પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.117

સૂત ઉવાચ-
ભારદ્વાજગૃહે ભુક્ત્વા રામચંદ્રઃ પ્રસન્નધીઃ ।
મુનીંદ્ર વિષ્ણુસહિતો વાનરર્ક્ષસમન્વિતઃ

મેઘચ્છન્ને તથાકાશે મંદં ચરતિ મારુતે ।
તદ્વનાભ્યંતરે ક્વાપિ સુદેવગૃહમુત્તમમ્

અષ્ટાપદસ્તંભયુતં હેમપટ્ટિકકલ્પિતમ્ ।
મણિમૌક્તિકસંયુક્તં રાજતૈઃ કલશૈર્યુતમ્

પાટીરચંદ્રકસ્તૂરીકુંકુમૈઃ સુરભીકૃતમ્ ।
કર્દ્દમૈર્જાલકયુતં શકલોપરિ સંવૃતિ

ચંદ્રજોત્સ્નાગમં સૂર્ય્યા નિરીક્ષ્ય મધ્યભિત્તિકમ્ ।
ગૃહાંતર્ભૂતલં કૃત્સ્નં ચંદ્રપુષ્પરસોક્ષિતમ્

દિગુદીચી તથા કૃત્સ્નાભિત્તિકલ્પનવર્જિતા ।
સ્તંભેસ્તંભે ચિત્રકારી સ્વપાદી પરિકલ્પિતમ્

શતહસ્તાંગણં તસ્ય સ્ફટિકોપરિકલ્પિતમ્ ।
ગૃહાંગણાધિકચ્છાયઃ પારિજાતમહીરુહઃ

કૃત્સ્નપ્રાવૃતિકં તત્ર નિબિડં કદલીવનમ્ ।
કદલીવનસંયુક્તં કેતકીવનસંવૃતમ્

મયૂરનાદબહુલં મંજુકૂજન્મધુવ્રતમ્ ।
પારાવતગણધ્વાનં નાનોપવનશોભિતમ્

પ્રાસાદશતસંબાધં મત્તકોકિલનાદિતમ્ ।
શાખાલંબિમહારત્નશોભિતાનેકપાદપમ્

કિન્નરીવનિતાગીતનાદપૂરિતદિઙ્મુખમ્ ।
અનેકારામસુભગં ગૌતમીતટમુત્તમમ્

ભારદ્વાજગૃહં પુણ્યમનંતગુણસેવિતમ્ ।
રતિકંદર્પસંકાશ દાસીદાસશતાન્વિતમ્

નાનોપકરણોપેતં ભારદ્વાજગૃહં શુભમ્ ।
તસ્ય ચાંતર્ગતઃ સૌધસ્તત્રાંતર્ગૃહવાટિકાઃ

અષ્ટૌ તન્મધ્યતો હ્યેકં ગૃહં પરમશોભનમ્ ।
ચતુર્દિક્ષુ મહાદેવ ગૃહપ્રાસાદશોભિતમ્

પ્રતિદેવગૃહં શ્યામા તૌર્ય્યત્રિકસુશોભિતમ્ ।
સ્વર્ગસ્થિતવરસ્ત્રીણાં વિશ્રામાયૈવ કલ્પિતમ્

ભારદ્વાજગૃહાદ્રામો નિર્ગત્યાશેષસંયુતઃ ।
તસ્યૈવ ચ મહાગેહં વનમધ્યગતં ત્વગાત્

તદંતરાચ્છાદિતકંબલં તદા પૃથક્સ્થવસ્ત્રાસનસંયુતં ચ ।
સિંહાસનં મધ્યગતં તથૈકં મુન્યાસનાનેકગતં વિવેશ

પૌરાણિકસ્યાનુપમાસનાંતરં ભૂપાલહર્યૃક્ષવરાસનં ચ ।
પૌરાણિકં પૂર્વમથોપવેશ્ય તતો વસિષ્ઠં મુનિપુંગવાંશ્ચ

નારાયણં ભૂમિપતીન્કપીંશ્ચ નીચાસનં ચ સ્વયમાસસાદ ।
મેઘાવૃતં વ્યોમદિશઃ પ્રસન્નાઃ સુપુષ્પમુર્વીતલમુપ્તબીજમ્

તદંગણં નોષ્ણમહો ન શીતલં સંતાનપુષ્પં દમપુષ્પગંધિ ।
શંભું વિલોક્યાથ વચો બભાષે રામઃ કથાં કીર્તય શંકરસ્ય

તૃપ્તિર્ન જાતા મુનિવર્ય્ય શૃણ્વતો માહેશમાખ્યાનમઘૌઘનાશનમ્ ।
ચકાર કિં વા નનુ ગૌતમાશ્રમે મહેશ્વરો દેવગણાધિસંવૃતઃ

શિવ ઉવાચ-
મહાવિપંચીમવલંબ્ય નિષ્ઠિતઃ સ વાયુસૂનુઃ શિવમન્વપૃચ્છત્ ।
ન્યાયાર્જિતૈરેવ હિ પૂજને વિભોઃ કીદૃગ્ભવેચ્ચાનયજૈઃ ફલં વદ

ચૌર્ય્યૈરથો કિં ફલમર્પિતાર્પણે ઉપાહૃતદ્રવ્યસમર્પણેષુ ।
એકૈકશો મે ભગવન્વદેશ પ્રશ્નોત્તરં કિં કથયાશુ શંભો

અથેશ્વરો વાનરમાબભાષે વદામિ સર્વં તવ ધ્યાનતઃ શૃણુ ।
ન્યાયાર્જિતૈઃ પૂજ્ય સદાશિવં ત્વજં સંપ્રાપ ચૈશ્વર્યમિદં હિ ગૌતમઃ

પુરા દ્વિજો મંકણસૂનુરાકથઃ સુશોભનામાપ સતીં દ્વિજન્મા ।
દ્રરિદ્ર એકઃ કરુણાસમન્વિતઃ ષષ્ઠાહભોજી પિતૃવર્જિતશ્ચ

ઉપોષ્ય પંચાહમથાપિ ભોક્તું પ્રવૃત્ત એવાથ સમાપતદ્યતિઃ ।
યતિર્બભાષે મધુરં તદા કથં માસોપવાસી તવ ભોક્તુમાગતઃ

તિષ્ઠામિ ભુંજે યદિ ચાસ્તિ તે મુને ન મે બુભુક્ષાન્યગૃહાદ્વિભોક્તુમ્ ।
આકથ ઉવાચ-
ન મે ભુજિઃ પંચદિનં દ્વિજેંદ્ર ષષ્ઠે દિને મે ભુજિરાગતશ્ચ

તદા મયા કાર્યમચિંતનીયં પ્રક્ષાલયામ્યેહિ તવાદ્ય પાદૌ ।
ઓમિત્યથ ક્ષાલિતપાદયુગ્મઃ સ ભોજનં કર્તુમિયેષ યોગી

