરુભ્યઃ । મહા-કવિભ્યો નમઃ ।
બ્રહ્મા રુદ્રઃ કુમારો હરિ-વરુણ-યમા વહ્નિર્ ઇન્દ્રઃ કુબેરશ્
ચન્દ્રાદિત્યૌ સરસ્વત્ય્-ઉદધિ-યુગ-નગા વાયુર્ ઉર્વી-ભુજઙ્ગાઃ ।
સિદ્ધા નદ્યો ઽશ્વિનૌ શ્રીર્ દિતિર્ અદિતિ-સુતા માતરશ્ ચણ્ડિકાદ્યા
વેદાસ્ તીર્થાનિ યક્ષા ગણ-વસુ-મુનયઃ પાન્તુ નિત્યં ગ્રહાશ્ ચ ॥
મનવે વાચસ્પતયે શુક્રાય પરાશરાય સ-સુતાય ।
ચાણક્યાય ચ વિદુષે નમો ઽસ્તુ નય-શાસ્ત્ર-કર્તૃભ્યઃ

સકલાર્થ-શાસ્ત્ર-સારં જગતિ સમાલોક્ય વિષ્ણુશર્મેદમ્ ।
તન્ત્રૈઃ પઞ્ચભિર્ એતચ્ ચકાર સુમનોહરં શાસ્ત્રમ્

તદ્ યથાનુશ્રૂયતે । અસ્તિ દક્ષિણાત્યે જનપદે મહિલારોપ્યં નામ નગરમ્ । તત્ર સકલાર્થિ-સાર્થ-કલ્પ-દ્રુમઃ પ્રવર-નૃપ-મુકુટ-મણિમ્ અજરીચયચર્ચિતચરણ-યુગલઃ સકલ-કલ્પ-પારઙ્ગતો ઽમરશક્તિર્ નામ રાજા બભૂવ । તસ્ય ત્રયઃ પુત્રાઃ પરમ-દુર્મેધસો વસુશક્તિર્ ઉગ્રશક્તિર્ અનેકશક્તિશ્ ચેતિ નામાનો બભૂવુઃ ।
અથ રાજા તાન્ શાસ્ત્ર-વિમુખાન્ આલોક્ય સચિવાન્ આહૂય પ્રોવાચ-ભોઃ જ્ઞાતમ્ એતદ્ ભવદ્ભિર્ યન્ મમૈતે ત્રયો ઽપિ પુત્રાઃ શાસ્ત્ર-વિમુખા વિવેક-હીનાશ્ ચ । તદ્ એતાન્ પશ્યતો મે મહદ્ અપિ રાજ્યં ન સૌખ્યમ્ આવહતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અજાત-મૃત-મૂર્ખેભ્યો મૃતાજાતૌ સુતૌ વરમ્ ।
યતસ્ તૌ સ્વલ્પ-દુઃખાય યાવજ્-જીવં જડો દહેત્

વરં ગર્ભ-સ્રવો વરમ્ ઋતુષુ નૈવાભિગમનં
વરં જાતઃ પ્રેતો વરમ્ અપિ ચ કન્યૈવ જનિતા ।
વરં બન્ધ્યા ભાર્યા વરમ્ અપિ ચ ગર્ભેષુ વસતિર્
ન ચાવિદગ્ધાન્ રૂપ-દ્રવિણ-ગુણ-યુક્તો ઽપિ તનયઃ

કિં તયા ક્રિયતે ધેન્વા યા ન સૂતે ન દુગ્ધદા ।
કો ઽર્થઃ પુત્રેણ જાતેન યો ન વિદ્વાન્ ન ભક્તિમાન્