રંભાદલાંસે બુભુજે તદન્નં વિપાચ્ય સંપાદિતમાજ્યયુક્તમ્ ।
વન્યૈઃ સુસંયુક્તમથાદરેણ ન કિંચિદુચ્છેષિતમન્નમસ્ય

અથાકથો વીક્ષ્ય મુનિં સુતુષ્ટં તુતોષ ભાર્ય્યાસહિતસ્તપસ્વી ।
ગતોઽથ ભુક્ત્વાપિ યતિઃ સ ચાકથઃ સંતુષ્ટચિત્તોઽથ જપં ચકાર

કપોતવૃત્તિં સ ચકાર પત્ન્યા તપોવિતાનાયસ સજ્જનો મુનિઃ ।
પીઠેઽથ કૃત્વા તમુમાપતિં શિવં લિંગે સમારાધ્ય સમન્વિતં ગણૈઃ

લિંગં નિધાયાથ નિરીક્ષમાણો દદર્શ ચાજ્ઞાતકૃશાકૃતિં દ્વિજમ્ ।
દિગંબરં પાદવિહીનમેતં કાણં કુણિં કર્ણવિહીનકં પ્રભુમ્

સામોદ્ગિરં તં બહુશાસ્ત્રપારગં ગૃહં સમાયાંતમથો દદર્શ

અથાકથો ભાર્યાં સુશોભનામિદમુવાચ

અયં હિ વિકૃતવેષો બ્રાહ્મણઃ સમાયાતિ

અર્દ્ધં દેયમેતસ્મૈ ભોજનં રક્ષાર્દ્ધમન્નં ચાસ્મિન્નપિ દિને ગતે ષષ્ઠેહ્નિ ભોજનાભાવાત્તવ જીવિતં ન તિષ્ઠતીતિ મમ પ્રતીયતે કિં તુ ત્વં મન્યસે વદ

સા શોભનોવાચ-
આયુર્લલાટે લિખિતં નાંતરા નશ્યતિ

આકથ આહ।
યથા બદ્ધાયુષોઽપિ યજ્ઞસ્ય વીરભદ્રેણચ્છિન્નં શિર અજસ્રાત્મનઃ કિમુત નુ યાણાં પાપાત્મનામિતિ તદેનં પરિહૃત્ય ત્વયા ભુજ્યતે યદિ ત્વેતસ્મૈ મયાન્નં દીયતે ।
તવેચ્છાનુસારતો મમ કર્તવ્યમ્

ભાર્ય્યા પ્રાહ કથમહં ભોક્ષ્યે ત્વય્યભુક્તે મયા કિં પૂર્વં ભુક્તમિદમપરં શૃણુ

અન્નં હિ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ પ્રત્યક્ષં સર્વદેહિનામ્ ।
તસ્માદન્નપ્રદો યસ્તુ પ્રાણદઃ સ નિગદ્યતે

અન્નાદ્ભૂતાનિ જાયંતે વર્દ્ધંતે તાનિ વૈ યતઃ ।
તસ્માદન્નાધિકં કિંચિન્નાસ્ય દાનં મહાફલમ્

અશ્વત્થચલપત્રાગ્ર લીનતોયદ્રવાસ્તિકે ।
જીવિતેન હિ યો દદ્યાત્તસ્ય જન્મ નિરર્થકમ્

પરલોકસહાયો હિ ધર્મો ભાર્યા ન બાંધવાઃ ।
ભાર્ય્યા વા પિતરૌ પુત્રા યાવદાયુર્ન બાંધવાઃ

સંપદ્વયઃ સુહૃદિહ ઇહામુત્ર હિ તં સ્થિતમ્ ।
ધર્મં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠં ભુંક્તે ચાન્યે કિમાવયોઃ

ઇતિ ભાર્ય્યાવચઃ શ્રુત્વા આકથઃ કરુણાનિધિઃ ।
અવિશંકિતમેવાસ્મૈ દત્તવાનન્નમૂર્જ્જિતમ્ ।
અયં સ શંકરો દેવો નાનાકરણમાગતઃ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા તસ્યાંગં પાપનાશનમ્

આજાનુપાદં પ્રક્ષાલ્ય પરા જંઘમતઃ પરમ્ ।
ગુલ્ફં ચ તદધસ્તસ્ય પ્રક્ષાલ્યાચામય દ્દ્વિજમ્

અથાકથોઽપિ પત્સંધિં ગૃહાંગણમુપાનયત્ ।
ઉન્મુચ્ય પાદસંધિં સ નિષસાદાર્પિતાસને

સમભ્યર્ચ્યાકથઃ સમ્યગ્ભોજયામાસ તં મુનિમ્ ।
એતસ્મિન્નંતરે કશ્ચિદુન્મત્તો ગૃહમાગતઃ

પાદસંધિમથાદાય ગૃહબાહ્યમુપાનયત્ ।
અથાદહચ્ચ તદ્ગેહં દંપતી ચાપ્યતાડયત્

આકથસ્તાડિતો વિપ્રો દહ્યમાનં ગૃહં તદા ।
વિવેશ દેવમીશાનમાદાતું તૂર્ણમેવ વા

અથાદાય મહેશાનં દગ્ધપૂજં દ્વિજોત્તમઃ ।
નિર્ગત્ય ચ તતો દૃષ્ટ્વા મુખસંતાપમેવ ચ

દગ્ધપૂજાં તિરસ્કૃત્ય વીક્ષ્ય દગ્ધાંગમપ્યુત ।
ભાર્યામુવાચ ધર્માત્મા યથાપૂજા મહેશિતુઃ

તથા મમ સમસ્તાંગં કર્ત્તવ્યમવિશંકિતમ્ ।
વ્યંગ ઉવાચ-
પશ્ચાદપિ કૃતા પૂજા સફલા તે ભવિષ્યતિ

યથાન્યદ્રવ્યદહને તાદૃશં દીયતે જનૈઃ ।
પૂજાયા દહને તદ્વત્પૂજાસ્ય ક્રિયતામિતિ

આકથ ઉવાચ-
ચૌર્યેણાપ્યર્જિતૈર્દ્રવ્યૈઃ પૂજયા ન હિતં ભવેત્ ।
ન ચાન્યાયાર્જ્જિતૈર્વિપ્ર શંભોઃ પૂજા શુભપ્રદા

ઇત્યુક્ત્વા ચાકથસ્તૂર્ણં સ્વાંગં દગ્ધુમુપાક્રમત્ ।
દગ્ધં લિંગં તદોન્મત્તો ગૃહીત્વાંતર્દધે ક્ષણાત્

અથ વ્યંગો હરો ભૂત્વા વારયામાસ ચાકથમ્ ।
કિમર્થં ખિદ્યતે વિપ્ર વરદોઽહં વરં વૃણુ

આકથોઽપિ વિભોઃ પાદે ભક્તિં વવ્રે સુનિશ્ચલામ્ ।
સૂત ઉવાચ-
એતાં શ્રુત્વા કથાં રામઃ પ્રહૃષ્ટો મુનિભિર્વૃતઃ

ભારદ્વાજં નમસ્કૃત્ય પ્રયાણાજ્ઞામયાચત

અથો ભરદ્વાજમુનિઃ પ્રસન્નઃ શંભું વસિષ્ઠં મુનિપુંગવં ચ ।
નારાયણં ચર્ષિગણાંશ્ચ નત્વા વ્યસર્જયત્તેઽપિ યયુઃ પ્રણમ્ય

નૈમિષીયા ઊચુઃ -
ગત્વાયોધ્યાં મહાતેજાઃ સમસ્તમુનિસંયુતઃ ।
કિં ચકાર તતો રામઃ સ ચ શંભુર્મહાયશાઃ

સૂત ઉવાચ-
કૌસલ્યા માસિકશ્રાદ્ધમપરેઽહનિ રાઘવઃ ।
ચિકીર્ષુર્દ્વિજપ્રવરાનૃષિકલ્પાન્ન્યમંત્રયત્

શંભું સમસ્તત્ત્વજ્ઞં નારદં રોમશં ભૃગુમ્ ।
વિશ્વામિત્રમથો રામ એકભક્તવ્રતી તતઃ

ભૂમૌ સુખાસ્તૃતાયાં ચ સુષ્વાપા વ્યાકુલેંદ્રિયઃ ।
પરેદ્યુરથ સંપ્રાપ્તે પ્રાતઃસ્નાત્વા વિધાનવિત્

અન્નં શાકાદિકં શુદ્ધં જનૈરેવાન્વકારયત્ ।
નાનાન્નાનિ વિચિત્રાણિ ચોષ્યાદ્યાનિ તથૈવ ચ

વટકાદીંસ્તથા ભક્ષ્યાનષ્ટત્રિંશદકલ્પયત્ ।
પાયસં ષડ્વિધં ચૈવ પક્વશાકશતદ્વયમ્

અપક્વમિશ્રકાણાં ચ શતત્રયમકલ્પયત્ ।
કાલશાકાદિકં શાકં ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

મૂલાનિ ચૈકકંદાનિ વલ્કલાનિ ચ રાઘવઃ ।
કારયિત્વા નદીં ગત્વા સહભ્રાતૃપુરોહિતઃ

સરયૂસલિલે સ્નાત્વા હુત્વાગ્નિં સ્વાગતાન્દ્વિજાન્ ।
ઉક્ત્વા તુ સ્વાગતં તાંસ્તુ કૃતદેવાર્ચનો નૃપઃ

પ્રાણાનાયમ્ય સંકલ્પ્ય ક્ષણં ચૈવ પ્રદત્તવાન્ ।
રોમશં નારદં રામો વૈશ્વદેવે ન્યમંત્રયત્

શંભું ભૃગું કૌશિકં ચ માતૃસ્થાને ન્યમંત્રયત્ ।
ગોમયેન તતઃ કૃત્વા મંડલં પૂજ્ય ચાર્હતઃ

પાદપ્રક્ષાલનં ચક્રે સીતાદત્તોદકેન ચ ।
આચામયિત્વા તાન્વિપ્રાન્ગૃહં ગંતુમથોદ્યતઃ

અભ્યાગતઃ સમાયાતઃ સ્થવિરો વિકૃતાકૃતિઃ ।
કૃશઃ સંપ્રચલદ્ગાત્રો વેપિતાંઘ્રિશિરાસ્તથા

લંબમાનત્વગુત્કર્ષચ્છ્વાસકાસાદિપીડિતઃ ।
દૂષિકાક્લિન્નગંડશ્ચ લાલાસંપૃક્તકૂર્ચકઃ

ઉવાચ રામં રાજાનમહમેકો દ્વિજઃ સ્થિતઃ ।
મમાપિ ભોજનં દેયં સ્થવિરસ્ય કૃશસ્ય ચ

રામોઽપિ તદ્વચઃ શ્રુત્વા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્ ।
પાદૌ પ્રક્ષાલયાસ્ય ત્વમહમભ્યર્ચયે દ્વિજમ્

અભ્યાગતોઽપિ વચનમાહ રામમથાકુલમ્ ।
ત્વયા પ્રક્ષાલિતે પાદે મમ ભોજનમિષ્યતે

મત્તોઽધિકા દ્વિજાઃ કિં તે યેન મામવમન્યસે ।
શ્રાદ્ધધર્મં ન જાનીષે મહર્ષિગણસેવિતમ્

મમાવમાનતઃ સર્વવિપ્રાણામવમાનનમ્ ।
શ્રાદ્ધં વિહન્યતે ચાપિ નરકં ચ ગમિષ્યસિ

અથ રામઃ સ્વયં વિપ્રપાદૌ પ્રાક્ષાલયત્તદા ।
આચામયિત્વા તં વિપ્રં ગૃહં પ્રાવેશયત્તતઃ

આચાન્તશ્ચ સ્વયં રામો વિષ્ટરં દત્તવાનથ ।
આસીનેષુ ચ વિપ્રેષુ પ્રાણવાયું નિરુધ્ય ચ

સ્વકર્મકરણાનુજ્ઞાં લબ્ધ્વાઽથ સતિલં જલમ્ ।
અપહતેતિ મન્ત્રેણ દ્વારદેશે વિચિક્ષિપેત્

ઉદીરતામિતિ તથા પિતૃપાત્રસ્થલે ક્ષિપેત્ ।
ગાયત્ર્યા ચાક્ષતજલં દેવપાત્રસ્થલે ક્ષિપેત્ ।
પાકજાતં તથાઽભ્યુક્ષ્યમ ન્ત્રમેતદુદીરયેત્

શ્રાદ્ધભૂમિં ગયાં ધ્યાત્વા ધ્યાત્વા દેવં જનાર્દનમ્ ।
વસ્વાદીંશ્ચ પિતૄન્ધ્યાત્વા તતઃ શ્રાદ્ધં પ્રવર્તયેત્

વિશ્વેદેવાર્ચનં કુર્યાદ્યવૈર્વા તણ્ડુલૈરથ ।
મૂલાગ્રયોજિતૌ દર્ભૌ ગૃહીત્વા સાક્ષતાવથ

ભૂસ્પૃષ્ટદક્ષજાનુસ્તુ દ્વિજહસ્તે જલાર્પણમ્ ।
પુરૂરવાર્દ્રવાણાં વૈ દેવાનામિદમાસનમ્

ઇતિ દત્ત્વાઽસનં તેષાં શ્રાદ્ધદઃ પ્રાર્થયેત્ક્ષણમ્

અર્ઘં કૃત્વા તતઃ પશ્ચાદુત્તરાગ્રકુશેષ્વથ ।
ન્યુબ્જં પાત્રં તતઃ કૃત્વા કુશગ્રન્થિમથોપરિ