તદ્ એતેષાં યથા બુદ્ધિ-પ્રબોધનં ભવતિ તથા કો ઽપ્ય્ ઉપાયો ઽનુષ્ઠીયતામ્ । અત્ર ચ મદ્-દત્તાં વૃત્તિં ભુઞ્જાનાનાં પણ્ડિતાનાં પઞ્ચશતી તિષ્ઠતિ । તતો યથા મમ મનોરથાઃ સિદ્ધિં યાન્તિ તથાનુષ્ઠીયતામ્ ઇતિ ।
તત્રૈકઃ પ્રોવાચ-દેવ દ્વાદશભિર્ વર્ષૈર્ વ્યાકરણં શ્રૂયતે । તતો ધર્મ-શાસ્ત્રાણિ મન્વ્-આદીનિ અર્થ-શાસ્ત્રાણિ ચાણક્યાદીનિ કામ-શાસ્ત્રાણિ વાત્સ્યાયનાદીનિ । એવં ચ તતો દર્માર્થ-કામ-શાસ્ત્રાણિ જ્ઞાયન્તે । તતઃ પ્રતિબોધનં ભવતિ ।
અથ તન્-મધ્યતઃ સુમતિર્ નામ સચિવઃ પ્રાહ-અશાશ્વતો ઽયં જીવિતવ્ય-વિષયઃ । પ્રભૂત-કાલ-જ્ઞેયાનિ શબ્દ-શાસ્ત્રાણિ । તત્ સઙ્ક્ષેપ-માત્રં શાસ્ત્રં કિઞ્ચિદ્ એતેષાં પ્રબોધનાર્થં ચિન્ત્યતામ્ ઇતિ । ઉક્તં ચ યતઃ-
અનન્તપારં કિલ શબ્દ-શાસ્ત્રં
સ્વલ્પં તથાયુર્ બહવશ્ ચ વિઘ્નાઃ ।
સારં તતો ગ્રાહ્યમ્ અપાસ્ય ફલ્ગુ
હંસૈર્ યથા ક્ષીરમ્ ઇવામ્બુધ્યાત્

તદ્ અત્રાસ્તિ વિષ્ણુશર્મા નામ બ્રાહ્મણઃ સકલ-શાસ્ત્ર-પારઙ્ગમશ્ છાત્ર-સંસદિ લબ્ધ-કીર્તિઃ । તસ્મૈ સમર્પયતુ એતાન્ । સ નૂનં દ્રાક્ પ્રબુદ્ધાન્ કરિષ્યતિ ઇતિ ।
સ રાજા તદ્ આકર્ણ્ય વિષ્ણુશર્માણમ્ આહૂય પ્રોવાચ-ભો ભગવન્ મદ્-અનુગ્રહાર્થમ્ એતાન્ અર્થ-શાસ્ત્રં પ્રતિ દ્રાગ્ યથાનન્ય-સદૃશાન્ વિદધાસિ તથા કુરુ । તદાહં ત્વાં શાસન-શતેન યોજયિષ્યામિ ।
અથ વિષ્ણુ-શર્મા તં રાજાનમ્ આહ-દેવ શ્રૂયતાં મે તથ્ય-વચનમ્ । નાહં વિદ્યા-વિક્રયં શાસન-શતેનાપિ કરોમિ । પુનર્ એતાંસ્ તવ પુત્રાન્ માસ-ષટ્કેન યદિ નીતિ-શાસ્ત્રજ્ઞાન્ ન કરોમિ તતઃ સ્વ-નામ-ત્યાગં કરોમિ ।
અથાસૌ રાજા તાં બ્રાહ્મણસ્યાસમ્ભાવ્યાં પ્રતિજ્ઞાં શ્રુત્વા સ-સચિવઃ પ્રહૃષ્ટો વિસ્મયાન્વિતસ્ તસ્મૈ સાદરં તાન્ કુમારાન્ સમર્પ્ય પરાં નિર્વૃતિમ્ આજગામ । વિષ્ણુશર્મણાપિ તાન્ આદાય તદ્-અર્થં મિત્ર-ભેદ-મિત્ર-પ્રાપ્તિ-કાકોલૂકીય-લબ્ધ-પ્રણાશ-અપરીક્ષિત-કારકાણિ ચેતિ પઞ્ચ-તન્ત્રાણિ રચયિત્વા પાઠિતાસ્ તે રાજપુત્રાઃ । તેઽપિ તાન્ય્ અધીત્ય માસ-ષટ્કેન યથોક્તાઃ સંવૃત્તાઃ । તતઃ પ્રભૃત્ય્ એતત્ પઞ્ચતન્ત્રકં નામ નીતિ-શાસ્ત્રં બાલાવબોધનાર્થં ભૂતલે પ્રવૃત્તમ્ । કિં બહુના-
અધીતે ય ઇદં નિત્યં નીતિ-શાસ્ત્રં શૃણોતિ ચ ।
ન પરાભવમ્ આપ્નોતિ શક્રાદ્ અપિ કદાચન