ઉત્તાનં તુ તતઃ કૃત્વા જલૈરભ્યુક્ષ્યરૌક્મકૈઃ ।
પવિત્રાન્તર્હિતે પાત્રે શં નો દેવ્યા જલં ક્ષિપેત્

વૈશ્વદેવ્યાઽખિલં કર્મ યાવત્તદ્વિધિચોદિતમ્ ।
યવોઽસિ ધાન્યરાજો વા ઇતિ પાત્રે ક્ષિપેદ્યવાન્

મધુમિશ્રાંસ્તુ કરકાન્ગન્ધપુષ્પૈસ્તતો દદેત્ ।
દ્વિજ તેઽસ્ત્વર્ઘ ઇત્યુક્ત્વા ત્વસ્ત્વર્ઘોત્તરતસ્તતઃ

આવાહયિષ્યે તાન્દેવાનિતિ પૃષ્ટ્વા તદુત્તરમ્ ।
વિશ્વેદેવાસ ઇત્યુક્ત્વા વિપ્રમૂર્ધ્નિ કુશાન્ક્ષિપેત્

વિશ્વેદેવાઃ શૃણુતેમમાગચ્છન્ત્વિતિ સંજપેત્ ।
સમાગતો નિષણ્ણોઽથ સદર્ભં પાત્રમાહરેત્

દક્ષિણે ચરણે ક્ષિપ્ત્વા મુખ્યપાત્રોદકં તતઃ ।
વિપ્રસ્ય દક્ષિણે હસ્તે પ્રાગગ્રેઽથ પવિત્રકે

યા દિવ્યા ઇતિ મંત્રેણ નિક્ષિપેત્પાત્રવારિતત્ ।
ઇદં ભો અર્ઘમિત્યુક્ત્વા હ્યસ્ત્વર્ઘોત્તરતસ્તતઃ

પાત્રે ધૃત્વાઽર્ઘતોયં ચ તત્પાત્રં સ્થાપયેત્ક્વચિત્ ।
અથ દત્ત્વા કરે તોયં યવૈરેતાનથાર્ચયેત્

અર્ચત પ્રાર્ચત ઇતિ પૃષ્ટ્વા ચોત્તરતસ્તતઃ ।
પાદાદિમૂર્ધપર્યન્તમભ્યર્ચ્ય જલદસ્તતઃ

ગન્ધદ્વારેતિ મન્ત્રેણ તથેત્યુક્ત્વોત્તરસ્તતઃ ।
પિતૄણામર્ચનં કુર્યાદેવમેવાપસવ્યકમ્

ઉપવીતં દ્વિજં કૃત્વા કુશાન્ભગ્નાંસ્તિલાન્વિતાન્ ।
વામજાનું ભૂમિગતં કૃત્વા દદ્યાત્તદાસનમ્

દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા ક્ષણપ્રશ્નમથો વદેત્ ।
દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ ન્યુબ્જં પાત્રત્રયં ન્યસેત્

ત્રિકુશગ્રન્થિસંયુક્તમુત્તાનમથ કલ્પયેત્ ।
તતઃ સંપ્રોક્ષ્ય પાત્રેષુ સપવિત્રતિલેષુ ચ

શં નો દેવ્યા જલં ક્ષિપ્ત્વા તિલોઽસીતિ તિલાન્ક્ષિપેત્ ।
ગન્ધપુષ્પમથો દત્ત્વા સ્વધાર્ઘ ઇતિ પૃચ્છતિ

દત્તોત્તરોઽસ્ત્વર્ઘ ઇતિ પિતૄનાવાહયેત્તતઃ ।
તિલપુષ્પકુશૈસ્તિષ્ઠન્કલ્પિતાર્ઘં કરે દધત્

ઉશન્તસ્ત્વેતિ મન્ત્રેણ ત્રિરર્ઘોદકમર્પયેત્ ।
અર્ચનં તુ તદા તેષામપસવ્યં તુ પૂવર્વત્

પ્રક્ષાલ્ય ભાજનં સ્વર્ણં દેવાનાં પરિકલ્પયેત્ ।
પિતૄણાં રાજતં કુર્યાદ્યથાસંભવમેવ વા

તદભાવે તુ કાંસ્યં સ્યાદનન્યાશિતમુત્તમમ્ ।
પાત્રાણિ તદભાવે સ્યુઃ પાલાશાનિ ન મધ્યમમ્

રમ્ભાણિ ચૂતપત્રાણિ જમ્બૂપુંનાગકાનિ ચ ।
પરાકાન્યથ ચામ્પાનિ મધૂકકુટજાન્યપિ

માતુલુઙ્ગસ્ય પત્રાણિ શ્રાદ્ધે દેયાનિ વૈ નૃભિઃ ।
દર્વ્યામન્નમથાઽદાય કરાભ્યામાજ્યમેવ ચ

પ્રવેષણં તતઃ પૃચ્છેત્પ્રાચીનાવીતવાન્દ્વિજમ્ ।
કરિષ્યેઽગ્નૌકરણમિતિ કુરુષ્વેતિ તદુત્તરમ્

પરિવિષ્યોપવીતી સ્યાદભિઘાર્ય સમાહરેત્ ।
હુનેત્સોમાય પિતૃમતે સ્વધા નમ ઇતીરયન્

યમાયાઙ્ગિરસે પિતૃમતે સ્વધા નમ ઇતિ ।
દ્વિતીયામાહુતિં હુત્વા ચાભિઘાર્યાક્ષતં તતઃ

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમસ્તતઃ પરમ્ ।
હુત્વાઽપસવ્યં કૃત્વા તુ પરિવિષ્ય દ્વિજાન્વ્રજેત્

મેક્ષણેન તતોઽભીક્ષ્ણં પાતયેત્પિતૃપાત્રકે ।
પિણ્ડપાત્રમતઃ શેષં દર્વીપ્રક્ષાલનં તતઃ

મેક્ષણસ્યાગ્નિનિક્ષેપં તતઃ પાત્રાણ્યુપસ્તરેત્ ।
પાત્રદક્ષિણભાગે તુ દદ્યાદન્નમનન્તરમ્

ભક્ષ્યાણિ ભોજ્યશાકાનિ સર્વાણ્યેવ સ દત્તવાન્ ।
અથાતિથિર્મહાવૃદ્ધો વીક્ષમાણસ્તતસ્તતઃ

ઉવાચ રાઘવં શાન્તં શીઘ્રમેવ નમસ્કુરુ ।
બુભુક્ષા વર્તતેઽસ્માકં ભોક્ષ્યેઽહં વા તવાઽજ્ઞયા

રામો બભાષે વચનં વિલમ્બય ક્ષણં મુને ।
દેવતાઃ પિતરો મઙ્ક્ષુ નમસ્યન્તેઽધુના મયા

ઇત્યુક્ત્વા રાઘવઃ પ્રાદાદન્નં પાત્રગતં તદા ।
પ્રાક્સૌમ્યાગ્રાન્કુશાન્દૈવે પ્રતીચીદક્ષિણાગ્રકાન્

પિત્ર્યે પવિત્રે યે દર્ભા યવાનથ તિલાનપિ ।
અન્નપ્રદાનં કુર્વન્તિ પૃથિવી ઇતિ મન્ત્રતઃ

ઇદં વિષ્ણુરિતિ સ્પૃષ્ટમઙ્ગુષ્ઠેન દ્વિજસ્ય તુ ।
દેવેભ્યઃ પ્રથમં દદ્યાદ્યે દેવા ઇતિ વૈ પઠન્

પિતૄણાં ચ તતો દદ્યાદ્દદ્યાદતિથયે તતઃ ।
દેવતાભ્ય ઇતિ મુખાનુચ્ચાર્યાઽપોશનં દદેત્

ત્રિર્જપિત્વા તુ ગાયત્રીમુપવીતી પુરોમુખઃ ।
પ્રાચીનાવીતવાન્બ્રૂયાન્મધુત્રયમતઃ પરમ્

ભુઞ્જધ્વમિતિ તાનુક્ત્વા ભુઞ્જાનેષુ દ્વિજાતિષુ ।
રક્ષોઘ્નમન્ત્રપઠનં ભક્ષ્યભોજ્યાદિ દાપયન્

એતસ્મિન્નન્તરે વિપ્રો યોઽતિથિસ્તદિદં તથા ।
કૃતવાન્મહદાશ્ચર્યં તદ્વદામિ સમાસતઃ

પાત્રસ્થિતમશેષં ચ ગ્રાસેનૈકેન ચાગ્રસત્ ।
પ્રાણાહુતીનાં પર્યાપ્તં દીયતામિતિ ચાબ્રવીત્

એતાવદ્દાતુમશક્તઃ કથં શ્રાદ્ધક્રિયોદ્યતઃ ।
મમૈકસ્ય પ્રદાને ત્વમશક્તો રામ કિં વૃથા

બહૂનાં ભોજનં દાતુમુદ્યુક્તો રામ કિં વૃથા ।
સહસા કૃતકર્માણિ ન સમાપ્તિં પ્રયાન્તિ ચ

ત્વયા કૃતમશેષાણાં નાલં પ્રાણાહુતિર્મમ ।
કથં મે દીયતે ભુક્તિઃ કથમેષાં તથા વદ

રામસ્તમબ્રવીદ્વીરો ભુંક્ષ્વ ત્વં હિ યથાસુખમ્ ।
ઇત્યુદીર્ય નિરીક્ષ્યાસ્ય કર્મ તત્પરમાદ્ભુતમ્

અથ શંભું સમાહૂય પ્રાહ ત્વં પરિવેષય ।
ત્વં પિતા પાર્વતી માતા શિવા દેવીતિ મે મતિઃ

અન્નપૂર્ણેશ્વરી દેવી ભવાન્યેવેતિ મે મતિઃ ।
સા શાંભવી વચઃ પ્રાહ તત્પર્યાપ્તં દદામ્યહમ્

અથોમા કાંસ્યમાદાય ભિસ્સાપૂર્ણમલંકૃતમ્ ।
સ્વર્ણદર્વ્યા સમાદાય પાયસં ગન્ધકાન્તિમત્

અસ્યાક્ષયમિદં ભૂયાદિતિ પ્રાદાત્તુ પાયસમ્ ।
દ્વિજસ્ય દક્ષિણે હસ્તે સાઽદદાત્સત્કૃતં મુદા

સશિરઃ કમ્પમાનસ્તુ ઊર્ધ્વદૃષ્ટિરથાભવત્ ।
પ્રસારિતકરશ્ચાઽસીદ્ગૃહીત્વા પાયસં કરે

દીયતાં પાયસં સ્વાદુ સુષ્ઠુ પક્વમિદં તુ કિમ્ ।
શંભુપત્ની બભાષે તં કરે ભુંક્ષ્વ તતો દદે

અભક્ષયત્તતો વિપ્રઃ પુનઃ કરતલે સ્થિતમ્ ।
તદક્ષયમથ જ્ઞાત્વા પ્રાસારયદથેતરમ્

તસ્મિન્કરતલે દેવી પાયસં દત્તવત્યુત ।
અન્યેષામપિ વિપ્રાણાં પક્વાક્ષય્યમદાત્સતી

અથ પાણિદ્વયગતં વિજ્ઞાયાક્ષય્યપાયસમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કરાન્તરમથો પ્રાસારયત સ દ્વિજઃ

ઉવાચાન્નં પ્રદાતવ્યં સસૂપઘૃતમુત્તમમ્ ।
શિવાદેવી તથા પ્રાદાદક્ષય્યં શંભુવલ્લભા

યદ્યત્પ્રાદાત્તદા સાધ્વી સર્વમેવ તદક્ષયમ્ ।
કરાન્તરમથોસૃષ્ટં પરિપૂર્ણં પુનઃપુનઃ

એવં કરસહસ્રં તુ કૃત્વા સ વિરરામ હ ।
ઉવાચ વચનં વિપ્રો દેહિ ગણ્ડૂષવારિ મે ।
તર્પિતોઽસ્મિ ત્વયા ભદ્રે ન રામેણ ન સીતયા

શંભુરુવાચ-
રામેણ સીતયા દત્તં મયા દત્તં હિ યત્ર ચ ।
ઇતઃ પરં હિ કિં દેયં પૂર્ણં વા ત્વં વદસ્વ મે

દ્વિજ ઉવાચ-
તૃપ્તોઽસ્મિ ન ચ મે દેયમધિકં ચ કરસ્થિતમ્ ।
વિદ્વન્નતઃ કરગતં ન પપાત કથંચન

નિષણ્ણો હિ ચિરં દધ્યૌ કથં મે કેવલઃ કરઃ ।
ભુક્ત્યૈ કૃતમિદં સર્વં નાન્યસ્મૈ કર્મણે મમ

તસ્માદન્યકૃતેરેતત્સર્વં રિક્તં ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા લિપ્તાઙ્ગોઽતિથિરાભવત્

પશ્યત્સુ સર્વદેવેષુ તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
તૃપ્તાનથ દ્વિજાઞ્જ્ઞાત્વા રાઘવઃ પરમાર્થવિત્

દર્વીકરોઽથ તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ પૃષ્ટ્વા યથાવિધિ ।
તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વિપ્રેન્દ્રા વિકીર્યાન્નં સમન્ત્રકમ્

પાત્રસ્ય યામ્યાભિમુખઃ સંનિધૌ પિણ્ડમર્પયેત્ ।
ગણ્ડૂષમપિ વિપ્રાણાં તત્રૈવ પરિકલ્પયેત્

ઉચ્છિષ્ટપર્ણપાત્રેષુ તે ગણ્ડૂષમકુર્વત ।
ગૃહાન્તરે ચ તે વિપ્રા વિવિશુસ્ત્વતિથિં વિના

આહાતિથિર્બહિઃ કાર્યં મયાઽચમનં વિટ્પતે ।
ઉત્થાતું નૈવ શક્નોમિ કરં મે દેહિ રાઘવ

અથ રામઃ કરં પ્રાદાન્નોત્થિતસ્તુ દ્વિજોત્તમઃ ।
હનૂમાનથ ચાપ્યસ્ય દત્તવાન્બલવત્કરમ્

ઇતરેણ ગૃહીત્વા તુ કરેણ દ્વિજપુંગવમ્ ।
આચકર્ષ કપીન્દ્રસ્તુ દ્વિજઃ સાક્રોશમુક્તવાન્

દ્વિજ ઉવાચ-
છિદ્યતે મે કરો વ્યક્તમુત્થાપય તતોઽન્યતઃ ।
લાંગૂલેન સપીઠં તમાવૃત્યાઽમસ્તકં બલાત્

અથાધાવત્તતઃ પૃથ્વીં દ્વિજસ્તુ ન ચચાલ હ ।
અથ વાનરવીરસ્તુ પદ્ભ્યાં ચ કૃન્તતાં મહીમ્

પાદૌ વિન્યસ્ય સુદૃઢૌ દ્વિજમૂર્ધાનમાક્ષિપત્ ।
વિશીર્ણમભવદ્વેશ્મ દ્વિજાઃ સર્વે બહિસ્તથા

સહ વૃદ્ધદ્વિજઃ સોઽથ હનૂમાન્બહિરભ્યગાત્ ।
પીઠે ચ સ્થાપયામાસ બ્રાહ્મણં સ્થવિરં કૃશમ્

દ્વિજાય જલમાદાય જામ્બવાન્મૃણ્મયે ઘટે ।
આહ સ્વચ્છં જલં વિપ્ર ત્વયાઽદેયં સભાજનમ્

સીતા પ્રક્ષાલયેદઙ્ગં લક્ષ્મણો જલદો ભવેત્ ।
જામ્બવાનાહ તં રામં બ્રાહ્મણોક્તમશેષતઃ

દ્વિજપ્રક્ષાલને રામો વ્યાદિદેશાનુજં પ્રિયામ્ ।
સૌમિત્રિર્જલમાદાય દ્વિજાઙ્ગક્ષાલને તથા

પ્રાક્ષાલયદશેષાઙ્ગં પ્રતિમામિવ ભૂભુજઃ ।
અથ રામોપદેશેન ચક્રતુસ્તૌ તથૈવ ચ

અથાતિથિઃ સ્વગણ્ડૂષં સીતાવક્ત્રે વ્યમુઞ્ચત ।
સાલંકારાઽમ્બુભિર્વ્યાપ્તા પ્રાક્ષાલયદથો સતી

શ્લેષ્મલાલાસુપ્રચુરં મુખં વિપ્રસ્ય સા સતી ।
પ્રમમાર્જ પુનઃ ક્ષાલ્ય નાસા શ્લેષ્માણમત્યજત્

આચામયિત્વા સૌમિત્રિરુત્તિષ્ઠેત્યબ્રવીદ્દ્વિજમ્ ।
દ્વિજો ન શક્યમિત્યાહ હનૂમાનપ્યથાઽગતઃ

અતિથિઃ પ્રાહ તં વિપ્રઃ પીડિતોઽહં હનૂમતા ।
ગૃહીત્વોદ્ધરતા પૂર્વં પાતિતો વાનરેણ ચ

જાંબવાનથ તં પ્રાહ લોમાંગં મમ વૈ મૃદુ ।
મયાથ ધ્રિયસે વિપ્ર ન ચ પીડા ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા જાંબવાન્વિપ્રં દોર્ભ્યામાલંબ્ય ચોદ્ધરત્ ।
દ્વિજપ્રાંતમથાદાય સ્થાપયામાસ તં મુનિમ્

અથ રામો દ્વિજેંદ્રાણાં પ્રદક્ષિણમવર્તત ।
દત્તાશીરપિ વિપેંદ્રૈર્દત્વા તાંબૂલમગ્રતઃ

પાદાવલંબકૃદ્રામો ભ્રાતૃભિઃ સહ ચાબ્રવીત્ ।
અયિ સીતેઽતિથેરસ્ય ત્વયા ન ક્ષાલિતં વપુઃ

જંઘાયુગેઽતિથેરસ્ય મલં ચાસ્યં મલાન્વિતમ્ ।
સમ્યક્પ્રક્ષાલય મુખં દ્વિજો ન સહતે મલમ્

સીતોવાચ-
અથ પ્રક્ષાલિતં સમ્યગિદાનીં નિર્ગતં પુનઃ ।
રામ ઉવાચ-
પુનઃ પ્રક્ષાલય મલં દોષઃ સ્યાદન્યથા મમ

અથ સીતા તથા કૃત્વા તૂષ્ણીમેવ બભૂવ હ ।
આહ રામં ચ સીતાં ચ દ્વિજઃ પરમકોપવાન્

પાદૌ યૌ મમ રાજેંદ્ર તૌ સીતા લંબયેદિતિ ।
ભવાન્કરૌ ચ ભરતો મમ વીજં પ્રયચ્છતુ

લક્ષ્મણઃ કેશનિચય પ્રસાધનકરો ભવેત્ ।
શત્રુઘ્નઃ શ્લેષ્મનિર્મુક્તિં સ્વવસ્ત્રેણ કરોતુ મે

સૂત ઉવાચ-
અથ તે ચક્રુરતિથેરશેષમુદિતં તથા ।
તથાપુર્વિસ્મયં વિપ્રા નરવાનરરાક્ષસાઃ

શિવા દેવી ચ શંભુશ્ચ સભ્રૂભંગમુદૈક્ષતામ્ ।
મનસા ચાપ્યભાષેતામતિથિઃશંભુરેવ ચ

અતિથિશ્ચ પ્રસન્નોઽભૂ ચ્છંખચક્રગદાધરઃ ।
પીતાંબરઃ સમસ્તાંગભૂષિતોઽતીવ દીપ્તિમાન્

યઃ પુરારાધિતઃ શંભુઃ પ્રસન્નોઽભૂત્ત્રિલોચનઃ ।
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ

કોટિસૂર્ય્યપ્રતીકાશઃ કિરીટીકરુણાનિધિઃ ।
આલંબ્ય ચક્રિણઃ પાણિમાતિષ્ઠત સદાશિવઃ

રામઃ પરમધર્મ્માત્મા પુલકાંચિતવિગ્રહઃ ।
દંડવન્નિપપાતોર્વ્યામાનંદપ્લાવિતે ક્ષણઃ

અનમન્ભ્રાતરસ્તસ્ય દંડવદ્ભૂતલે સ્થિતાઃ ।
શિવ ઉત્થાપ્ય કાકુત્સ્થમાલિંગ્યાઘ્રાય મસ્તકમ્

ઉવાચ મધુરં વાક્યં રામં રાજીવલોચનમ્ ।
શિવ ઉવાચ-
વરં વૃણુ પ્રસન્નોઽસ્મિ બ્રહ્માદેરપિ દુર્લભમ્

તવાદેયં ન મે કિંચિદ્વૃણુ ત્વં ન ચિરાય વૈ ।
શ્રીરામ ઉવાચ-
ન યાચ્યં મે જગન્નાથ ભૂરાજ્યં મમ સાંપ્રતમ્

સ્વર્ગશ્ચ કર્મ્મભિઃ પ્રાપ્તો ભક્તિસ્ત્વત્પાદદર્શનાત્ ।
આરોગ્યં પશ્ય ભુંજેઽહં સા સીતા યોષિતાં વરા

વશીકૃતાઃ સર્વનૃપાઃ પ્રજાધર્મસમન્વિતાઃ ।
હર્ષ એવ મમાપન્નસ્ત્વદાગમનતોઽચ્યુત

તથાપિ વરયે કિંચિદ્ભક્તિરસ્તુ સ્થિરા ત્વયિ ।
તથા મમ ગૃહે દેવ ત્રિવર્ષં તિષ્ઠ હે પ્રભો

બ્રુવન્સમસ્તધર્માંશ્ચ રૂપેણાનેન શંકર ।
શિવ ઉવાચ-
એવમસ્તુ તથા રામ સર્વં તે સંભવિષ્યતિ

અથાહ ચક્રી રાજાનં રામં રાજીવલોચનમ્ ।
વરં વૃણુ મહાભાગ પ્રસન્નોઽહં યમિચ્છસિ

શ્રીરામ આહ વચનં મમ પ્રાર્થ્યં ન ચાસ્તિ હિ ।
યત્પ્રાપ્યં શંભુતઃ પ્રાપ્તમન્યત્સર્વમુદીરિતમ્

કિં ચૈકં વરયે વિષ્ણો પ્રસન્નઃ સર્વદા ભવ ।
અથસી તાં હરિઃ પ્રાહ પ્રસન્નોઽહં તવાધુના

વરં વૃણુ પ્રયચ્છામિ તતઃ સીતાબ્રવીદિદમ્ ।
વરો વૃતઃ પુરા ભર્ત્રા ન ચાન્યો મે વરોવરઃ

યદિ કામં પ્રયચ્છેથા મનશ્ચ પરપૂરુષાત્ ।
સંનિવૃત્તં ચ ભવતાન્નમસ્તેઽસ્તુ દ્વિજ પ્રભો

અથ તે મુનયઃ સર્વે પ્રણેમુર્દેવતોત્તમૌ ।
અથાસૌ રાઘવં પ્રાહ ભુંક્ષ્વ ત્વં બંધુભિઃ સહ

એકાંતમંદિરે રમ્યે દેવ્યાસહવસામિતે ।
વિષ્ણુઃ સમસ્તકરણઃ સમુદ્ર તનયાન્વિતઃ

એકસ્મિન્મંદિરે રામ તિષ્ઠતાં લોલુપો હિ સઃ ।
અથ શુદ્ધમહાગારે પીઠાઢ્યે બહુભાજને

અગ્રે વસિષ્ઠો ભગવાનુપવિષ્ટસ્તયોર્મુનિઃ ।
અપરે ઋષયઃ સર્વે યથાવૃદ્ધં નૃપાસ્તથા

તેષામભિમુખો રામો ભ્રાતૃભિઃ સહિતો નૃપઃ ।
તરુણે સમભાગે ચ આસને તાનવેશયત્

હનૂમત્પ્રમુખાન્ભૃત્યાનાહરામોઽનુસાંત્વયન્ ।
ભવંતઃ પરિતિષ્ઠંતુ પશ્ચાદ્ભુંજે ન ચાન્યથા

તતસ્તે પ્રદદુઃ સર્વે પાદાર્ઘાનનુપૂર્વશઃ ।
બુભુજુશ્ચાપિ તે સર્વે યે રામસ્યોપસેવિનઃ

તેષાં દત્વાથ તાંબૂલં કપીંદ્રાદીનભોજયત્ ।
ભુક્તવત્સુ સમસ્તેષુ રામો રાજીવલોચનઃ

દીનાંધકૃપણાદીનાં પશુપક્ષિમૃગસ્ય ચ ।
દત્વાહિ ભોજનં સંધ્યાં વંદિતું હિ સમારભત્

સંધ્યાજપાદિકં કૃત્વા નત્વા તેષાં નૃપસ્તતઃ ।
સિંહાસનગતો રામઃ પૌરજાનપદાદિભિઃ

સેવ્યમાનઃ સભાસ્થાનગતો રેજે સ રાઘવઃ ।
સર્વદેવપરીવારો યથા દેવઃ શચીપતિઃ

રાજકાર્યમશેષં ચ કૃતવાન્ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
નામ્ના ચૈકૈકશઃ સર્વાન્વિસસર્જ સ રાઘવઃ

ભ્રાતૄન્વિસર્જયામાસ વાનરાદીંસ્તથાપરાન્ ।
અથ રામં મહાતેજા વસિષ્ઠો વાક્યમુક્તવાન્

તવ પ્રાતર્હિ યત્કાર્યં ન ચ વિસ્મર રાઘવ ।
આસ્તે શંભુર્જગન્નાથો ભગવાનંબિકાપતિઃ

સ્મર્તવ્યો વન્દનીયશ્ચ ભગવાનથ યત્નતઃ ।
તથેત્યુક્ત્વા ગુરું રાજા નત્વા તં ચ વ્યસર્જયત્

સ્વયં ચ ભાર્યામભજદ્દેવદેવં વિચિંતયન્ ।
ઋષય ઊચુઃ -
પ્રાતઃ સમુત્થાય ગુરો રામો મતિમતાં વરઃ ।
કિં ચકાર તદાખ્યાહિ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ નઃ

સૂત ઉવાચ-
શંભું વિલોક્યાથ તતો બભાષે રામઃ કથાં કીર્ત્તય શંકરસ્ય ।
તૃપ્તિર્ન જાતા મુનિવર્ય શૃણ્વતો મહેશમાહાત્મ્યમઘૌઘનાશનમ્

શંભુરુવાચ-
અથપ્રશ્નશેષસ્યોત્તરમીશભાષિતં તે કીર્તયિષ્યામિ ।
અન્યાયોપાર્જિતદ્રવ્યૈરીશ્વરં ય ઉપાસતે તે વ્યંગા જાયંતે

તદ્યથાકશ્ચિદ્રૂપકો નામ રાક્ષસોઽન્યાયાર્જિતેનદ્રવ્યેણ શંકરમારાધ્ય તેનૈવ દ્રવ્યેણ ઘંટામીશ્વરપ્રીતયે કૃતવાન્

તસ્ય પુત્રઃ સંપાતિરિતિ ખ્યાતઃ ચૌર્ય્યાર્જિતૈઃ શંકરં પૂજયામાસ

તાવુભાવેકસ્મિન્દિવસે મમ્રતુઃ ગતૌ શિવલોકં વીરભદ્રેણ ભાષિતૌ ચ

ભો રૂપક અન્યાયાર્જિતેન દ્રવ્યેણ ભવતા પૂજાકૃતા ઘંટાદિકં ચ તેન ભાવેન વ્યંગો ભૂત્વા ચૌરગણો ભવિષ્યસિ

શિવપદવચનાદ્વ્યક્તં નામાશ્રવણાત્ ।
શ્રોત્રં તસ્ય સ્વનેન ધ્વસ્તં ભવતિ નો દર્શનમેતાવતાદેવ ત્વયેશ્વરપૂજા સમ્યક્કૃતા

અતો ભક્તિશ્ચ ભવિષ્યતિ વીરભદ્રસ્ત્વનશનં નામગણં ક્વચિદ્વિચરંતમિત્યાદિદેશ

તૌ ચ તથાભૂતૌ શિવલોકેઽતિષ્ઠતામ્

શંભુરુવાચ-
અથોપહતદ્રવ્યપૂજાકથાં હનૂમતે મહેશભાષિતાં કથયિષ્યામિ

શૃણુ રાઘવ પ્રમથાનાં ચરિત્રમેકૈકસ્ય કર્મવિપાકં કથયિષ્યામિ

ઉપહતાંગગણવ્યાખ્યાક્રિયતામિતિ હનૂમત્પૃષ્ટઃ ॥ ।
શિવ ઉવાચ

તદુપહતદ્રવ્યં જ્ઞાનતો ય ઈશ્વરેઽપયિષ્યતિ એતદુક્તં જ્ઞાનિનોઽત શૃણુઃ

એષ સર્વાંગસ્વેદિલઃ સર્વકાલં સર્વાંગસ્વેદિલઃ સ્વેદાર્દ્ર વસનઃ સ્વેદસંપાદિતાલ્પપ્રવાહશરીરો નાસાગ્રનિપતિતસ્વેદબિંદુઃ સ્પર્શાયોગ્યો દૃશ્યતે

સ પુરા સ્વેદકરણેશ્વરાર્ચનં કૃતવાન્ ।
અત્રેતિહાસં કીર્તયિષ્યામિ

ચેકિતાનિરિતિ ખ્યાતો બ્રાહ્મણઃ કર્ષકોભવત્ ।
સ નિત્યં કૃષિમુત્પાદ્ય પ્રાતઃ સ્નાત્વા ચ નિત્યશઃ

મધ્યાહ્નકાલે સંપ્રાપ્તે સંજપન્બ્રાહ્મણસ્ત્વસૌ ।
અન્નમાનય મે ક્ષિપ્રમિતિ ભાર્યામભાષત

તયાનીતેન ચાન્નેન વેગેન શિવપૂજનમ્ ।
કૃતવાનર્કસંતપ્તઃ સ્વેદિલઃ સર્વદૈવ તુ

ગંધપુષ્પાક્ષતાદ્યૈશ્ચ સ્વેદબિંદુસમન્વિતૈઃ ।
અથ સાયંદિને પ્રાપ્તે ક્ષાલિતાંગઃ સુશોભનઃ

પૂજયામાસ દેવેશં કાલસંભવસાધનૈઃ ।
મમારાથ મહાબુદ્ધિઃ શિવલોકં ગતશ્ચ સઃ

વીરભદ્રેણ ચાપ્યુક્તો ભવ ત્વં સ્વેદિલો ગણઃ ।
સ્વેદસ્પૃષ્ટપદાર્થૈશ્ચ પુરા શંભુઃ પ્રપૂજિતઃ

નિત્યં સ્વેદસમાયુક્તસ્તેન સ્વેદગણો ભવ ।
શંભુરુવાચ-
વીરેણાથ સમાદિષ્ટઃ પ્રાપ્તો રામગણસ્ત્વયમ્

અમું ઘંટામુખં પશ્યાયં પુરા વૈશ્યો વિભાવસોનામ ધાર્મિકો મહાદાનકર્ત્તા નિત્યં બ્રાહ્મણભોજનં કારયિત્વા કૃતાનુષ્ઠાનઃ પ્રાતઃકાલે શિવં નમસ્કૃત્ય કુસુમૈઃ સંપૂજ્ય કિંચિત્પ્રદેશં ગોમયેનોપલિપ્ય પદ્માદિકમર્જયિત્વા દેવાય સમર્પ્ય ઉપહત ઘંટાનાદં કૃતવાન્

રામ ઉવાચ-
કથમુપહતઘંટા

શંભુરુવાચ-
આસીત્પુરા બલઃ કશ્ચિત્સોમ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ ।
તસ્ય પુત્રશ્ચ મંદાખ્યો દશવર્ષવયા અભૂત્

સ ચાગ્નિપક્વકુલ્માષાન્ઘંટાયાં પ્રાક્ષિપન્નૃપ ।
તાનભક્ષયદપ્યેષ તેન ચોપહતાભવત્

ગૃહીતુમથ તં વૈશ્યં યતમાનોઽબ્રવીદિદમ્ ।
અથ વૈશ્યઃ સ્વયં તત્ર નિશ્ચિત્ય દ્રવ્યશોધનમ્

લૌકિકે કૃતવાઁલ્લોકે વ્યવહારપદશ્ચ તામ્ ।
એતેન પાપયોગેન ગણો ઘંટામુખોઽભવત્

રામ ઉવાચ-
દ્રવ્યશુદ્ધેર્વિશુદ્ધા સા કથં પાપસ્ય કારણમ્ ।
સમ્યગુક્તં દ્રવ્યશુદ્ધ્યૈ કથં ન દ્રવ્યશોધિની

શંભુરુવાચ-
ન લૌકિકવ્યવહૃતૌ તવાભક્તો ભવિષ્યતિ ।
સ યાતિ ચ શિવસ્થાનં વક્તા ચાપિ તથા ભવેત્

સૂત ઉવાચ-
યશ્ચ વક્તિ કથામેતાં સ તેન સદૃશો ભુવિ ।
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતમં વિપ્રાઃ શિવજ્ઞાનપ્રદં ભવેત્

એતદ્વઃ કથિતં વિપ્રાઃ પુણ્યાયુષ્યતમં મહત્ ।
ય ઇદં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા શિવલોકે મહીયતે

પુરાણવક્ત્રે દાતવ્યં વસ્ત્રં ગોહેમભૂષણમ્ ।
ભૂમિઃ સસ્યફલોપેતા દેયા શક્ત્યનુસારતઃ

શિવરાઘવસંવાદં સર્વાઘૌઘનિકૃંતનમ્ ।
યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સ યાતિ પરમં પદમ્

।
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે ઉપરિભાગે રામમોક્ષોનામ સપ્તદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ

સમાપ્તં પઞ્ચમં પાતાલખણ્ડમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પઞ્ચમં પાતાલખણ્ડં સમાપ્તમ્ ।